Электронная газета "Адыгэ псалъэ"

IуэрыIуатэр къезыхьэкIт

operator — Thu, 10 Sep 2026 15:19:33 +0000

Литературэ

Дэтхэнэ лъэпкъми и щэнхабзэ щIэиным къыгуэпх мыхъун и зы Iыхьэщ къыдекIуэкI и IуэрыIуатэр. Ди япэ итахэм къызэранэкIа Iуэтэжхэр зэманым дэмыпхъэхыжу бзэ къулейкIэ къезытхэкIыжахэм ящыщщ Къэрэшей-Шэрджэсым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта Шэрджэс Алий. А цIыху емызэшыжым адыгэм и щэнхабзэр, и тхыдэр хъумэным ехьэлIауэ къыдигъэкIа и тхылъхэм яхэтщ «Адэжь хъыбархэр» жыхуиIэри. Аращ мыри къызэрытхыжар…

Ди егъэджакIуэхэм къинэмыщIауэ, лъэпкъ IуэрыIуатэм сыдезыгъэхьэхахэм ящыщт сызэрыцIыкIу лъандэрэ шыпсэ, псысэ, хъыбар мыухыжхэм сыщIэзыгъэдэIуу къыддэгъуэгурыкIуа си адэ къуэш Шэрджэс Хьэмтал.
Ар егъэлеяуэ хуэгурыхуэт адыгэ IуэрыIуатэм и къэкIуэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэм: шыпсэхэм, къебжэкIхэм, таурыхъхэм, хъыбарыжьхэм, уэрэдыжьхэм. Макъамэ къызэрырагъэкI шыкIэпшынэ, къамыл хуэдэхэм хуэмыIэрыхуэми, адрей псоми хэзагъэрт, и гуащIэкIи ерыскъыкIи жумартышхуэт. Гуп хъуамэ, дахащэу зэхигъэст.
АтIэми, апхуэдэр ди лъэпкъэгъухэм махуэ къэс къызэрыгуэкI я гъащIэм щызэрахьэрт, лIыгъэ щIапIэуи къащымыхъуу.
Хьэмтал вы IэжьитI зэкIэрыщIакIэ и закъуэ гъуэгу кIыхь техьэрт, Хьэбэз (Къэсейхьэблэ) икIырти, Шелканкэ кIуэрт (километри 110-рэ нэблагъэ дэлъщ), IэжьитIми мэкъу кърилъхьэрти къэкIуэжырт, гуахъуэ фIэкIа имыIыгъыу, выхэм къажьэхэуэну хущIэкъу дыгъужьхэм абыкIэ езауэу.
Езы Хьэмтал егъэлеяуэ Iэпкълъэпкъ псынщIэт. Зэгуэр, Шыбэгукъуэ деж мэл пщыIэм тесу, мэз бжэн ирихужьэри, къригъэжыхьурэ игъэмэхри, зэрыпсэууэ къихьыгъат. Слъагъуу, адыгэ хакIуэм адыгэ уанэ лъагэри тралъхьэжауэ къыхуагъэуври, лъэбакъуэ зыбгъупщIкIэ фIэкIа нэхъ къыIумыкIуэту, щIэпхъуэри щхьэпрылъат, ари уанэр нэхъ здэлъахъшэмкIэ зримыгъэхьэлIэу. Мэлыхъуэ башыр игъэувырти, ар IитIкIэ зэриубыдауэ, башым и щхьэкIэр имыгъэсысу, турникым зэрыбгъэдыхьэм хуэдэу, и пкъыр абдежым къыщрихырт.
А си адэ къуэшыр зэгуэр хьэсэпэхъумэу, гуемыIугъэ къыхуэзыгъэфэща щIалэр зэрыс шыгумкIэ щIэпхъуэжат, теутIыпщхьарэ хьэмкIэу. Хьэмтал абы кIэлъыщIэпхъуэщ, гум илъэри, щIалэ еIуящIэр къиубыдат, а зэманым езым узыншагъэшхуэ бгъэдэмылъыжа пэтми…
БлэкIа мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, бжьыхьэр къэблагъэу бадзэхэр щымыдымыж лъэхъэнэм, «бжьыхьэ укIын, щIымахуэ шхын» псэлъафэм тету, мэл-бжэнхэр яукIыурэ, бгъуэ ящIрэ шыуауэ, бо тхыцIакIуэхэм фIэдзэжырт, джэдуи дзыгъуи лъамыгъэIэсыну.
КъызощIэж Хьэмтал зи гугъу тщIыхэм хуэдэ бгъуэуэ пщыкIутхум нэблагъэ пилъэжу зэрыщытыгъар. Пэжщ, ахэр езым и закъуэ къиущэкIуртэкъым, атIэ и щауэгъухэми кърахьэлIэрт бжьыхьэ гъэлъэхъу пшэрхэр, бгъуэ ирагъэщIыну. Ар сытым къыхэкIрэт жытIэмэ, абыхэм щIымахуэ псом я зэштегъэупIэуи зэхуэсыпIэуи яIэр Хьэмтал и унэрат. И щхьэгъусэ Муслъимэти «зи IэгуитIыр зи Iэнэ» жыхуаIэм хуэдэу хьэлэлт, къихьэ цIыхум и унагъуэм фIыгъуэу илъыр щимыгъэпщкIуу.
Къызэдэхъуа-зэдэлажьэрэ фIы дыдэу зэрылъагъуу, а лъапсэм сытым дежи щызэхуэсырт си адэ къуэшхэу Iэмин, Индрис, си адэ Инус сымэ, нэгъуэщIхэри къахыхьэжу.
АтIэми, зэныбжьэгъухэм фадэр я нэрыгъыу зэи слъэгъуакъым, зыгу-зыщхьэ жыхуаIэм ещхьти, ябгъэдэлъым щыщу зыри къуагъ зэхуащIыртэкъым.
Сызэрысабий лъандэрэ а лIыхэм жаIэм сыщIэдэIуу сыкъэхъуати, цIыхугъэм къемыкIу псалъэрэ зэрыгъэкIий макърэ къажьэдэкIыу зэи зэхэсхакъым, щысэмэркъокIэ, зэпIэскIуж-зэкIэщIэтIэ пэтми. АрщхьэкIэ, я гушыIэр гум еуэртэкъым, цIыхур зыгъэлъахъшэу и пIэ къизыштэкъым, дахэт, зыгъэнэщхъыфIэт.
Зэрызэрыгъуэту, япэ бжьэр аргуэру зэIузыгъэщIэжа Тхьэшхуэм хуаIэтырт, фIыщIэ хуащIрэ адэкIи зэрызэрихьэлIэным теухуауэ къару къазэрыхилъхьэным щIэлъэIуу. КIэлъыкIуэу, мыпIащIэу икIи укъуэдияуэ, дунейми хэгъэгуми щыхъыбархэм тепсэлъыхьырт, бжьэ мащIэм хъуэхъу дахэ тражыIыхьыжрэ шхыным нэхъ хэIэбэу, адыгэ тхыдэжьхэмрэ уэрэдыжьхэмри хыхьэжхэрт. Мис абдежрат си дежкIэ нэхъ тхъэгъуэ дыдэр!
Фади ямыIуэхужу, псалъэ дахэ куум зэдыхыхьэрт, зым хужымыIар адрейм пищэжурэ, лъэпкъым и блэкIахэр кърагъэкIуэкIырт, зытепсэлъыхьам и щыпкъапIэм иризэдэуэжу.
Гупзешэ хъарзынэт Хьэмтал. И ныбжьэгъухэм Iэнэ къахуищтэн и гуапэ дыдэт. Арами, фадэр и фIэфIтэкъым. Адыгэ махъсымэ тIэкIу фIэкIа, аркъэи шагъыри пхузыIуилъхьэнутэкъым. А и хьэлым и ныбжьэгъухэр щыгъуазэти, я фадэр и кIэм щынэсым:
- Уэлей, мы Хьэмтал зы бжьэ закъуэ нэхъ мыхъуми егъэфэн хуеймэ! – жаIэу, зыгуэрым къыхидзэнт. Адрейхэми къыщагъэхъурт жызыIам къыдащтэ хуэдэу. Iуэхур зыхуашэр Хьэмтал къыгурыIуэрти:
- Ерэхъу-ерэхъу, джаур гуп, иджыпсту сожьэ! – жиIэурэ къыщIэкIырти, е езыр кIуэнт е нэхъыщIэ гуэр иутIыпщынт.
А зэныбжьэгъухэм я зэбгъэдэтыкIэ къекIум, я зэхуэгумахэкIэм, мыухыжу къаIуэтэжхэм зэи имыкIыжын гуапагъэрэ IэфIыгъэу си гум къралъхьащ Хэку фIылъагъуныгъэр, адыгэ щыпкъагъэр, нэмыс дахэр, ди анэдэлъхубзэм хуэсщI пщIэ лъащIэншэр, гъащIэ гугъум и лъэпощхьэпо куэдым узэрыщхьэпрыкIыфын къарууэ ныбжьэгъугъэр зэрыщытыр, гушыIэкIэ дахэр, нэгъуэщIхэри. Си гъащIэм зыгуэр щыслъэкIамэ, зи фIыщIэр абыхэм къахэсха гъэсэныгъэмрэ щапхъэ щхьэпэмрэщ!
Курыт еджапIэм и еянэ классым сыщIэст абыхэм я Iэнэ къуапэ къызапэс щыхъуам, абы ипэкIэ бжэ къуагърат сызыкъуагъэсар. Иджыри сыцIыкIуу, мандолинэм сеуэфу зезгъэсати, а гуп хъуапсэгъуэр зэрызэхуэсу, дэнэ сыщымыIами къыслъыгъуазэрт, сызыхашэрти, а Iэмэпсымэм къысхуигъэкI макъамэхэм срагъауэрт, адыгэ уэрэди урыс уэрэд ехьэжьахэри кърызагъэшырт, езыхэм къыхадзэхэми макъкIэ е пхъэ пшынэмкIэ садежьут.
АтIэми, школри къэзухыу дзэ къулыкъури есхьэкIыу къэзгъэзэжыху, а лIы телъыджэхэм сытым дежи къахэкIакъым къыздэгушыIэ хуэдэу бжьэ къысхуэзышиин! АбыкIэ пщIэуэ яхуэсщIам гъунэ иIэкъым.
Дзэ къулыкъум сыкъыпэрыкIыжу, институтми сыщIэтIысхьауэ, стеухуауэ Хьэмтал и ныбжьэгъужьхэм яхуищI пшыхьым дежт япэу фадэбжьэ къыщысхуашияр. Ар си пащхьэ кърагъэувэщ, хъуэхъу дахэ тражыIыхьри, си адэмрэ си адэ къуэшхэмрэ къаплъэу бжьэ къазэрыхуэзмыщтэнум щыгъуазэти, ахэр щIагъэкIри къызагъэIэтат. Сэри бжэ къуагъымкIэ зызгъэзауэт къызатам сыщыхэIубар.
ПIалъэ кIыхь дэзмыгъэкIыурэ, сэ абыхэм бэрэ сахэсащ, ажал щысхьыншэр зэныбжьэгъужьхэм къахэIэбэн щIидзэху. Псом япэ а гущIэгъуншэм яхихар гупыр зыгъэгуп, зи ерыскъы игъащIэм зымыгъэпщкIуа ди Хьэмталт. Яхэзыудари нобэр къыздэсми зи Iэзэгъуэ тэмэму къызыхуамыгъуэта лышх узыфэжьрат. ТфIэкIуэдащ шхэпсу къыддэгъуэгурыкIуа ди адэ къуэш хьэлэлыр. И сабиигъуэм абы тыншыгъуэ щиIакъым, пасэу ибэу къанэри, хуэмыарэзыуи зы нэрыбгэ къызэринэкIакъым. Езыр цIыху гуапэт, щабэт, хэт къыбгъэдэмыхьами, зыгуэр хузэфIэкIыххэнумэ, «хьэуэ» жриIэртэкъым.
И ныбжьэгъухэм, зыми щымыукIытэжу, лIы хьэдагъэ хуащIат. А гуп телъыджэм яхэтахэм ящыщу нобэ зыри псэужкъым. Егъэлеяуэ удэзыхьэхт а зэныбжьэгъужь Iэрамэм уахэтыныр, уахэдэIуэныр. Дэтхэнэми езым и нэгущIэкIрэ дуней тетыкIэрэ къылъосри, зэхихари, илъэгъуари, фIыуэ кIэрылъари здехьыж, и дунеягъэр щихъуэжкIэ.
Хъыбарыжьхэм я нэхъыбэр цIыхум яIэпызыгъэхужыр зэманырщ. Лъэпкъым и Iущыгъэ телъыджэхэм ящыщ IуэрыIуатэр къезыхьэкIа нэхъыжь гурыхуэм игъуэу къыIыдмыхмэ, ари лъэужьыншэу тфIокIуэд. Мы Iуэху щхьэпэм нэхъри елэжьыпхъэт щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, къызыхэкIа лъэпкъым гудзакъэ хузиIэ дэтхэнэри.
Дапхуэдизу умыгурыхуами, псори зы акъылым пхуиубыдэркъым. Сэри сIэщIэкIащ а ди пэшым къыщаIуэтэжахэм ящыщ куэд, а лъэхъэнэм магнитофон зэрызмыгъуэтам къыхэкIыу. Ауэ, итIанэ зэзгъэпэща тхылъэжьым (тетрадым) истхэу щIэздзат Хьэмтал и ныбжьэгъухэм жаIэжа хъыбархэм ящыщ куэдыр...

Тедзэным хуэзыгъэхьэзырар КЪУМАХУЭ Аслъэнщ.

Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьхэм я лъэужьыр

operator — Thu, 10 Sep 2026 14:57:55 +0000

Жылагъуэ

Лъэпкъ къэрал библиотекэ Мэлбахъуэ Тимборэ и цIэр зезыхьэм и лъахэхутэ къудамэм КъБР-м и Къэралыгъуэм и махуэм ипэ къихуэу щекIуэкIащ «След на земле: Герои Социалистического Труда Кабардино-Балкарии – юбиляры 2026 года» зэIущIэр.
Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь щIыхьыцIэр лэжьыгъэм къыхэжаныкIхэм хуагъэфащэ дамыгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщт. Ар иратырт промышленностым, мэкъумэшым, щIэныгъэм, щэнхабзэм, нэгъуэщI унэтIыныгъэхэм ехъулIэныгъэ къызэрымыкIуэхэр къыщызыхь цIыхухэм. Къэбэрдей-Балъкъэрым и лэжьакIуэ 35-м а цIэ лъапIэр иратащ: 23-м цIыхубэ хозяйствэр къаIэтащ, 10-м хэлъхьэныгъэхэр хуащIащ республикэм и промышленностыр зэфIэгъэувэнымрэ абы зегъэужьынымрэ, 2-м щIэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ хэлъхьэныгъэ хуащIащ. Лэжьыгъэм и щIыхь орденым и дамыгъэ псори къыхуагъэфэщащ республикэм и цIыхуи 8-м.
ЗэIущIэм ирагъэблэгъащ Ингуш Республикэм щIыхь зиIэ и дохутыр, КъБКъУ-м и кафедрэм и доцент, медицинэ щIэныгъэхэмкIэ кандидат, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь Таукенов Ибрэхьим ипхъу Жангоразовэ-Таукеновэ Елизаветэ, Налшык къалэм и Бзылъхугъэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI, КъБР-м и Жылагъуэ палатэм хэт Дыджэш Лидэ, «Трудовая доблесть России» урысейпсо жылагъуэ зэгухьэныгъэм и щIыналъэ къудамэм и унафэщI Бондарев Леонид сымэ.
Бондарев Леонид къыщыпсалъэм къыхигъэщащ тхыдэр къэхъугъэ инхэм я мызакъуэу, къызэрыгуэкI лэжьакIуэхэм я хэлъхьэныгъэхэмкIэ зэрыкъулейр, хъуэпсапIэхэр ерыщу зэрызэбгъэхъулIэфынум, жэуаплыныгъэм, узыпэрыт IэнатIэм хуиIэ лъагъуныгъэр тхыдэм къызэрыхэнэфынум Къэбэрдей-Балъкъэрым Социалист ЛэжьыгъэмкIэ и ЛIыхъужьхэр зэращапхъэр.
Дыджэш Лидэ жиIащ къэралым и тхыдэм хэлъхьэныгъэ хуэзыщIа, щIыналъэм зезыгъэужьа цIыху щэджащэхэм ятеухуа зэхыхьэм мыхьэнэшхуэ зэриIэр, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьхэр ягу къагъэкIыжыху абыхэм я цIэр щIэблэм зэращымыгъупщэнур, уасэ зимыIэ щIэинхэр къытхуэзыгъэна цIыху пэжхэр, лэжьакIуэ къызэрымыкIуэхэр щапхъэ зэрахуэхъунур.
Лъагъуныгъэрэ гушхуэныгъэрэ и псалъэхэм къыхэщу Жангоразовэ Елизаветэ игу къигъэкIыжащ и адэм и IуэхущIафэхэмрэ и псэукIамрэ.
Зэхыхьэр щекIуэкIа пэшым щагъэуват «Дызэкъуэтмэ дылъэщщ» тхылъ дапхъэмрэ «Абыхэм я цIэр тхыдэм къыхэнащ: Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужьхэр» гъэлъэгъуэныгъэмрэ.
МакъамэмкIэ езыгъаджэ Хочуевэ Эльмирэрэ и гъэсэн Битокъу Каринэрэ зэIущIэм щызэдагъэзэщIащ Урысеймрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ ятеухуа уэрэдхэр.

ТЕКIУЖЬ Заретэ.

Хуитыныгъэр ищIауэ псэгъу

operator — Thu, 10 Sep 2026 13:50:34 +0000

Литературэ

Мы гъащIэм зы Iэбжьыбщ сэ схуримыкъур
Махуэдзэхэм ява си уафэм щыщу,
IупщIакIэхэр нэхупсымкIэ илыгъуэу
Си дыгъэ гъадэщIыдэм лъагъуэу пищэу.
Мы гъащIэм зы уэрэдщ сызыхущыщIэр
Зэгуэрыми тхьэкIумэм къимыIуауэ;
Жьыбгъищэм псыхъуэ зэвурэ яфыщIырщ,
Унащхьэм псалъэу уэшх къысхуепсэпсауэрщ,
ЩIымахуэ уэс, хьэжыгъэу зэпылъэлъырщ,
Гъатхэпсрэ нэ къиж уэму лъэгум къанэрщ,
Гъэмахуэм и Iэужь си гущIэм щIэлъырщ,
Си бжьыхьэм схуигъэгъагъэ джэдхъурсанэщ…
ЦIыхухъум зигъэлъагъуэкъым гъаблэгуу,
АтIэ, си натIэм иратхам сыкъоджэ:
Зы гъащIэщ схуримыкъур гъащIэм уэгум,
Арауи къыщIэкIынщ сыщIэлIэгъуэджэр. («Уафэ Iэбжьыб»)
Шэрджэс усыгъэм мы зэманым нэхъ жыджэру хэтхэм ящыщ зыщ мы къэтхьа усэр зи IэдакъэщIэкI Бемырзэ Зураб. Абы итххэр гъащIэм и лъэныкъуэ куэдым хуэунэтIащ, Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр къызэщIаубыдэ. Абыхэм уащрохьэлIэ гъащIэм ехьэлIауэ гупсысэ куу зыхэлъхэми, лъагъуныгъэ къабзэм теухуахэми, дыкъэзыухъуреихь дунейм и дахагъэхэр къызыхэщхэми. Къэрэшей-Шэрджэсым и Хьэбэз районым хыхьэ Али-Бердыкъуэ къуажэм къыщыхъуа Зураб нэхъыбэу усэ итхыу къыщIидзами, иужьрей зэманым прозэми уеблэмэ драматургиеми зритащ.
«СызэреплъымкIэ, усыгъэр зэи кIуэдынукъым, сыт щыгъуи абы къару иIэнущ. Ауэ, гупсысэ куу гуэрхэр, псалъэм папщIэ, лъэпкъым и къекIуэкIыкIам, и псэм дигъэхуэфахэм ехьэлIауэ къыщыпIуатэкIэ, усыгъэм и къарур абы хурикъуркъым, уи гур зыхуэпхъэрыр нэгъэса щыхъуркъым. Абы щхьэкIэ прозэм сыхыхьащи, тIури зэрызэдэсхьыным иужь ситщ», - къыщызжиIат абы зы интервьюм.
Абы гъуазэ хуэхъуар и адэ Бемырзэ Мухьэдин и IэдакъэщIэкIхэрщ, жытIэмэ, дыщыуэну къыщIэкIынкъым. «Псалъэм и къарур абы еджэ дэтхэнэми и гум нигъэсыфу ищIынрагъэнущ усыгъэр къызыхуигъэщIар. Си адэм и къалэмыпэм къыщIэкIат мыпхуэдэ сатырхэр: «Стхыфынут сэри махуэм и зы усэ, ауэ сыщоукIытэ и къабзагъэм», - жиIэу. Абы сегупсысурэ, иужьрейхэм ди адэм и Iэдакъэ къыщIэкIахэм сыхоплъэжри, и псэм щыщ Iыхьэ гуэр химылъхьауэ е пэжагъ къыщызмыгъуэту зыри срихьэлIэркъым», - дыщIигъуащ абы.
Бемырзэм адыгэбзэкIи урысыбзэкIи Iуэхугъуэ щхьэхуэ-щхьэхуэхэм теухуауэ матхэ. Ахэр нэхъыбэу цIыхум и хьэл-щэнхэм, гухэлъхэм хуэгъэзащ, лъэпкъым, Хэкум ятеухуащ. КъыхэгъэщхьэхукIауэ абыхэм фIэкIа темытхыхьу аракъым, атIэ адыгэбзэкIэ щыусэм деж ахэр нэхъ къыпкърыкIми ярейщ. Урысыбзэм зыщыхуигъазэр дунейм и зэхэлъыкIэр, цIыхухэм я зэхущытыкIэхэр е къэралым, властым я Iуэху къиIуэтэну щыхуежьэрщ. ЦIыхур дунейм щытеткIэ псоми мыхьэнэ ириту щытын хуейщ. Зураб гулъытэ зыхуэщIыпхъэ къызэримыгъэнэным хущIокъу.
Псалъэм папщIэ, абы и «Жылэшх» тхыгъэр зытепсэлъыхьыр Урыс-Кавказ зауэм и зэманым Псыжь лъэныкъуэкIэ щекIуэкIа Iуэхугъуэхэрщ, Къарэмырзэ и жылэр «зэрашхарщ». Хьэгъундыкъуейр хьэжрэт къуажэщ. КъэбэрдеймкIэ икIыурэ, кIахэ, беслъэней адыгэхэми къахэкIыурэ абы куэд дэтIысхьауэ щытащ. Ари фIэгъэщIэгъуэнти, Бемырзэм и къуажэм и тхыдэм лэжьыгъэ щхьэхуэ триухуащ. Урыс-Кавказ зауэм и пэщIэдзэм Iэбэжри, жылэр къызэрежьар, абы къикIуа гъуэгуанэхэр къитIэщIащ. Къуажэм дэса лъэпкъхэм, цIыху щхьэхуэхэм я гъащIэ тхыдэр абы къыхощ, къэмыгупсысауэ, зэрыщытам хуэдэ дыдэу. Художественнэ тхыгъэ щыхъукIэ, дауи, зыгуэрхэри гъэщIэрэщIауэ тхыгъэм къыхигъэхьэнкIэ мэхъу, ауэ апхуэдэ цIыхухэр зэрыщыIар, яку дэлъа зэхущытыкIэхэр, зэрахьа цIэхэмрэ унэцIэхэмрэ наIуэ къэщIыным мыхьэнэшхуэ, дауи, иIэщ.
Зураб и усыгъэм нэхъ куууэ пхыплъу зэпкърызыха, филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат Хэжь Ленэ етх: «Бемырзэм и усэхэм бжьыпэр щызыIыгъыр хэку лъагъуныгъэрщ, лъэпкъым и тхыдэми, и нобэми усакIуэр къуэпс быдэкIэ зэрыпыщIар къызыпкърыщ гупсысэхэрщ. ЖытIам и щапхъэу къэбгъэлъагъуэ хъунущ «Ди псыхъуэр сыту кIагъуэ, щэху…» усэр. Абы и пэщIэдзэм деж усакIуэм дунейм и дахагъымрэ и лъахэм хуиIэ гухэлъ къабзэмрэ зэгуэхыпIэ имыIэу зэхэухуэнауэ къыщегъэлъагъуэ:
Ди псыхъуэр сыту кIагъуэ, щэху…
Хоплъызэр дзэлхэр псыежэхым.
Къохыжри уафэм вагъуэ шэху,
Зы лъагъуэ закъуэ кърешэхыр.
АдэкIэ усакIуэм къегъэщI хэкум и образ лъэщ, абы папщIэ щапхъэу къихьыр езыр щалъхуа, и сабиигъуэр щигъэкIуа щIыпIэрщ – Инжыдж псыхъуэрщ. И хэкум хуиIэ фIылъагъуныгъэр Бемырзэм зэIухауэ, мыхьэнэ зэхьэкIаи имыIэу, бзыщIаи хэмылъу, и усэм щегъэлъапIэ:
Сыхуейкъым зыкIи сэ жэнэт,
Ахърэту щыIэм я дахагъэм.
Зы Инжыджыпс Iэбжьыб къызэт,
Си псыхъуэм сыпызыщIэ уагъэу.
Художественнэ къару лъэщкIэ псыхьащ Бемырзэм и лъагъуныгъэ лирикэри. Гухэлъым цIыху гъащIэм мыхьэнэуэ щиIэр усакIуэм и IэдакъэщIэкI куэдым куууэ къыщыIуэтащ. Абыхэм ящыщщ «Жейрысэ» зыфIища усэр:
НапIэхэр зэ къебгъэлIыхмэ,
Псалъэм уи Iупэр зэтрихмэ,
ЩIым щIидзэжынщ кIэрэхъуэн.
Темэхэм уахэплъэрэ, сыт нэхъ къызэрымыкIуэу Бемырзэ-нэхъыщIэм къехъулIэр жыпIэмэ, ар урысыбзэкIэ «граждан лирикэ» зыфIащ «къамэ къихыкIэращ». Зураб и усэхэр хэкулI усэ къудейкъым, хъулъхугъэ усэщ, и лъэпкъым и гукъеуэхэр, езым и псалъэкIэ жыпIэмэ, «лъынтхуэрыкIуэу» щызыхищIэу. Лъэпкъращ абы зыхужиIэр:
Инжыдж псыхъуэм дохьэж хьэжрэту
Хуитыныгъэр ищIауэ псэгъу.
Дыгъужьыдзэу, пшагъуэкIэм хэту
Тхыдэ къупщхьэм инату йогъу.
Абы адыгэм и гукъеуэхэр къиIуатэ къудейкъым, пкърытщ, дэтхэнэ усэми фIыхыхьэу. Адэр, лъэпкъыр, къуажэр, хэкур зищIысыр, цIыхур уафэм къехуэха мывэ хъурейуэ зэрыщымытыр, езым ипэрэ иужькIэ ит чырэм къызэрыхэмыкIыфынур, ар узэбакъуэ мыхъун гуэру зэрыщытыр Зураб и IэдакъэщIэкI куэдым къыщыхегъэщ».

БАГЪЭТЫР Луизэ.

ГъащIэм и гъуэгугъэлъагъуэ

operator — Thu, 10 Sep 2026 12:48:15 +0000

Щэнхабзэ

ЩоджэнцIыху Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым фокIадэр къызэIуех Лермонтов Михаил «Ди зэманым и ЛIыхъужь» и повестым къытращIыкIа лэжьыгъэщIэмкIэ. Спектаклыр зыгъэувар Марий Эл щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Дагъыстэн Республикэм щIыхь зиIэ и сурэтыщI Голодницкий Борисщ.
Лъагъуныгъэр щхьэзыфIэфIагъым щыIущIэкIэ фIы къызэрыримыкIуэм теухуа хъыбарщ ар. Офицер щIалэ Печорин щIэныгъэ бгъэдэлъми, жэуаплыныгъэр зищIысыр зымыщIэу къыщIэкIащ. Бгырыс бзылъхугъэ ныбжьыщIэ Бэлэ хъыджэбз пагэщ, ауэ щыхъукIи, гу къабзэщ. Щхьэхуитыныгъэр зыгъэлъапIэу еса хъыджэбзым япэщIыкIэ Печориныр идэркъым, ауэ хуэм-хуэмурэ и гур бгъэдохьэ. Абы Печориным хуиIэ лъагъуныгъэр куущ икIи хуэпэжщ, фIыуэ илъагъум и хьэтыркIэ псоми хуэхьэзырщ. Къуршхэр я щыхьэту, а тIум я гъащIэм къэгъазэ имыIэу зехъуэж, дахагъэм хъуэпсапIэхэм гузэвэгъуэу зыкъагъазэу.
Урыс литературэм и лIыхъужь нэхъ гукъинэжхэм ящыщ зым и къекIуэкIыкIар къызэIузых теплъэгъуэр гурыщIэ лъагэхэмкIэ гъэнщIащ. Лъагъуныгъэр зы цIыхум и гъащIэм щыщ едзыгъуэ къудей мыхъуу, дунеитI зэрызэжьэхэуам и дамыгъэу лэжьыгъэм къыщокIуэ. ЗыхащIэну пIэрэ театреплъхэм апхуэдэ къызэрымыкIуэ гурыщIэхэр? КъБР-м щIыхь зиIэ и артист Хьэмырзэ Ахьмэд абы теухуауэ жиIэр мыращ: «Дгъэлъагъуэр зыхэзыщIэн цIыху къытхуэмыкIуэтэмэ, театрыр кIуэдыжауэ убж хъунут. Актерхэм ди лъэр жан зыщIыр, ди гур хыхьэу лэжьыгъэм дыщIыпэрытыфыр театреплъ губзыгъэхэр дызэриIэрауэ къызолъытэ. Театрым и къэкIуэнум тегузэвыхьыр щIэмащIэм и щхьэусыгъуэр щхьэхуэщ. Псом япэу абы хеубыдэ цIыхум я псэукIэр гугъу зэрыхъуар. Я бын ирагъэджэн папщIэ, унагъуэм зыкъиIэтын щхьэкIэ зэман къахудэмыхуэу ахэр лэжьэн хуей мэхъу. Я Iуэхур щхьэхуэщ сом лей зимыIэхэми. Ауэ апхуэдэ щхьэусыгъуэ лъэпкъ ямыIэу театрым мыкIуэхэри диIэщи, аращ нэхъ ухэзыгъаплъэр. Гъэсэныгъэращ псори къыщежьэр: щIэблэр егъэсэн хуейщ театрым. Бысымым къыхуэкIуа хьэщIэр театрым къыщытхуишэкIэ, ар ди зэфIэкIым темыукIытыхьу арауэ къысщохъу.
Зыщыдгъэгъупщэ хъунукъым: дунейм къыщыхъу-къыщыщIэмрэ цIыхубэмрэ зэзыпхыр театрырщ. Абы мыхьэнэшхуэ иIэщ. Сыт хуэдэ зэман ирехъуи, дэтхэнэ цIыху балигъми театрыр и кIуапIэу, абы и мыхьэнэр къыгурыIуэу щытын хуейщ. «Лъэпкъыр къэпцIыхуну ухуеймэ, театрым кIуэ», - жаIэ хабзэщ. Пэжу гу лъатащ абы. Театрым лъэпкъ гупсысэкIэм, и Iуэху щIэкIэм, хабзэ зехьэкIэм, псэукIэм ухегъэгъуазэ. Упсэуху уи акъыл здынэмысынур театрым узэрыщIэс сыхьэт зы-тIум къыщыпщIэнри хэлъщ. Ар зыхузэфIэкIым и къарур инкъэ-тIэ!
СызэреплъымкIэ, театрым ущрилэжьакIуэр абы ущыщIэт къудейркъым, абы щыбгъэлъагъуэ хабзэмрэ гъэсэныгъэмрэ уэ езыми пхэлъу упсэумэщ. Театрыр къызэрыхэтхам, ар ди гъащIэ Iыхьэ зэрытщIам дыхущIезыгъэгъуэжын гъащIэм дримыгъэувэлIэну сыхуейт».

БАГЪЭТЫР Луизэ.

Мэкъумэш IэнатIэм и зэфIэкIхэр

operator — Thu, 10 Sep 2026 11:41:57 +0000

Жылагъуэ

Кавказ Ищхъэрэм СтатистикэмкIэ и управленэм къызэритамкIэ, 2026 гъэм и мазиблым къриубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэкъумэш, фермер, уней IуэхущIапIэхэм мэкъумэш продукцэу къалэжьащ сом мелард 30,0-рэ и уасэ е нэгъабэ и апхуэдэ пIалъэм щыIа бжыгъэхэм проценти 102,3-кIэ хуэкIуэу. ЩIыналъэм хьэцэпэцэр щыIухыжащ, сэхураныр, кIэртIофыр, хадэхэкIыр, нартыхур къыщрахьэлIэж.

2026 гъэм шыщхьэуIум и 1-м ирихьэлIэу хьэцэпэцэмрэ джэш хъуреймрэ (нартыхур хэмыту) къытрахыжащ гектар мин 28,8-м (нэгъабэ и апхуэдэ пIалъэ щыIэ бжыгъэхэм нэхърэ проценти 3,6-кIэ нэхъ мащIэщ), яIуащ тонн мини 125,3-рэ (япэу щашэчам тещIыхьауэ). Нэгъабэ яхузэфIэкIам нэхърэ процент 16,6-кIэ нэхъыбэщ ар. Абы щыщу гуэдзыр тонн мин 92,7-рэ хъуащ (процент 29,7-кIэ нэхъыбэщ).
ГъавэхэкIыу зы гектарым ику иту центнер 43,5-рэ къытрахащ. Нэгъабэ и апхуэдэ пIалъэм къриубыдэу а бжыгъэр зэрыхъуар центнер 35,9-рэщ.
Дызыхэт илъэсым шыщхьэуIум и 1-м ирихьэлIэу республикэм и мэкъумэш, фермер, уней IуэхущIапIэхэмрэ унагъуэхэмрэ зэхэту Iэщышхуэу яIыгъащ мин 270,9-рэ (нэгъабэ шыщхьэуIум и 1-м – мин 279,2-рэ), абы щыщу жэму – мини 138,8-рэ (нэгъабэ - мини 141,9-рэ). Кхъуэр мин 1,9-рэ хъуащ икIи нэгъабэ и апхуэдэ пIалъэм щыIа бжыгъэхэм нэхърэ тIэкIу нэхъ мащIэщ. Мэлрэ бжэну яIыгъащ мин 420,9-рэ (нэгъабэ – мин 443,7-рэ), джэдкъазыр мелуани 4,4-рэ хъуащ (нэгъабэ мелуани 5).
Къапщытэж пIалъэм къриубыдэу Iэщрэ джэдкъазу республикэм щаIыгъам и процент 72,6-р унагъуэхэм къалъос. ЖыпIэнурамэ, жэмым и процент 67,9-р, кхъуэм и процент 99,2-р, мэлымрэ бжэнымрэ я процент 47,3-р, джэдкъазым и процент 40,4-р.
2026 гъэм и щIышылэм – бадзэуэгъуэм къриубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым и мэкъумэш, фермер, уней IуэхущIапIэхэм лырэ джэдкъазылу къалэжьащ (псэууэ шэчауэ) тонн мин 71,5-рэ икIи нэгъабэ и апхуэдэ пIалъэм щыIа бжыгъэхэм нэхърэ процент 0,2-кIэ нэхъыбэщ ар. Гъэшу къашащ тонн мин 314-рэ (проценти 3,2-кIэ нэхъыбэщ), джэдыкIэу кърахащ мелуани 132,3-рэ (проценти 2,9-кIэ нэхъыбэщ).
Апхуэдэу щыхъукIи, лымрэ джэдкъазылымрэ (псэууэ шэчауэ) я процент 35,2-р, гъэшым и процент 70,5-р, джэдыкIэм и процент 79,1-р республикэм и унагъуэхэм къалэжьащ. Фермерхэмрэ уней IуэхущIапIэхэмрэ: процент 27,4-рэ, процент 17,8-рэ, проценти 2,6-рэ, продукцэхэр зэрызэкIэлъыкIуэм хуэдэу къэгъэлъэгъуауэ.
Къапщытэж пIалъэм къриубыдэу мэкъумэш IуэхущIапIэхэм зы жэмым хуэзэу къашащ гъэшу килограмм 4075-рэ. Нэгъабэ и щIышылэм – бадзэуэгъуэм ар хъуащ килограмм 4160-рэ. Зы джэдым хуэзэу кърахащ джэдыкIи 115-рэ. Нэгъабэ щыIа бжыгъэхэм хуэдизщ ар.

БОРИЙ Ратмир.

ПсэупIэ куэд ят

operator — Thu, 10 Sep 2026 10:39:51 +0000

Жылагъуэ

Кавказ Ищхъэрэм СтатистикэмкIэ и управленэм къызэритамкIэ, 2026 гъэм и мазиблым къриубыдэу Къэбэрдей-Балъкъэрым псэупIэу 1686-рэ щаIэтащ, абы щыщу унагъуэхэм – 1662-рэ. ФэтэрыщIэу щаухуащ псори зэхэту 3142-рэ.

ПсэупIэу яIэтам псори зэхэту метр зэбгъузэнатIэ мин 323,8-рэ яубыдащ. 2025 гъэм и щIышылэм – бадзэуэгъуэм яхузэфIэкIам нэхърэ процент 13,0-кIэ нэхъ мащIэщ ар. Абы щыщу метр зэбгъузэнатIэ мин 219,9-р унагъуэхэм ейщ. Нэгъабэ и апхуэдэ пIалъэм щыIа бжыгъэхэм нэхърэ процент 30,4-кIэ нэхъ мащIэщ ари.
Къапщытэж пIалъэм къриубыдэу фэтэр куэду зэхэт унэхэр зыухуэ IуэхущIапIэхэм метр зэбгъузэнатIэу мини 103,9-рэ яухуащ. 2025 гъэм и щIышылэм – бадзэуэгъуэм ирихьэлIэу яхузэфIэкIар метр зэбгъузэнатIэ мин 56,5-рэщ.
Къуажэ щIыпIэхэм щаIэтащ псэупIэу метр зэбгъузэнатIэ мини 154,0-рэ. Нэгъабэ и апхуэдэ пIалъэм щыIа бжыгъэхэм нэхърэ процент 26,8-кIэ ари нэхъ мащIэщ.

ЖЫЛЭХЬЭЖ Артур.

Мазиблым зэфIагъэкIахэр

operator — Thu, 10 Sep 2026 09:36:51 +0000

Жылагъуэ

Кавказ Ищхъэрэм СтатистикэмкIэ и управленэм къызэритамкIэ, 2026 гъэм и щIышылэм – бадзэуэгъуэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и промышленнэ индексыр проценти 110,3-рэ хъуащ.

Республикэм и экономикэ IэнатIэхэм къагъэлъэгъуа зэфIэкIхэр зэпэщхьэхуэу къатщтэмэ: щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэр къыщIэхынымкIэ IэнатIэм – процент 86,9-рэ, продукцэхэр къыщIэзыгъэкIхэм, абыхэм елэжь IэнатIэхэм – проценти 110,9-рэ, электрокъарукIэ, газкIэ, хуабэкIэ къызэзыгъэпэщ, хьэуар зыгъэкъабзэ IэнатIэхэм - процент 105,7-рэ, псы яхуэзыутIыпщхэм, къагъэсэбэпар Iузышхэм, кIэрыхубжьэрыхухэр зэщIэзыкъуэхэм, уэрамхэр, пщIантIэхэр зэлъыIузыххэм - проценти 119,9-рэ къагъэлъэгъуащ.
Къапщытэж пIалъэм къриубыдэу нэкулъ лIэужьыгъуэхэм, гъэшым, маргариным, тхъуцIынэм, кхъуеймрэ кхъуейлъалъэмрэ, йогуртым, шхум, шатэм, Iусыпхъэм, IэфIыкIэм, нарзаныпсым, зэрылажьэ щыгъыным, кIэстумым, щэкIхэкIым, трикотажым, пыIэм, лъэпэдым, кислородым, пластмассэм къыхэщIыкIа бжэ-щхьэгъубжэм, абдж птулъкIэм, асфальт-бетон зэхэщIам, гъущIым къыхэщIыкIа продукцэм, лэжьыгъэ Iэмэпсымэхэм, унэлъащIэм, медицинэ Iэмэпсымэхэм я куэдагъым хагъэхъуащ. Электрокъарурэ хуабэу къалэжьари нэхъыбэщ.
Апхуэдэу щыхъукIи лым, пхъэщхьэмыщхьэ-хадэхэкI консервым, крупам, сэхуран дагъэм, хьэжыгъэм, пыченэм, тепIэнщIэлъыным, вакъэм, картоным къыхэщIыкIа ашычым, кислородым, пластмассэм, пластмассэм къыхэщIыкIа ашычхэмрэ коробкэхэмрэ, унэлъащIэм ирахьэлIэ цIыкIуфэкIухэм, чырбышым, бетоным, кабель продукцэм, полупроводник аппаратурэм, рентген аппаратхэм, автотранспортым ирахьэлIэ пкъыгъуэхэм кIэрыхуащ.

БЭЛЭТОКЪУЭ Замир.

Хэхыгъуэ пIалъэм дызыхуэсакъыпхъэхэр

operator — Thu, 10 Sep 2026 08:00:25 +0000

Политикэ

Махуэ зыбжанэщ къэнэжар Хэхыныгъэ-26-р къэсыным. Абы къыдит хуитыныгъэхэм къадэкIуэу, пщIэ мыхъунухэр, хэхыныгъэм узыхуэсакъыпхъэхэм щыгъуазэ зытщIыжыныр щхьэпэщ.

Псом нэхъыщхьэращи, хэхыныгъэм лъэпкъ Iуэхумрэ динымрэ хабзэм къемызэгъыу къыщыбгъэщхьэпэ хъунукъым. Гу зылъытапхъэхэр куэд мэхъу:
1) Хэхыныгъэм епха Iуэхугъуэхэр – ар къэралым унафэ щызезыхьэну органхэмрэ щIыпIэ самоуправленэхэмрэ хагъэхьэнухэр къыщыхах дауэдапщэхэр щагъэхьэзыр, щрагъэкIуэкI, и кIэухыр къыщызэщIаубыдэж, хабзэкIэ убзыхуа лэжьыгъэщ.
2) Хэхыгъуэ пIалъэр хэхыныгъэхэр гъэхьэзырынымрэ егъэкIуэкIынымрэ епха лэжьыгъэщ, ар зи пщэ дэлъ къулыкъущIэм, къэрал органым е щIыпIэ самоуправленэм и органым и унафэр официальнэу къыщыдигъэкIа махуэм щегъэжьауэ, хэхыныгъэхэр къызэзыгъэпэщ хэхакIуэ комиссэм абы текIуэда мылъкур зэригъэкIуэда щIыкIэр хэIущIыIу щищI махуэм пщIондэ екIуэкIыу.
3) Хэхыныгъэ къыхуеджэныгъэр (агитацэ) хэхыгъуэ пIалъэм къриубыдэу ирагъэкIуэкI лэжьыгъэщ, къагъэлъэгъуа цIыху щхьэхуэр, гупыр, цIыху гупыр хахыным е хамыхыным хэхакIуэхэр къыхуриджэу.
4) Къыхуезыджэ (агитацэ) материалхэм хеубыдэ зэрыбкIэ къэщыпа, уедэIуэным е нэгъуэщI IэмалкIэ къыбгурыIуэным хуэщIа материалхэрщ, зыгуэр хэпхыным укъыхуезыджэ мыхьэнэ иIэу, хэхыгъуэ пIалъэм зэбграгъэкIыным хуагъэхьэзырауэ.
5) Мы зыщыгъуэзапхъэм къыхэхуэ нэгъуэщI фIэщыгъэхэм я мыхьэнэр зекIуэ хабзэм зэриубзыхуам тету къэгъэсэбэпыпхъэщ.

6) Урысей къэралым цIыхуми гражданинми зэхуэдэ хуитыныгъэрэ хьэкърэ ирет, и фэм, и лъэпкъым, и бзэм, къызыхэкIам, диным зэрыхущытым, къинэмыщIхэм емылъытауэ.
Урысей Федерацэм и гражданиныр хуитщ хихынуи зыхригъэхынуи, и фэм, лъэпкъым, бзэм, къызыхэкIам, диным зэрыхущытым, къинэмыщIхэм емылъытауэ.
7) Урысей Федерацэм и гражданиным зыхригъэхыну хуиткъым, 2022 гъэм бадзэуэгъуэм и 25-м къыдэкIа, №114-ФЗ «Экстремизмэм пэщIэтынымкIэ» хабзэмрэ 2006 гъэм гъатхэпэм и 6-м къыдэкIа «Терроризмэм пэщIэтынымкIэ» №35-ФЗ хабзэмрэ япкъ иткIэ, судым и унафэкIэ ягъэкIуэдыжыпхъэу, е и лэжьыгъэр къызэпаудыпхъэу ягъэува жылагъуэ, дин, е нэгъуэщI зэгухьэныгъэм епхамэ.
8) Урысейм ущыхуиткъым фэкIэ, лъэпкъкIэ, динкIэ, социальнэ щытыкIэкIэ цIыхухэм я зэхуаку къаугъэ къыщызыгъэхъей зэгухьэныгъэхэр къыщызэбгъэпэщыну, хэхыныгъэм епхахэри хиубыдэу.
9) Зыхрагъэхыну зыкъэзыгъэлъагъуэ кандидатхэм е хэхыныгъэм епха зэгухьэныгъэхэм я программэхэми (Интернетым щызэбграгъэкIахэри яхэту), езыхэм е абыхэм я лIыкIуэхэм я къэпсэлъэныгъэхэми, СМИ-хэм къытехуа материалхэми экстремизмэм епха Iуэхугъуэ хэт хъунукъым.
Экстремизмэм хохьэ:
Фэр, лъэпкъыр, диныр, социальнэ щытыкIэр къэбгъэсэбэпу, цIыхухэр зэпэщIэбгъэувэныр;
ЦIыхум и фэм, и лъэпкъым, и диным, и бзэм, социальнэ щытыкIэм, е диным зэрыхущытым къыхэкIыу, ар адрейхэм нэхърэ нэхъ лъагэу е нэхъыкIэу зэрыщытым къыхуебджэныр;
ЦIыхум и фэм, и лъэпкъым, диным, бзэм, е диным зэрыхущытыр тегъэщIапIэ пщIыуэ, абы и хуитыныгъэм, хьэкъым, хабзэкIэ къылъысым уебгъэрыкIуэныр;
10) Хэхыгъуэ пIалъэм къриубыдэу къыхуебджэ хъунукъым:
Социальнэ зэхуэмыдэныгъэм, фэм, лъэпкъым, диным епха зэпэщIэтыныгъэм;
ЦIыхур къызыхэкIа лъэпкъыр зыгъэпуд Iуэхугъуэхэм;
КъызыхэкIа лъэпкъым, зэрихьэ диным, бзэм, социальнэ щытыкIэм елъытауэ зыр псоми ефIэкIыу, е адрейхэм нэхърэ нэхъыкIэу зыгъэув Iуэхугъуэхэм;
11) Дин зэгухьэныгъэхэмрэ абыхэм къызэIуаха IуэхущIапIэхэмрэ хуиткъым:
Хэхыныгъэм епха къыхуеджэныгъэ ирагъэкIуэкIыну;
Агитацэм епха материал къыдагъэкIыну;
Зыхрагъэхыну зыкъэзыгъэлъэгъуа кандидатхэм е абыхэм къызэрагъэпэща зэгухьэныгъэхэм я фондхэм псапащIэ ахъшэ хухагъэкIыну;
12) Дин зэгухьэныгъэхэм я дауэдапщэхэр щрагъэкIуэкIкIэ, хуиткъым:
Хэхыныгъэм епха агитацэ ирагъэкIуэкIыну;
Агитацэм епха сыт хуэдэ материали къыдагъэкIыну;
13) Лъэпкъ, дин IуэхукIэ зэбииныгъэ къэзыгъэхъейм административнэ, уголовнэ тезыр къытохуэ.
УФ-м и КодексымкIэ, административнэ щIэпхъаджагъэ зылэжьам административнэ тезыр тралъхьапхъэщ (граждан щхьэхуэхэм сом мини 10-м щегъэжьауэ мин 20-м нэс, юридическэ нэрыбгэхэм сом мин 250-м щегъэжьауэ мин 500-м нэс), сыхьэти 100-м къриубыдэ тезыр лэжьыгъэ, е жэщ-махуэ 15-кIэ ягъэтIысыныр.
УФ-м и Уголовнэ кодексым зи цIэ къраIуа Iуэхугъуэхэм щIэпхъаджагъэ хэлъу къилъытэмэ, жэуаплыныгъэ зэхуэмыдэхэр тезыру трилъхьэнущ, сом мин 300-м щегъэжьауэ мин 600-м нэс мылъку тезыру, илъэси 5-м нэс тезыр лэжьыгъэ, илъэси 6-кIэ ягъэтIысыныр.
14) Лъэпкъ Iуэхумрэ динымрэ хабзэм къемызэгъыу къэзыгъэсэбэп кандидатыр судым и унафэкIэ хэхыныгъэм хагъэкIыжынкIэ е хэхыныгъэ спискэм хатхъыкIыжынкIэ хъунущ.
15) Лъэпкъ Iуэхумрэ динымрэ хабзэм къемызэгъыу къагъэсэбэпауэ къалъытэмэ, судым хэхыныгъэм къигъэлъэгъуар къабыл имыщIыну хуитщ.
16) Лъэпкъ Iуэхумрэ динымрэ хэхыныгъэм хабзэм къемызэгъыу къыщагъэсэбэпауэ къыщалъытэнкIи хъунущ:
Хахыну къагъэлъэгъуа кандидатым ар къызыхэкIа лъэпкъым е диным елъытауэ Iэ хуаIэтыну къыхураджэмэ;
ХэхакIуэхэр къызыхэкIам е зэрахьэ диным елъытауэ, хэхыныгъэм хэмытыну къыхуеджэныр;
Хэхыныгъэм хэтхэр къызыхэкIа лъэпкъым е абыхэм зэрахьэ диным теухуауэ хъыбар нэпцI зэбгрытыкIыныр;
ХэхакIуэхэр хагъэзыхьын мурадкIэ лъэпкъ, дин зэпэщIэтыныгъэ къэгъэхъеиныр е апхуэдэ щыIэу къафIэгъэщIыныр;
Хахыну зыкъэзыгъэлъагъуэхэр гъэпудын е япэ игъэщын мурадкIэ лъэпкъ, дин зэпэщIэтыныгъэ къэзыгъэхъу материалхэр зэбгрыгъэкIыныр;
Урысей Федерацэм щекIуэкI хэхыныгъэм епха Iуэхугъуэхэр дин, лъэпкъ зэпэщIэтыныгъэкIэ къызэпыудын мурадкIэ къызэрагъэпэща нэгъуэщI Iуэхугъуэ псори;

ЧЭРИМ Марианнэ.

Къалъхуам епцIыжахэр

operator — Thu, 10 Sep 2026 07:00:22 +0000

Жылагъуэ

Сабийр къэзылъхуа и адэ-анэм сыт и лъэныкъуэкIи епхащ ар балигъыпIэ иувэху. Языныкъуэ адэ-анэхэм тынш дыдэу быным и жагъуэ ящIыф, и гур ираудыф, йопцIыжыф, ди жагъуэ зэрыхъунщи. Сабийм иджыри дунейри гъащIэри ицIыхуркъым, ицIыхур къэзылъхуа, зыпI цIыхухэращи, ахэр яфIэдуней псощ. Мы тхыгъэр теухуащ зи дунейр къызытещэща сабийхэм я адэ-анэ цIэрыIуэхэм.

Руссо Жан Жак

Сабий пIыным гугъуехьу пыщIар къилъытэри, философ Руссо Жан Жак бын дапщэ имыгъуэтами, псори зеиншэхэм я унэм иритмэ нэхъыфIу къибжащ. Пэжщ, философыр хуэмыщIауэ псэурт, и бын псори хуэпIынутэкъым икIи хуэгъэшхэнутэкъым, къищынэмыщIауэ, езыр тхэным къыдэхуэртэкъым, ар игъэнэхъапэрти, цIыкIухэр зэран къыхуэхъуу жиIэрт. Апхуэдэу, лIы цIэрыIуэм и щIыб яхуигъэзащ и бынитхум! Абы жиIэрт и бынхэр мэкъумэшыщIэ хъуну зэрыщIэхъуэпсыр: хьэуа къабзэм хэту, лэжьыгъэ щхьэпэм пэрыту, цIыхухэм сэбэп яхуэхъуу. А зэман хьэлъэм цIыхухэм я шхын ягъуэтыртэкъым, сабий унэхэми куэд дэIэпыкъуфыртэкъыми, цIыкIухэм я нэхъыбэр уз зэрыцIалэмрэ мэжалIэмрэ ихьыжырт. Руссо и бынитхуми аращ къащыщIар – зеиншэхэм я унэм щылIэжащ, адэ-анэм я хуабагъэр ямыгъэунэхуауэ, гуапэу я щхьэфэ зы цIыхум Iэ димылъауэ. Ауэ, езы Жан Жак и тхыгъэ куэд дунейм къытехьащ сабийр зэрыгъэсапхъэм, зэрапIым теухуауэ икIи гъэсакIуэ, узэщIакIуэ телъыджэу тхыдэм къыхэнащ…

Лорд Байрон

Лорд Байрон нэчыхьыншэу хуэзыгъуэта цIыхубзым зауэ-банэкIэ къытрихащ илъэсиплI ирикъуа и пхъур. Куэдрэ адэу щытыфакъым ар - хъыджэбз цIыкIур кIэщI дыдэу иужэгъури, члисэм иритащ. «Шыдым хуэдэу ерыщщ, иримыкъужуи машхэ!» - итхыгъат абы и бын закъуэм щхьэкIэ.
Уи нэгу къыпхущIэгъыхьэркъым Байрон и уардэунэр зи инагъым а сабийр абы зэран зэрыщыхуэхъуфар, ауэ псэупIэ къримыту жиIэрт. Члисэм и блын щIыIэхэмрэ пэш кIыфIхэмрэ уз хэзыха сабийр Iей хъурт. «Абы сытым дежи и фэр пыкIат, езыр щэху дыдэт, щэныфIэт, гъэсэныгъэ дахэ хэлът», - апхуэдэущ хъыджэбз цIыкIур цIыхухэм ягу къызэринар. Сабийм зигу щIэуз щихъ бзылъхугъэхэм уэркъым хуатхащ члисэм къакIуэу и быным щIэупщIэну, бгъэдэсыну къелъэIуу. «Члисэм и унафэщIхэр си мылъкумкIэ къеплъэкIыу, зыгуэркIэ къысщыгугъыу аращ. СыкIуэнукъым!» - жиIэри, идакъым цIыхухъум. Илъэситху фIэкIа мыхъуауэ дунейм ехыжащ Байрон и пхъур.

Цветаевэ Маринэ

УсакIуэ цIэрыIуэ Цветаевэ Маринэ и бынхэри итауэ щытащ къэралыр гъаблэм щиубыдым, икIи ар сабийхэм зэраанэр жамыIэну унафэ ищIат. «Зеиншэу, адэ-анэншэу яжефIи зэфIэкIащ!» - жиIэри. Пасэ дыдэу дунейм ехыжащ быным я нэхъыщIэ Иринэ. Цветаевэр и пхъур щыщIалъхьэжым кIуакъым, ауэ абы теухуауэ усэ гууз итхауэ жаIэ. Сабийхэм я Iуэху зыIутыр езы усакIуэм и нэкIэ илъэгъуат – быф анэ хуэдэу зэ закъуэ кIэлъыкIуат и бынхэр илъагъуну. ИужьыIуэкIэ абы къищтэжащ ипхъу нэхъыжьыр.

Эйнштейн Альберт

Серб пщащэ Марич Милевэрэ Эйнштейн Альбертрэ я нэчыхьыр ирамыгъэтх щIыкIэ къащIэхъуа хъыджэбз цIыкIум Лизераль фIащат. Эйнштейн щIэныгъэлI цIэрыIуэ хъуным куэд иIэт иджыри, тхьэмыщкIэт. Арати, и хэкум щызэфIэкIмэ нэхъ къищтэу Сербием кIуэжа и щIасэр къигъэдэIуащ сабийр иту къигъэзэжыну. Альберт зэрыжиIам тету, Милевэ сабийр итащ. Лизераль гъащIэшхуэ имыIэу къыщIэкIащ, куэд дэмыкIыу ар ихьыжащ уз зэрыцIалэ гуэрым. Эйнштейн и пхъур зэи илъэгъуакъым, ар зэраIари илъэс куэдкIэ ибзыщIащ.
ЦIыхум къикIуа гъуэгуанэр бгъэунэхуну ухуеймэ и вакъэм иувэ жаIэ… Зи гугъу тщIа цIыхухэм яшэчами, зыхэпсэукIами, я быныр ятын хуей щIэхъуам я щхьэусыгъуэ дыдэми, я гум щыщIа псоми дыщыгъуазэкъым, жаIар жытIэж мыхъумэ. Арами, Хэку зауэшхуэр екIуэкIыхуи, ар зэфIэкIа нэужьи ди анэшхуэхэм я анэхэр зыIута гугъуехьым и хъыбар зэхэтхыжауэ дощIэ. АтIэ, абыхэм я бынхэр щапIыфакIэ, я щIыб ипхауэ къыздрахьэкIыу гугъуехьымрэ ажалымрэ къыщыIэщIахыфакIэ, сыт мобыхэм зэран яхуэхъуар? Ахэр нэхъ гугъуехьышхуэ хэта, я IэнатIэр нэхъ хьэлъэт? Хьэмэрэ, усэ тхыным дауэ зэран зэрыхуэхъуфынур шэджагъуэ жей зыщI сабийр? ЩыIэу къыщIэкIынщ сабийм нэхърэ зи щхьэр зыгъэнэхъапэ адэ-анэхэр. НэгъуэщIу къыбгурыIуэну гугъущ…

Къаныкъуэ Анфисэ.

НОБЭ

operator — Thu, 10 Sep 2026 06:30:18 +0000

Махуэгъэпс

ФокIадэм и 10, махуэку

ЦIыхум зиукIыжыныр къэмыгъэхъуным и дунейпсо махуэщ
Япэ медицинэ хуэIухуэщIэм и дунейпсо махуэщ
1916 гъэм къалъхуащ КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ, тхакIуэ, драматург ЩоджэнцIыкIу Iэдэм.
1921 гъэм къалъхуащ Совет Союзым и ЛIыхъужь Хьэбэчыр Умар.

1930 гъэм къалъхуащ тхыдэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик, УФ-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Бажэнэ Мурат.
1937 гъэм къалъхуащ медицинэ щIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор КIэнцIэлий Лиуан.
1938 гъэм къалъхуащ УФ-м щIыхь зиIэ и юрист Къунаш Адэлбий.
1938 гъэм къалъхуащ СССР-м и цIыхубэ егъэджакIуэ, КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ Къанщыкъуей Риммэ.

Дунейм и щытыкIэнур

«pogoda.yandex.ru» сайтым зэритымкIэ, республикэм уэфIу щыщытынущ. Хуабэр махуэм градус 16 - 23-рэ, жэщым градус 11 щыхъунущ.

Лъэпкъ Iущыгъэ:
Дыгъужьыр бгъашхэ пэтми, мэзымкIэ маплъэ.

Зыгъэхьэзырар БАГЪЭТЫР Луизэщ.