Widać wyraźnie, że skomplikowany system rejestrowania, działania, finansowania organizacji pozarządowych jest niewydolny. Organizacje są obłożone wieloma obowiązkami analogicznie do biznesu (np. prawo pracy, choćby w zakresie pracowniczych planów kapitałowych) i do administracji publicznej (np. dostęp do informacji publicznej),. Czasem te obowiązki są i większe, np. jeśli chodzi o ilośc kontroli i ich czas. Kolejne tarcze pokazały ostatecznie, że organizacje  są “obywatelami” drugiej kategorii.  Wiele wskazuje – a niektórzy twierdzą, że już to się dzieje – na to, że będziemy mieli czas “zwijania” się lub nawet “upadku” wielu inicjatyw.

Jedną z podstawowych lektur, które budowały moje rozumienie sektora była książka Osiatyńskiego “Kryzys czyli szansa” (1990), która pokazywała jak dla społeczeństwa kryzys może być dobrym punktem startu. Tak więc nie tyle ważne jest, że mamy kryzys, ale to, kto upadnie. Moim zdaniem nie małe, czysto społeczne lub początkujące, organizacje i nie te duże funkcjonujące w oparciu o duże dotacje, głównie z Funduszy Europejskich. Upadną te średnie i małe, które maja już pewną historię i ciągle nie dojrzały do utworzenia własnej reprezentacji. Male, początkujące inicjatywy mają systemy wsparcia. Duże są na tyle duże i korzystają często z wieloletnich programów, że czasowe załamania ich nie dotyczą. Po dupie dostaną te, które “wiszą na klamce” samorządu i te, które próbowały się ekonomizować… A przecież wiadomo, że to “klasa średnia” stabilizuje warunki, na małych i wielkich nie można liczyć. Mali są niestabilni i nieprzewidywalni, duzi prowadzą własną “politykę” i umieją zadbać, ale przede wszystkim o swoje.

Co nas czeka w sektorze? “Śmierć”, “rewolucja” czy “ostateczna kolonizacja”? Jeżeli kogoś to interesuje, spróbuję odpowiedzieć na to pytanie w kolejnym wpisie. Ktoś ciekawy?

PS. Dla zainteresowanych szczegółami podaję link, który pojawił się w komentarzu do tekstu: Organizacje pozarządowe a sektor publiczny w czasach zarazy i w czasach, które po zarazie nastąpią  na trzeci.org

Jakie niebezpieczeństwa skrywa w sobie uproszczony statut? Przede wszystkim to kolejny krok w kierunku traktowania stowarzyszenia nie jako emanacji spontanicznej aktywności obywateli, ale jako biurokratyczną formę prawną. Już dziś wiele osób traktuje stowarzyszenie jedynie jako formalność umożliwiającą pozyskiwanie zewnętrznych środków, a nie przestrzeń obywatelskich wolności, gdzie obywatele mogą się sami rządzić. Dlatego moim zdaniem – nie musi to być przepis prawny, a jedynie dobra praktyka – stowarzyszenie zarejestrowane zgodnie z przygotowanym wzorcem statutu powinno w ciągu pierwszych dwu lat działalności wypracować i uchwalić swój własny, dopasowany do swoich członków i swoich celów, statut.

Historycznie wzorcowe statuty powstawały w zaborze rosyjskim jako sposób na większą kontrolę państwa nad dobijającymi się o niezależność inicjatywami społecznymi. Początkowo – trochę na zasadzie precedensu – inicjatywy w policyjnym państwie sugerowały się już zarejestrowanymi organizacjami jako wzorami licząc na większą przychylność władz (dziś obserwuję podobny trend, gdy organizacje liczą na szybsza rejestrację jeśli wpiszą wszystko co mają wpisane już zarejestrowane organizacje). Później już sama władza carska – dla własnej wygody – rejestrowała tylko inicjatywy zgłaszane zgodnie z wzorcowymi statutami. I tak dla przykładu w 1897 zatwierdzono wzorcowy statut dla spółdzielni spożywców, a w 1898 dla ochotniczych towarzystw pożarnych…

W naszym przypadku nie powinno być niebezpieczeństwa zwiększenie kontroli nad stowarzyszeniami, bo zakładamy, że uproszczony statut jest tylko możliwością a nie koniecznością. Co jednak, gdy sądy w sposób bardziej nieformalny, albo władza państwowa w sposób bardziej formalny (np. odpowiednimi zapisami ustawowymi) zacznie preferować rejestrację na podstawie wzorcowych statutów? Tak takie niebezpieczeństwo także istnieje.

A więc – z mojej perspektywy – zabiegamy o wprowadzenie wzorcowego statutu w obronie przed, czasem dość arbitralnymi, decyzjami sądów rejestrowych i skróceniu czasu rejestracji, a nie dlatego, że rozwiazanie to wzmocni sektor pozarządowy w Polsce.

Co więcej, wiele wskazuje, że różnego rodzaju obowiązki prawne narzucane prawnie określonym formą zrzeszania się mogą w znaczący sposób ograniczają te prawa. Bo czy nie jest to ograniczenie jeśli ktoś, bojąc się zawiłości prawnych, rezygnuje ze swojego prawa do zrzeszania? Prawo do zrzeszania jest dla wszystkich i jeśli przepisy powodują, że dla części społeczeństwa możliwość założenia i prowadzenia stowarzyszenia jest bezzasadnie zbyt trudna lub zbyt kosztowna to oznacza to ograniczenie prawa do zrzeszania się. Jeżeli biurokratyczne przepisy utrudniają możliwość wspólnego działania, zmuszając organizacje społeczne do zbytnich formalności to to też ogranicza prawo do zrzeszania się. Jeśli ktoś deprecjonuje prawo koalicji starając się utrudnić- z jakiego bądź powodu – działalność części obywateli to ogranicza prawo do zrzeszania się. Możliwość zrzeszania się powinna być nie tylko łatwa i przejrzysta, ale też traktowana jako podstawowe prawo, a nie jedynie przywilej nadany prawnie z łaski pracodawcy.

Zupełnie oczywiste wydają się w organizacjach, także społecznych, pewne procesy biurokratyzowania się i oligarchizacji. Systematycznie podejmowane działania rutynizują się, tracą swój pierwotny charakter. Litera przesłania ducha. Demokracja zaczyna coraz bardziej mieć formalne jedynie znaczenie. Strach przed formalizacją (zauroczenie ruchami nieformalnymi) jest dość zrozumiałą reakcją na słabości współczesnych sformalizowanych instytucji. Przypomnijmy, w europejskiej historii zakonów widać wyraźnie rolę oddolnych, początkowo słabo sformalizowanych inicjatyw – eremitów, ruchów ubogich, prób reformacyjnych, oddolnych ruchów kontrreformacyjnych, inicjatyw świeckich… To była m.in. odpowiedź na zbytnie sformalizowanie się dotychczasowych form samoorganizacji. Jej efektem było powstawanie nowych typów zakonów, ale i… reforma starych. Na terenach dzisiejszej Polski mieliśmy do czynienia z przypadkami spontanicznych inicjatyw eremickich, np. Świerad (+ok. 1034), Just (+ok. 1009), ale chociażby z powodów klimatycznych nie stanowiły one znaczącego ruchu. Dopiero w miastach grupy beginek mogły stanowić taką formę oddolnej inicjatywy, choć były one raczej zapleczem zakonów żebraczych i ewentualnie… inicjatyw kacerskich, i tylko w wyjątkowych wypadkach, jak np. u wspomnianych gdańskich brygidek, stały się zaczątkiem tworzących się klasztorów. Na reformy zakonów mniszych możemy więc patrzeć jako na efekt wewnętrznych procesów lub w kontekście pojawiania się nowych na tym terenie zakonów (na początku np. cystersów, w późniejszych wiekach kartuzów, kamedułów, paulinów), często o znacząco zaostrzonej regule.

Sformalizowanie jawi się przede wszystkim jako wewnętrzny porządek (ordo). Reguła, statuty to opoka (konstytucja) wewnętrznej stabilności. Ma zapewnić równowagę – określa strukturę organizacyjną, kompetencje władzy i sposób jej wyboru, obowiązki i prawa. Demokracja, a więc wolne wybory, współdecydowanie konwentu, reprezentacja poszczególnych opactw na kapitule generalnej – to gwarantowała sformalizowana struktura. Nie bez nacisków z zewnątrz, nie bez wewnętrznych niedociągnięć (czasem nawet patologii), była to jednak demokracja, która niewątpliwie zapewniała podstawy samorządności. A przy tym sformalizowanie dawało też profity w relacjach z otoczeniem. To dzięki sformalizowanej strukturze pojedyncze opactwa, poszczególne kongregacje czy całe zakony uzyskiwały przywileje, a wiec i prawa, a tym samym mogły walczyć o niezależność – raz od biskupa, raz od władzy świeckiej, innym razem od wpływów Rzymu, a czasem nawet od własnej struktury zakonnej. Zwracałem już uwagę na różnice w ocenie niezależności od władzy biskupiej między opactwami męskimi i żeńskimi. Warto zauważyć też tendencje widoczne wśród niektórych prepozytur, które próbowały się usamodzielnić (np. próba usamodzielnienia się Jeżowa od Lubinia w wieku XV czy krakowskiej filii benedyktynek od opactwa staniątkowskiego w wieku XVII). To walka o samodzielność, formalne wyodrębnienie się.

Jako przykład niezależności klasztorów zazwyczaj podaje się klaryski sądeckie, z których samodzielnością nie wygrał nawet Jagiełło z całą mocą swego królewskiego autorytetu. Ale przecież równie dobrym przykładem są upór i konsekwencja w działaniu mnichów broniących się przed komendą, gdy wbrew woli kolejnych królów wciąż próbują wybierać własnego opata. Sądzą się też braciszkowie i siostrzyczki na potęgę (także z innymi opactwami). Bronią swoich praw do własności, przywilejów. Warto tu zacytować fragment Encyklopedii Kościelnej z 1874 roku, która opisuje działania lobbingowe, bo jak inaczej w dzisiejszej nomenklaturze nazwać taką aktywność: „Gdy na sejmach rozstrzygano wiele spraw dotyczących zakonów, słusznie lękając się o siebie cystersi, zobowiązują Hieronima Turno, opata przemęckiego (…) aby koniecznie osobiście na przyszłym sejmie znajdował się i bronił zakonu, zwłaszcza klasztoru ołobockiego (…); wydatki na utrzymanie podejmują się wrócić. Na następnej kapitule, także w Sulejowie r. 1756 odbytej (…) opatom swym polecają bywać na sejmikach i jednać zakonowi przychylność możnych panów. (…) kapituła postanowiła, aby jeden opat kolejno zawsze mieszkał w Warszawie od sejmu do sejmu, na co zakon opatrzy mu fundusz. Ponieważ zaś potrzebować będzie notarjusza, kogo więc wezwie, ten wymawiać się nie powinien. Najprzód pojedzie opat sulejowski, któremu zalecono, że gdyby na sejmie wymagano kontrybucji od zakonu, tę umiarkowanie naznaczoną na cały zakon, nie zaś na pojedyncze klasztory, przyjąć może”

Tak więc formalizacja ma dwa wymiary – wewnętrzny i zewnętrzny. Z jednej strony to proces samoorganizacji, z drugiej – dostosowywania się do warunków zewnętrznych. Jak wspominałem, rozwijające się  od pierwotnych, spontanicznych form samoorganizacji zakony wraz ze wzrostem swego znaczenia musiały przybierać formy narzucane przez prawo. I to zarówno prawo kościelne, jak i państwowe. By zwiększyć swoją skuteczność w obronie niezależności, opactwa pozbywały się części uprawnień na rzecz kongregacji i zakonów. Charakterystyczne są słowa opisujące dzisiejsze podejście Kościoła do zakonów. „Jeżeli – jak zauważył Sobór – życie zakonne jest rzeczywiście »cudownie i bujnie rozkrzewionym drzewem o wielu gałęziach« (…), to nigdy w historii nie włożono tyle miłości, pomysłów i trudów w ożywienie i uszlachetnienie tego drzewa; nigdy nie było tyle fachowego »przycinania, okopywania i obkładania jak najlepszym nawozem«; nigdy nie było tyle starania, aby korzenie tego drzewa tkwiły głęboko w Ewangelii i nigdy też z taką tęsknotą nie czekano na bogactwo owoców i obfitość plonów”.

Pójdźmy dalej za tym porównaniem życia zakonnego do drzewa – rosło ono przez wiele wieków dziko, podlegając zabiegom kolejnych soborów czy ustaw państwowych. Jeśli mówimy dziś o przycinaniu i nawożeniu, to dla jednych będzie to znak postępu, dla innych – zbędnej ingerencji. Jedni wolą idealnie przystrzyżony ogród francuski, inni dziki ogród typu angielskiego. Trudno odgórnie ustalić, co lepsze. Jedno jest pewne, zaletą życia zakonnego jest jego różnorodność. Są zakony bardzo scentralizowane i takie o luźnej strukturze. Docenił to nawet sobór watykański II, mimo że wiele zrobił dla ujednolicenia życia zakonnego. Cóż, dziś ekolodzy twierdzą, że nawet w najstaranniej zaprojektowanym ogrodzie trzeba zostawić miejsce z dziką roślinnością, „chwastami”, jako ostoją dla pożytecznych owadów…

Czego więc można nauczyć się z historii zakonów? Każdy pewnie wyciągnie dla siebie jakieś wnioski. Zwolennik ogrodu francuskiego inne niż fan angielskiego. Dla mnie ważna jest przede wszystkim konstatacja, że perspektywa życia organizacji, o ile nie traktuje się jej jak zabawki na jeden sezon, to raczej lata czy dziesiątki lat, a nie miesiące. To w tej perspektywie widać prawdziwą skuteczność. To biznes, i to często nie ten najlepszy, chce zainwestować i szybko uzyskać zyski z inwestycji. W działalności społecznej kumulacja własności społecznej, która jest warunkiem niezależności, trwa latami. A niezależność ta nie jest dana raz na zawsze. Trzeba ją wciąż budować, praktykując wewnętrzną demokrację, i bronić jej przed zakusami świata zewnętrznego, który przepisami prawa, oczekiwaniami władzy i opinii publicznej, celowymi darowiznami próbuje tę niezależność ograniczyć. Wykorzystać organizację do własnych celów, a nie celu, dla którego powstała. Tej niezależności trzeba i można bronić. I to dla mnie główna nauka z historii najstarszych zakonów.

Najstarsze zakony w Europie – rzecz o samorozwoju i przetrwaniu

Organizacje nie są zwykłymi pracodawcami i koniec. To raczej już organizacji trzeba bronić przed pracownikami, a nie pracowników przed organizacjami. Sprawa podstawową jest kto w organizacji pozarządowej jest  (1) właścicielem i (2) jaki jest nadzór właścicielski. W organizacji właścicielem jest ta organizacja, którą reprezentuje zarząd. Najczęściej (ponoć w 65 % przypadków) zarząd pracuje bez wynagrodzenia. Co to oznacza, że osoby pracujące społecznie, nie zainteresowani materialnie w wynikach finansowych organizacji, mają dodatkowo nadzorować pracowników. Oczywiście czasem zatrudnia się dyrektora biura, który jednak również jest pracownikiem. Jest to powodem ogromnej nierównowagi, gdzie pracownicy, za pieniądze, wykonują w godzinach swej pracy usługę, za którą odpowiadają i, którą mogą kontrolować społecznicy, o ile znajdą na to czas. W wielu przypadkach to pracownicy piszą wnioski, w których sami ustalają sobie wysokość wynagrodzenia i zakres obowiązków, a w sytuacji kryzysowej zawsze mogą złożyć wypowiedzenie, a społecznicy, po swojej pracy zawodowej będą musieli (by nie musieć zwracać dotacji) prostować działania “profesjonalistów”, którzy znaleźli np. lepiej płatną płacę. Na przestrzeni ostatnich lat często widziałem takie sytuacje. Jeżeli jakiś pracownik jest w NGO-sach wykorzystywany to zazwyczaj przez innego pracownika, a więc to raczej mobbing niż kwestia pracodawca-pracownik.

W organizacjach jest wielu wspaniałych, zaangażowanych pracowników. Jednak w relacjach pracownik-pracodawca organizacje są zazwyczaj na straconej pozycji. To społeczników, którzy – w przeciwieństwie do pracowników – są często niezastąpieni trzeba bronić. To interesu społecznego, reprezentowanego przez stowarzyszenia (w których członkowie często nie mają czasu wgłębiać się w szczegóły formalnego funkcjonowania instytucji) i fundacje (gdzie fundator często już nie ma wpływu na to co się dzieje z założoną przez niego organizacją) trzeba bronić przede wszystkim.  I warto o tym pamietać.

W teorii zrzeszeń wyraźnie mówi się o procesie instytucjonalizacji organizacji. Jak chce Sowa, jest to w zasadzie przechodzenie od typowego zrzeszenia, w którym dominują funkcje wewnętrzne, do związków instytucjonalnych pełniących w znaczącym stopniu funkcje zewnętrzne. Oznacza to, że „korzyści zewnętrzne (tzn. odnoszone przez środowisko zewnętrzne) płynące z działalności zrzeszenia poczynają przesłaniać korzyści wewnętrzne, czyli osiągane przez członków”.

Ponieważ zakony, tak jak średniowieczne cechy i gildie, były grupami multifunkcyjnymi, „obejmowały swoim oddziaływaniem całokształt spraw życiowych członków”, często traktuje się je inaczej niż „zrzeszenia nowoczesne [które] ograniczają się w swoim działaniu do zaspokajania wycinkowych potrzeb i interesów zrzeszonych jednostek”. Jednak procesy wewnętrzne zachodzą w nich podobne, a zobaczyć je można zapewne nawet wyraźniej.

Najstarsze zakony w Europie – rzecz o samorozwoju i przetrwaniu

Najstarsze zakony w Polsce – między tradycją a reformą

Gratulując 30-lecia samorządu, święta, które daje jeszcze nadzieję na przyszłość demokracji w Polsce, chciałbym zwrócić uwagę na reformę, która się nie do końca udała. Chodzi o tworzenie dla samorządu  silnego partnera w postaci organizacji pozarządowych. Teza o tym, że w tej kwestii nie osiągneliśmy sukcesu wygłoszona w Gdańsku 4 czerwca przez prezydenta Wrocławia Jacek Sutryk jest dla mnie szczególnie ważna. Już w 1994 roku w piśmie Asocjacje, m.in. w tekście “partnerstwo czy uzależnienie” ostrzegałem przed zbytnim optymizmem co do jakości tej planowanej współpracy. Dziś jest już jasne – choć wielu jeszcze się do tego nie przyznaje –  że nie był to dobry wybór. Mamy silne (choć dziś istnieje obawa, ze do czasu) samorządy i słabe organizacje.

Powodów tej niedokończonej transformacji społeczeństwa podziemnego w społeczeństwo obywatelskie jest pewnie wiele. Jedną z nich jest brak własności (np. nieruchomości) w organizacjach. Pamiętajmy, że własność społeczna, budowana przez społeczeństwo polskie setkami lat, została zniszczona wojną i upaństwowiona, a właściwie tylko związki wyznaniowe miały szanse odzyskać znaczną część swoich nieruchomości. A to oznacza, że własność społeczna buduje się od zera i to w warunkach bardzo niesprzyjających. Wiem, że są to argumenty, które nie przemawiają do wielu, w tym do wielu samorządowców.  Dlatego chciałbym zaproponować im pewien eksperyment myślowy, do którego potrzebna jest odrobina wyobraźni.

Wyobraźcie sobie reformę samorządowa przed 30 laty. Tworzy się nowe formy samoorganizacji lokalnej, ale cały majątek pozostaje w ręku władzy centralnej, a samorząd dostaje go tylko w odpłatne użytkowanie. Nawet na preferencyjnych (ale bez przesady) zasadach. Jest jednak warunek samorząd nie może prowadzić w tych nieruchomościach żadnej działaności, która przynosiłaby mu dodatkowy przychód. Na zadania zlecone otrzymuje oczywiście dofinansowanie z budżetu państwa, ale musi dołożyć ze swoich pieniędzy. Ten mechanizm znany jest dzisiejszym samorządom aż za dobrze, wiec nie trzeba sobie tego wyobrażać, ale wyobraźnia potrzebna jest do tego, żeby wyobrazić sobie, że tak jest od samego początku i we wszystkich przypadkach. Trochę niewyobrażalne, prawda? No bo te dodatkowe środki musi zebrać w formie nieobowiązkowego opodatkowania od swoich mieszkańców lub z jakiś dotacji zewnętrznych. A przecież niechętna władza centralna zawsze mogłaby odebrać mu wynajmowane lokale, zlecić zadania gminy agencjom państwowym lub firmom komercyjnym.

Kto ma bujną wyobraźnię, kto powie jak – w takiej rzeczywistości – wyglądałaby lokalny samorząd dzisiaj? Może tak, jak dzisiejszy sektor pozarządowy?

Traktowaliśmy organizacje jako narzędzie. I nie ważne jakim narzędziem się posługiwaliśmy ważne było osiągnięcie celu. Ale organizacja to nie jest narzędzie, albo nie tylko narzędzie. Spytajcie członków klubu sportowego czy im wszystko jedno pod jakimi barwami się organizują? A dziełom miłosierdzia katolickiego czy wszystko jedno w jakiej intencji pomagają? Metoda działania jest często równie ważna jak cel. Dlatego nie należy się obrażać na organizacje, że są takie jakie są. Trzeba zrobić wszystko aby były lepsze. 

Krytyka – tak, ale… konstruktywna

Ostatnio coraz częściej pojawiają się gorzkie słowa odnoszące się do organizacji pozarządowych. Ta, słuszna zresztą, krytyka (sam w niej biorę udział już od bardzo dawna) często prowadzi niestety do niebezpiecznych konkluzji. To, że są nieprawidłowości, zachęca do zaostrzania, a przynajmniej rozbudowywania, prawa – w ramach nowelizacji ustawa o działalności pożytku publicznego nie upraszcza się, a rozbudowuje. To, że organizacjom, mimo chęci, nie udaje się skutecznie wpływać na politykę państwa (choćby poprzez system komitetów monitorujących), jest argumentem, że trzeba na to machnąć ręką. To, że organizacje coraz częściej przystosowują się do warunków, w których działają (choćby poprzez realizowanie oczekiwań samorządów, że będą realizowały tylko zlecane usługi), traktuje się jako argument, że nie pełnią już funkcji reprezentowania obywateli.
Kiedy spada wydajność gospodarki, nikt nie sugeruje, że biznes staje się niepotrzebny. Gdy administracja jest niewydolna, czasem skorumpowana, nikt nie proponuje, by zostawić ją samej sobie i zająć się inną formą organizacji państwa. Tak też jest z organizacjami. Nie chodzi o to, by machnąć na nie ręką twierdząc, że to przeżytek, należałoby pomyśleć, co zrobić, by nadal pełniły funkcje, w których są – moim zdaniem – przynajmniej w najbliższym czasie niezastąpione.

1. Organizacje pozarządowe szkołą demokracji i odpowiedzialności

Jeżeli chcielibyśmy mieć lepszych polityków niż ci, których mamy (tak centralnie, jak i lokalnie), nie liczmy na to, że stworzy ich aparat partyjny, który powiela dotychczasowe wzorce, powodujące – w moim przekonaniu – negatywną autoselekcję. To w DOBRZE DZIAŁAJĄCYCH organizacjach mogą „wykuwać się nowe kadry”, w stowarzyszeniach można nauczyć się podstaw demokracji i kompromisu, a w fundacjach racjonalnego zarządzania nie swoimi pieniędzmi i działania, które przynosi konkretne zmiany. Bez dobrych organizacji pozarządowych zmiany na lepsze nie będą możliwe, a żaden polityk, który wcześniej nie udowodnił w organizacji, że nie obce jest mu rozumienie dobra wspólnego i, że umie skutecznie o nie zabiegać, nie powinien budzi naszego zaufania.

2. Organizacje jako kontroler władzy

Jednak władza, nawet najlepiej przygotowana do rządzenia, może ulegać wypaczeniom. Tylko organizacje pozarządowe mogą i powinny systematycznie kontrolować władzę i reagować na wszelkie przejawy patologii. Media nie spełniają tej funkcji, głównie dlatego, że czekają na „niusa”. Dużo ciekawsze jest przyłapać kogoś na przyjęciu łapówki niż systematyczną pracą sprawić, by łapówek nie było. Słyszałem, że podobnie jest w monitoringu miejskim. Wezwanie do sytuacji, w której może dojść do pobicia, jest punktowane znacznie niżej niż wezwanie do krwawej bójki…  Zresztą, która redakcja ma czas i pieniądze, by systematycznie monitorować jakiś obszar rzeczywistości. Chcemy mieć kontrolowaną władzę – musimy mieć organizacje pozarządowe

3. Świadczenie dobrych usług

Organizacje pozarządowe mogą świadczyć dobre, dopasowane do lokalnych potrzeb, zróżnicowane dla różnych typów odbiorców, usługi. Jednak tylko pod warunkiem, że będą miały szanse robić to, co uważają za potrzebne ich podopiecznym. Jakże często ci, którzy finansują działalność organizacji, „wiedzą dużo lepiej”, na co są potrzebne pieniądze i jak je wydawać. A przecież dobre usługi to duże koszty administracyjne, konieczność stabilnej działalności. To, że dziś niektóre organizacje działają nieskutecznie, to jeszcze nie powód, by rezygnować z szansy na lepszą jakość usług. To jedynie znak, że system nie działa sprawnie. Tylko zmniejszenie nadzoru formalnego wraz ze zwróceniem większej uwagi na efekty działań prowadzonych za publiczne pieniądze oraz z finansowaniem, które pozwoli organizacji na rozwój, może stworzyć wydolny system. A wydaje się pewne, że bez organizacji pozarządowych nie będzie wielu wysokiej jakości specjalistycznych usług.

4. Organizacje – zaczątek przyszłości

Organizacje są, albo raczej mogą być, rodzajem laboratoriów, w których tworzy się lepsza przyszłość. Na zasadzie prób i błędów, testując różne pomysły organizacje dokładają cegiełkę do rozwoju różnych dziedzin życia społecznego – edukacji, pomocy społecznej, zdrowia, kultury itp.. To może być taka wirtualna Dolina Krzemowa rozwiązań społecznych. Może być, ale tylko
wtedy, gdy organizacji będzie dostatecznie dużo, gdy będą miały sprzyjające środowisko. Bez nich możemy przegapić wiele dobrych pomysłów.
Podsumowując: Czy organizacje pozarządowe jako formalne struktury wyczerpały swoją dziejową misję? Czy tak jak twierdzą niektórzy, razem ze związkami zawodowymi i partiami politycznymi stają się coraz częściej raczej przeszkodą niż motorem rozwoju? Według mnie nie. Rola organizacji będzie rosła, a te, które krytykujemy dziś, bedą musiały się zmienić albo zastąpią je nowe. Osobną zupełnie kwestią jest jak przeciwadziałać różnym negatywnym tendencjom, z których tylko nieliczne mają przyczyny w samych organizacjach.

Gdańsk, 3 czerwca 2019

DEKLARACJA PARTNERSTWA SAMORZĄDU I ORGANIZACJI SPOŁECZNYCH

Partnerska współpraca samorządu, organizacji społecznych i aktywnych obywateli jest wyrazem demokratycznej dojrzałości państwa. Trzydzieści lat po wyborach 4 czerwca 1989 roku, kiedy Polki i Polacy przy urnach wyborczych opowiedzieli się za demokracją, wracamy w Gdańsku, gdzie wszystko się zaczęło, do źródeł.

ZGODNIE STWIERDZAMY

• Decentralizacja jest podstawą ustroju terytorialnego Rzeczypospolitej.
• Samorząd jako wspólnota wszystkich mieszkańców jest podstawową formą organizacji życia wspólnego w Rzeczypospolitej.
• Samoorganizujące się społeczeństwo obywatelskie jest niezbywalną formą wyrażania podmiotowości i autonomii społecznej.
• Zasada pomocniczości jest główną regułą organizującą relacje między władzą publiczną na wszystkich jej szczeblach i obywatelami, niezależnie od ról społecznych, w jakich występują.
• Dialog społeczny jest najważniejszą formą określania dobra wspólnego i celów rozwojowych wspólnot lokalnych, jak i całego kraju.

ZAUWAŻAMY

Świadomi jesteśmy tego, że nowe wyzwania – związane z kryzysem klimatycznym i środowiskowym, starzeniem się społeczeństwa oraz procesami demograficznymi, migracyjnymi i rewolucją technologiczną, przemianami kulturowymi i cywilizacyjnymi – dotyczą bezpośrednio naszych wspólnot i wymagają śmiałych strategii sprawiedliwego i zrównoważonego rozwoju oraz włączenia mieszkańców w ich tworzenie i realizację.

DEKLARUJEMY

Mając przekonanie o roli oraz znaczeniu organizacji społecznych i samorządu w nowoczesnej demokracji, deklarujemy działania na rzecz zwiększenia podmiotowości każdego z nich oraz rozwoju wzajemnej współpracy, opartej na zasadach solidarności, niezależności i partnerstwa.

WYRAŻAMY WOLĘ

Wyrażamy wolę rozpoczęcia otwartej, powszechnej narady obywatelskiej nad przyszłością naszych gmin, miast, miasteczek i wsi, organizowaną wspólnie i na równych prawach przez jednostki samorządu i organizacje społeczeństwa obywatelskiego.

Warunkami tej narady są: kultura dialogu i szacunek dla zróżnicowanych poglądów, wzajemne zaufanie i współpraca, otwartość na nowe formuły współzarządzania i współodpowiedzialności oraz samoograniczenie władzy publicznej na rzecz uwolnienia energii społecznej sektora obywatelskiego.

Niech okazją do podsumowania narady obywatelskiej będzie trzydziesta rocznica pierwszych wyborów do rad gmin, która przypada w maju 2020 roku. Czterdziestą rocznicę podpisania Porozumień Sierpniowych uczcijmy zaś przedstawieniem zaktualizowanej wizji „Samorządnej Rzeczypospolitej” jako dobra wspólnego wszystkich obywateli.

Deklarację podpisują uczestnicy sesji „Samorządna Rzeczpospolita. Samorząd, organizacje społeczne i aktywni obywatele w nowoczesnej demokracji”. Deklaracja ma jednak charakter otwarty, zapraszamy przedstawicieli samorządu i społeczeństwa obywatelskiego do wyrażenia dla niej poparcia.

Główne cele

Naszym celem jest zjednoczenie we wspólnej organizacji, będącej gronem przyjaciół, tych, którzy widzą działalność społeczną jako sposób zmiany świata na lepsze. Chcemy wspierać się nawzajem w działaniu na rzecz tego, by organizacje społeczne stały się ważnym elementem współżycia społecznego, a nie tylko realizatorem usług publicznych. Aby takie organizacje były „proste w obsłudze” i przejrzyste w działaniu. Chcemy promować te idee zarówno własnym przykładem, jak i edukacją (w tym namawiać działaczy społecznych do samokształcenia w zakresie tradycji, teorii i praktyki działalności społecznej), a także – w miarę możliwości – wspierać organizacje prawdziwie społeczne.

Historia

Dialog Społeczny to powołane w 1999 r. stowarzyszenie, które miało być formą kontynuacji działającego w latach 1992-1998 Programu Phare Dialog Społeczny.

Po wielu latach prób i błędów okazało się, że działania Stowarzyszenia to głównie:

1. pobudzanie debaty wewnątrzsektorowej – w ramach społecznego zaangażowania i współpracy z różnymi organizacjami (OFOP, Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, Stowarzyszenie Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich), prowadzenie w 2007 r. internetowego Pisma Krytycznie Myślących Obywateli i przygotowanie kilkunastu „Tez do dyskusji”, inicjowanie debat wokół ważnych dla organizacji pozarządowych problemów.

2. monitoring działań władzy – w latach 2002-2005 Stowarzyszenie monitorowało proces budowania struktury wdrażania Funduszy Europejskich (udział w działalności tzw. „łączników”, czyli Regionalnych Ekspertów ds. Funduszy Strukturalnych), monitorowało także, w 2003 r., system finansowania organizacji ze środków miasta st. Warszawy, a w roku 2008 – system udostępniania lokali po cenach preferencyjnych w Warszawie.

Wizja

Obecnie – od ponad roku – pracujemy nad doprecyzowaniem wizji Stowarzyszenia Dialog Społeczny, tak by było ono organizacją członkowską, prawdziwie demokratyczną. Organizacją tych, którzy uważają, że w trzecim sektorze potrzebne jest wzmocnienie nurtu organizacji opierających się głównie na:

• zaangażowaniu społecznym członków

• oraz działaniu finansowanym ze składek członkowskich i darowizn pieniężnych lub rzeczowych przekazywanych przede wszystkim przez samych społeczników. Dopiero w drugiej kolejności działania te powinny się odwoływać do:

• zaangażowania zaplecza społecznego (sympatyków, wolontariuszy),

• finansowania z darowizn i zbiórek publicznych.

Oznacza to, że w organizacjach społecznych praca najemna, a także środki pozyskiwane od podmiotów publicznych i gospodarczych (dotacje, granty) oraz wypracowywane dzięki działalności gospodarczej, powinny pełnić jedynie funkcje służebne – stanowić dodatek do opisanych wyżej poziomów zaangażowania.

Ostatnie stanowiska:

NIEZALEŻNE ORGANIZACJE OBYWATELSKIE KONIECZNYM WARUNKIEM PRAWDZIWEJ SAMORZĄDNOŚCI