Para rreth 6 vjetësh, shkruaja për një ‘virus’ të ri për gazetarinë. Pavarësisht se kanë kaluar disa vite, ende nuk ekziston ‘anti-virusi’, ndërkohë që deepfake ka avancuar, është përsosur dhe hapi i fundit është thjeshtësimi i procesit të prodhimit të këtyre video mashtrimeve. Deri tash, në diskutimet për deepfake, një vend të rendësishëm e zinte nevoja për aftësi të caktuara në përdorim të programeve specifike për të prodhuar deepfake. Zhvillimi i aplikacioneve të reja, të bazuara në inteligjencën artificiale, por më lehtë të përdorshme, po çon në masivizim të prodhimit të deepfake. Në zgjedhjet e fundit presidenciale në Shtetet e Bashkuara të Amerikës më shumë kishte cheapfakes se sa deepfakes dhe arsyeja kryesore ishte në faktin se cheapfakes prodhoheshin lehtë dhe mund t’i bënte secili. Tashmë që kjo po bëhet e mundshme edhe për deepfake, pra, lehtë për t’u prodhuar, nuk duhet shumë persiatje e kalkulime për të thënë se në procese të rëndësishme shoqërore, zgjedhje apo …, deepfake do të jetë rreziku kryesor në botën e informacionit, meç po bëhet manipulim më lehtë i realizueshëm, në kuptimin teknologjik.

Deepfake është një përmbajtje e rreme vizive, e bazuar në inteligjencë artificiale dhe ku mund të paraqitet një person i vërtetë duke thënë ose duke bërë diçka që ai nuk e ka bërë asnjëherë. Në këto vite të ekzistencës së deepfake, ka të tilla të prodhuara për argëtim, të tjera që janë për ndërgjegjësim, por janë edhe rastet kur është synuar manipulimi i shoqërisë nëpërmjet deepfake për motive politike, ekonomike e kështu me radhë.

Deepfake po bëhet çdo herë më e lehtë të prodhohet, çka e bën emergjente ndërgjegjësimin e shoqërisë për këtë fenomen. Shembujt e fundit në rajon, me videon erotike të një vajze, por që me përdorimin e inteligjencës artificiale i ishte vendosur fytyra e moderatores, Luana Vjollca, apo edhe vetë videoja e publikuar nga gazetari, Blendi Fevziu, janë shembujt që tregojnë se, tashmë, të prodhosh një deepfake është shumë më e lehtë se sa para pak vitesh. Nëse zgjerohet thjerrëza e analizës përtej rajonit, atëherë një deepfake viral ishte ai i modeles së famshme, Belle Hadid, ku ajo paraqitej si mbështetëse e veprimeve të Izraelit në luftën ndaj Hamas-it, që ajo s’e kishte thënë. Deepfake i Hadid kishte mbi 28 milionë shikime në X (ish-Twitter). Zhvillimi i teknologjisë dhe i programeve lehtë të përdorshme të bazuara në inteligjencën artificiale, po krijon një tjetër rrezik për të vërtetën. Tashmë, e vërteta është buzë ‘vdekjes’, sepse me rritjen e deepfake në qarkullim, do të jetë gjithmonë e më e vështirë të kuptohet cila është e vërteta. Duke marrë parasysh krizën e besueshmërisë ndaj medieve, gazetaria do të sfidohet edhe më shumë në të ardhmen e afërt. Mirëpo, e gjithë kjo mund të luftohet më së miri me gazetari profesionale, me gazetari që i përmbahet standardeve profesionale dhe vë në rend të parë, interesin publik. Përndryshe, gazetaria sensacionale dhe e dhënë pas klikimeve vetëm do të ushqejë edhe më shumë mosbesimin ndaj medieve dhe do të shtyjë qytetarët të ndjehen të pasigurt me informacionet që i marrin në media, duke krijuar hapësirë edhe për akterë të tjerë në ambientin informativ. Në këtë situatë gjithmonë përfitojnë ata që u pëlqen të funksionojnë në mjegullë, të përfitojnë me qasje makiaveliste, pa menduar për dëmin që i shkaktohet shoqërisë.

Masivizimi i deepfake si rezultat i zhvillimit të programimit me bazë inteligjencën artificiale hap një kapitull të ri në informim, qoftë për dërguesin, apo pranuesin e informacionit. Ndaj këtij zhvillimi të hovshëm e shumë të rëndësishëm, duhet të bëhen përpjekje që edhe mënyra e verifikimit të jetë një proces më i thjeshtë dhe më i shpejt seç është aktualisht. Aktualisht janë disa programe që ndihmojnë në zbulimin e këtij fenomeni që të bën të jetosh në realitet të rremë, siç janë FakeCatcher e Sentinel, por ende nuk ka të tillë që janë në dispozicion për përdorim nga të gjithë, e pa pagesë. Gjithashtu, është me rëndësi që metodat e detektimit të avancohen, në mënyrë që të mbajnë hapin me progresin e deepfakes, sepse teknologjia që po lehtëson prodhimin e deepfakes po zhvillohet me hapa të shpejt. Aktualisht, këto platforma nuk detektojnë manipulimet në audio, një element i rëndësishëm në manipulimet audiovizive sepse tashmë janë disa raste kur pamja është reale, ndërkaq, zëri është i gjeneruar nga inteligjenca aritificiale.  Mjetet për zbulimin e deepfakes janë të rëndësishme, por gjithashtu duhet angazhim i madh në shoqëri për të ndërgjegjësuar e vetëdijësuar shoqërinë për ekzistencën dhe implikimet e deepfakes në jetën e përditshme. Njohuritë për deepfakes dhe ndërgjegjësimi për këtë fenomen ndihmon shoqëritë të jetë më kritike ndaj çfarëdo video që i ekspozohet.

The post Deepfake dhe rreziku nga masivizimi i video mashtrimeve appeared first on Observatori Europian i Gazetarisë.

Observatori Evropian i Gazetarisë mban zi për vdekjen e papritur të kolegut dhe mikut të dashur, Prof. Dr. Filip Lab, Shef i Departamentit të Gazetarisë në Universitetin Charles, Pragë. Ai ka bashkëpunuar me EJO si drejtor i faqes së EJO-s në gjuhën çeke që nga viti 2011 dhe ishte ai që bëri një ndikim kaq të jashtëzakonshëm për të krijuar, formuar dhe zhvilluar rrjetin tonë të instituteve të gazetarisë Evropiane, veçanërisht në Evropën Qendrore dhe Lindore.

I gjithë konsorciumi i projektit ka qenë i tronditur kur dëgjoi se Filip ka ndërruar jetë në moshë kaq të re 45 vjeç, një studiues ndërkombëtar i gazetarisë me shtrirje globale. Si kolegë, ne gjithmonë e kemi admiruar zgjuarsinë e tij të mprehtë dhe analizën jashtëzakonisht të gjallë, njohuritë e tij të thella dhe vlerësimin më të lartë që ai ka marrë nga studiuesit global dhe praktikuesit e medies.

Ai ishte aq i dashur në të gjithë botën për zgjuarsinë e tij, zemrën e tij të ngrohtë, butësinë e tij dhe çiltërsinë dhe miqësinë që ishte gati të ndante me ata që takoi. Mendjet dhe zemrat tona janë me gruan e tij, më të dashurën tonë Sandra Stefanikova, vetë një studiuese e gazetarisë me famë ndërkombëtare dhe redaktore e faqes çeke të EJO, dhe me djalin dhe familjarët.

Është pothuajse e pabesueshme që Filipi nuk mund të jetë më me gruan, djalin dhe familjen e tij, me miqtë dhe kolegët, me ne – që ai kishte kaq pak kohë për të realizuar projektet e tij, sa që nuk mund ta takojmë përsëri, të diskutojmë së bashku, të qeshim së bashku.

Ne vetëm mund të përpiqemi të pranojmë atë që ka ndodhur, dhe ta kuptojmë ngadalë, dhe t’i urojmë Sandrës gjithë forcën në tokë për të duruar gjithçka që po kalon këto ditë.

Filip do të jetë gjithmonë në mendjet dhe zemrat tona, dhe kurrë nuk do të harrohet.

The post EJO mban zi për vdekjen e drejtorit çek të EJO, Filip Láb appeared first on Observatori Europian i Gazetarisë.

Zhvillimi i teknologjisë ofron risi të vazhdueshme edhe në fushën e manipulimit dhe të dezinformimit. Kohëve të fundit, çdo herë e më shumë, po diskutohet për një formë të re manipulimi, emri i së cilës është ‘cheapfakes’. Krahas ‘deepfakes’, që është manipulim më i avancuar teknologjik, tanimë, vëmendje më të madhe në mbarë botën ka fituar ‘cheapfakes’, sepse është manipulim më lehtë i realizueshëm, në kuptimin teknologjik.

Pra, ‘cheapfakes’, që ndryshe njihet edhe si ‘shallowfakes’, është manipulim i videos, audios dhe fotografisë. Kjo formë e manipulimit mund të bëhet me programe më të thjeshta kompjuterike, të cilët mundësojnë ndërhyrje në video, audio apo në fotografi. Përzgjedhja e qëllimshme e sekuencave të caktuara të videos bën që të mos tregohet se çfarë është thënë, apo çfarë ka ndodhur në të vërtetë, por të devijohet realiteti dhe t’u përshtatet atyre që e dëshirojnë deformimin e të vërtetës. Një nga format e ‘Cheapfakes’ është kur ndërhyhet në shpejtësinë e audios, duke e shpejtuar apo ngadalësuar atë, me qëllim që personi i cili flet të paraqitet në një mënyrë të caktuar para publikut. Një manipulim i tillë ishte realizuar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, kur,  Kryetarja e Dhomës së Përfaqësuesve, Nancy Pelosi, ishte paraqitur në një video si e dehur teksa po fliste për Donald Trumpin. Mënyrë tjetër e ‘Cheapfakes’ është dekontekstualizimi i përmbajtjes audiovizive. Një shembull i tillë është manipulimi në zgjedhjet e fundit presidenciale amerikane, kur është ndërhyrë në një përgjigje të kandidatit demokrat për president, Joe Biden, duke e paraqitur Biden-in sikur po e pranonte mashtrimin me vota, që i përshtatej narrativit të Trump-it dhe mbështetësve të tij, të cilët flisnin vazhdimisht për mashtrim me vota në zgjedhjet presidenciale. Kjo video ishte shpërndarë në media sociale nga i biri i Trumpit, Eric Trump, nga sekretarja e shtypit e Shtëpisë së Bardhë, Kayleigh McEnany dhe të tjerë. Në fakt, e vërteta është se Biden në atë video flet për orvatjet që të luftohet mashtrimi me vota.

Pra, një mënyrë e lehtë për të prodhuar ‘Cheapfakes’ me pretendime të rreme duke montuar videon duke marrë pjesë nga deklarimet e një politikani dhe duke ua ndërruar renditjen, në mënyrë që të përçohet një mesazh krejt tjetër te publiku. Diçka e tillë ishte prodhuar në Kosovë gjatë fushatës zgjedhore të 2019-s, kur në një video të nxjerrë nga konteksti ishte paraqitur njëri nga nën-kryetarët e Lidhjes Demokratike të Kosovës, Lutfi Haziri. Deklarata e manipuluar e Hazirit ishte kundër kandidates për kryeministre të partisë së tij në ato zgjedhje, Vjosa Osmanit, dhe ajo video ishte thjesht një ‘cheapfake’.

Çdo herë, kur diskutohet për mënyrën se si shoqëria mund të mbrohet nga dezinformimi, përgjigja ndërlidhet me sistemin arsimor dhe domosdoshmërinë e përfshirjes së edukimit medial në edukimin formal, por pa harruar edhe shtrirjen në edukimin joformal, një tjetër çështje që do të duhej të trajtohej me urgjencë nga qeveria e Kosovës. Shoqëria kosovare duhet ta kuptojë se mbajtja e gjykimit kritik ndaj përmbajtjeve mediale është vendimtare. Ajo nuk duhet të besojë kaq lehtë në informacionet që i merr nga mediet, sidomos ato në internet. Qytetari i sotëm duhet ta ketë të qartë se në çdo moment mund të ‘sulmohet’ nga një dezinformatë dhe se, në çdo kohë, ai duhet t’i kontrollojë dhe t’i verifikojë informacionet që i merr. Një tjetër element shumë i rëndësishëm në procesin e marrjes së informacionit është mbrojtja e vetvetes nga paragjykimet, sepse, qytetari, shpesh i beson a-priori një informacioni, vetëm për faktin se i pëlqen dhe ia forcon bindjen e tij paraprake për një çështje. Kjo formë e marrjes së informacionit është gjithashtu e rrezikshme, sepse, kësisoj, qytetari mund të bie lehtë pre e manipulimit. Rrjedhimisht,  nuk është aspak e lehtë të sendërtohet mbrojtja gjithëpërfshirëse nga këto manipulime pa pas investuar në edukimin dhe aftësimin e tërë shoqërisë në sferën e edukimit medial.

Publikuar në hive-mind

The post ‘Cheapfakes’, rreziku kryesor nga manipulimi në ditët e sotme appeared first on Observatori Europian i Gazetarisë.

Nga fillimi i pandemisë, dezinformatat janë shpërndarë tok me të, madje në disa raste, ndoshta edhe më shpejt se vetë COVID-19, që nga këshillat gjoja mjekësore deri te teoritë e ndryshme konspirative që i kemi parë e lexuar në këtë vit. Tani, dezinformatat për vaksinën e COVID-19 kanë hyrë në një fazë tjetër. Pas shumë dezinformatave për zbulimin e vaksinës, tani, kur vaksina anti-COVID u zbulua dhe shtete të ndryshme po fillojnë ta përdorin atë, në media sociale kryesisht, por edhe në media tjera, kanë filluar të qarkullojnë dezinformata të ndryshme që ndërtojnë në shoqëri narrativ anti-vaksinë.

Tani, ndoshta edhe më shumë se sa më parë, është e domosdoshme të tregohemi të vëmendshëm e të kujdesshëm për burimet që i përdorim për informim, për informatat që i marrim në media, posaçërisht në media sociale. Ndaj çdo përmbajtjeje, është vendimtare të mbahet qëndrim kritik, të mënjanohen dyshimet vetëm pasi të jetë shterur verifikimi si proces tejet i rëndësishëm në gjithë këtë mes.

Gjigantët medial, bashkë në luftën ndaj dezinformatave

Më 8 dhjetor, në Britaninë e Madhe, një e moshuar u bë personi i parë në botë që mori vaksinën kundër COVID-19. Së fundi, gjigantë teknologjik dhe të informacionit janë bërë bashkë edhe në luftimin e dezinformatave për vaksinën. Në këtë iniciativë, përveç medieve tradicionale, BBC, Washington Post, Financial Times, Reuters, AP e AFP, janë të përfshira edhe mediet e reja, Facebook, Google, YouTube dhe Twitter. Kjo, gjithsesi është shpresëdhënëse, mirëpo nuk është e mjaftueshme për ta ndalë dezinformimin dhe, këtë e kanë dëshmuar tentativat e mëhershme. Facebook-u tha se do t’i fshijë postimet që përmbajnë dezinformim ndaj vaksinës, megjithatë, grupet anti-vaksinë tashmë kanë shtrirë rrënjët në këtë media sociale. Niemen Lab i Universitetit të Harvardit nënvizon se si grupet anti-vaksinë kanë rritur rrjetin virtual për 8 milionë përcjellës të ri në gjashtë muajt e parë të këtij viti. First Draft, në një studim të publikuar në muajin nëntor, ka gjetur se 84% e interaktivitetit të dezinformatave për vaksinën e kanë burimin në Facebook dhe Instagram.

‘Vaksina’ ndaj dezinformimit me tri pyetjet që duhet t’ia bëni vetes

Tri pyetjet apo ‘vaksinën’ ndaj dezinformimit e kemi që nga muaji prill i këtij viti, kur për herë të parë kam paraqitur metodën që i përshtatet më së miri dinamikës së krijuar nga qarkullimi i dezinformatave për COVID-19. Pra, ndaj çdo informacioni të cilit i ekspozohemi, para se ta besojmë duhet t’ia bëjmë vetes tri pyetje bazike. Pyetja e parë është kush është autori dhe a është i besueshëm? Pas çdo informacioni të publikuar qëndron një autor dhe është shumë e rëndësishme të kuptohet se kush është ai dhe a ka besueshmëri në shoqëri. Për shkak të relevancës së lajmit, informacionet e rëndësishme gjithmonë i gjeni në më shumë se sa një media, prandaj është e rëndësishme të kërkohet i njëjti lajm edhe në një media tjetër. Kjo është pyetja e dytë. Me këtë pyetje, duke lexuar informacionin e njëjtë te burime të ndryshme, kemi edhe një horizont më të gjerë të informacioneve që marrim, si dhe kontekst më të kompletuar. E treta pyetje që duhet t’ia bëjmë vetes është për burimet mbështetëse mbi të cilat ndërtohet informacioni. A janë burime zyrtare? Kush janë burimet? A ofron informacioni edhe fotografi, video apo ndonjë fakt tjetër nga konteksti i lajmit.

Nëse arrijmë t’iu përgjigjemi këtyre tri pyetjeve kur marrim një informacion, atëherë pikëpyetjet rreth vërtetësisë së informacionit fillojnë të marrin përgjigjet e kërkuara dhe dilemat eliminohen, sepse vetëm te informacionet e vërteta mund t’i gjejmë përgjigjet e kërkuara. Pra, me këto tri pyetje, do të mësohemi si t’i çasemi informacioneve në media, si dhe do të mund të kuptojmë se ajo që e lexojmë është e vërtetë apo e rremë.

Publikuar në Hive-Mind

The post ‘Vaksina’ për dezinformatat anti-vaksinë rreth COVID-19: Tri pyetjet që duhet t’ia bëni vetes appeared first on Observatori Europian i Gazetarisë.

Ndërsa Evropa përballet me një valë të dytë dhe pret një vaksinë premtuese, Stephan Russ Mohl reflekton se si media ka raportuar për COVID-19 dhe ofron tregues se çfarë mund të kishin bërë më mirë.

Së pari,dua të sqaroj se unë nuk jam teoricien i konspiracionit dhe sigurisht jo i ashtuquajtur “Covidiot” që propagandon se virusi nuk ekziston. Deri më tani, të paktën një mik në rrethin tim është infektuar me virusin. Ai është redaktori i medias ‘Tagesspiegel’, Joachim Huber, i cili publikoi një llogari dramatike dhe të tmerrshme të kësaj përvoje.

Për më tepër, duhet të kemi një admirim të madh për shumë gazetarë që kanë bërë punë të jashtëzakonshme në muajt e kaluar në prodhimin e lajmeve në rrethana të jashtëzakonshme, shpesh nga zyret e tyre të shtëpisë. Kjo është punë me të cilën shumica e publikut gjerman duket se është e kënaqur – sipas sondazhit të fundit të Infratest-Dimap, i cili raporton se besimi në media po rritet edhe një herë, ku dy të tretat e qytetarëve shprehin kënaqësi me mënyrën se si është mbuluar pandemia.

A do të thotë kjo se gjithçka është mirë në botën e medias? Fatkeqësisht jo!

Në muajt e fundit, shkalla në të cilën gazetarët kanë trumbetuar rreth virusit është bërë gjithnjë e më shqetësuese, duke krijuar të ashtuquajturën ‘orkestër e panikut të koronës’. Si një studiues i mediave, unë e vërej me shumë shqetësim këtë frikë të tepruar që drejtohet nga mediat kryesore gjermane – veçanërisht televizioni publik, krahas gazetave cilësore si Süddeutsche Zeitung dhe Frankfurter Allgemeine Zeitung.

Përderisa teoricienëve të konspiracionit u pëlqen të pretendojnë se qeveritë po kontrollojnë raportimin e mediave, mund të ndodhë që mbingarkesa groteske e medias duke raportuar për koronën,ka krijuar një klimë shqetësimi që e bën izolimin një pashmangshmëri për të gjitha qeveritë demokratike.

Javët kur 75 përqind e raportimeve ishin rreth virusit korona

Sipas ‘Institutit për Kërkime në Media’ në Këln, në muajt mars dhe prill, raportimi për Covid-19 në emisionet kryesore të lajmeve,në transmetuesit e shërbimit publik gjerman ARD dhe ZDF, “Tagesschau” dhe “Heute”, ishte rreth 60 deri 75 përqind.

Duke vëzhguar shtypin zviceran, Mark Eisenegger i Universitetit të Zyrihut paraqiti gjetje të ngjashme, duke theksuar se ishte e rrallë që një temë të shfaqej në mbulimin e lajmeve aq më e dukshme sikurse ishte tema e pandemisë. Në disa ditë në gjysmën e parë të vitit 2020, deri në 70 përqind e të gjithë raportimit në Zvicër ishte rreth virusit.

Për krahasim, përqindja e raportimit mbi debatin për klimën ishte rreth 10 përqind e mbulimit të përgjithshëm të lajmeve një vit më parë. Media Tenor, një institut tjetër kërkimor zviceran i specializuar në analizën e përmbajtjes së medias, kishte deklaruar në mars se mbulimi i koronës nga mediat gjermane ishte shumë më voluminoz sesa raportimi për sulmet e 11 shtatorit 2001.

Një studim nga Dennis Gräf dhe Martin Hennig nga Universiteti i Passau në Gjermani, tërheqë gjithashtu vëmendjen se si media në javët para dhe gjatë gjendjes së ‘tronditjes’ që shoqëroi pandeminë, krijoi një ndjenjë që bota është duke u “ngushtuar” .Studiuesit shqyrtuan raportimet e veçanta mbi koronën nga televizionet ARD dhe ZDF, secila prej të cilave ishin në transmetimin e lajmeve kryesore në prime time, të larguara nga programimi i rregullt. Nga mesi i qershorit kishte pasur 51 raportime të tilla të veçanta nga ARD, dhe, 42 nga ZDF brenda 15 javësh. Kjo krijoi një “normalitet të ri”.

Sipas studiuesve: “Nëse e jashtëzakonshmja shfaqet pothuajse çdo ditë nën një vëmendje të tillë, kjo krijon një zhvendosje të fokusit në mënyrë që të gjitha çështjet e tjera të rëndësishme shoqërore të zbehen në errësirë.”

Ata zbuluan se, në vitin e kaluar, kishte vetëm 12 programe të tilla speciale të ZDF që mbulonin një mori temash për shkatërrimin e tokës. Kjo është më pak se një e treta e programeve speciale për Covid-19 të transmetuara në dy muaj, nga mesi i marsit deri në mes të korrikut.

Gräf dhe Hennig e karakterizuan tonin e vetë raportimit si “retorikë të krizës hiperbolike”, duke vërejtur sesi kjo përhapë konfuzion për virusin tek lexuesit.

Ekspertët vazhdimisht kishin shprehur dyshime në efikasitetin e përpjekjeve të qeverisë për të zgjidhur problemin. Në të njëjtën kohë, ata dënuan një mungesë të ndërhyrjes së qeverisë ndërsa bëjnë thirrje për udhëzime të qarta. Kjo “retorikë e krizës” e njëanshme është “dyfishuar dhe ekzagjeruar në një nivel vizual” – pretendojnë autorët, ndërsa gjithashtu kujtojnë “botët e rrëfimeve apokaliptike”.

Për më tepër, thirrjet e përditshme të mediave për vëmendje kanë çuar në një ‘breshëri’ të papërmbajtur të statistikave mbi infeksionin e koronës dhe nivelet e vdekjes. Në javët e para të raportimit për Covid-19, numri i vdekjeve që u shkaktuan ekskluzivisht nga virusi mbeti i paqartë. Në Gjermani, kjo tani është sqaruar. Sidoqoftë, këto shifra vazhdojnë të përzihen globalisht – një fakt që shumë gazetarë nuk arrijnë ta vërejnë kur përdorin të dhëna krahasuese.

‘Vizioni i tunelit’ i nxitur nga media

Një nga detyrat më të rëndësishme të një gazetari është të vendosë se çfarë llogaritet si lajm. Perspektiva e sociologut Niklas Luhmann se ne mësojmë atë që dimë për botën nga masmedia është akoma e vlefshme – edhe pse rrjetet sociale dhe ‘dhomat e jehonës’ që ato krijojnë, i kanë shtuar një dimension ekosistemit të lajmeve. Media, e cila tani kontrollohet disi nga algoritmet, po orientohet gjithnjë e më shumë drejtë kërkesave të përdoruesve. Kjo është pikërisht pika në të cilën ekonomia e vëmendjes, e cila formëson shoqërinë, bëhet fatale.

Derisa një vëmendje e tepërt dhe një fokus i njëanshëm gjeneron interes, ajo gjithashtu krijon frikë. Kjo frikë nga ana tjetër rritë kërkesën për lajme mbi virusin, të cilat tani mund të maten në internet në kohë reale. Kjo kërkesë, pra, i bën zyrat e redaksisë t’i përgjigjen saj, duke ngushtuar më tej gamën e temave të mbuluara, në mënyrë të atillë që tema e koronës të dominojë pa u ndalur në titujt kryesorë, duke krijuar kështu një ‘vizion tuneli’ për konsumatorët e mediave, të cilët gjejnë shumë pak gjëra të tjera për të lexuar përveç lajmeve mbi virusin.

Fatkeqësisht, derisa media jepë atë që dëshirojnë përdoruesit, edhe politikanët japin atë që duan votuesit e tyre. Këta të fundit, ‘të zënë’ nga virusi,ka të ngjarë që mund të dëgjojnë pëlqimet e kryeminstrit ‘të vendosur’ të Bavarisë,Markus Söder – i cili kohët e fundit është kritikuar për ‘fermentimin e panikut të koronës’ – sesa të kthehen kah politikanët më të nuancuar dhe pyetës si kryeministri i shtetit të Nordrhein-Westfalen ,Armin Laschet.

Në “Letrën e Bardhë mbi Cilësinë e Informacionit në Gjermani” të botuar së fundmi, për të cilën unë u ftova të kontribuoj, ekonomistja zvicerane Margit Osterloh ka frikë se një ‘virus i autoritetit ‘është përhapur së bashku me virusin Covid-19. Me ‘virus të autoritetit’ ajo nënkupton një rritje të gatishmërisë për të tregtuar liritë e dikujt për mbrojtjen shëndetësore të siguruar nga qeveria.

Përvec kësaj, një çështje tjetër që ka lindur me rritjen e raportimit për Covid-19 është fakti që, ndërsa një grup ekspertësh shfaqen herë pas here para kamerave tona – domethënë, virologë, epidemiologë dhe zëdhënës të shtypit nga institutet kërkimore pranë qeverisë – shumë redaksive u mungojnë gazetarët e shkencës të cilët janë të aftë t’u bëjnë atyre pyetjet e duhura. Mungesa e gazetarëve me përvojë në mjekësi dhe shkenca natyrore, do të thotë që redaksitë nuk mund të sigurojnë që burimet e tyre të informacionit janë të ndryshme dhe të përshtatshme.

Mungesa e transparencës

Ndërkohë, vazhdon të jetë një mungesë transparence në mënyrën se si media i trajton informacionet e saj mbi virusin. Fatkeqësisht, shumë departamente të specializuara që do të merresheni me këto të dhëna janë zvogëluar në madhësi ose janë zhdukur plotësisht për shkak të reduktimeve nëpër redaksi. Gazetarët gjithashtu nuk duan ‘të prishin folenë e tyre’.

Ne nuk duhet të habitemi kur mësojmë se reporterët ishin aq pak të përgatitur për të trajtuar pandeminë sa ishin qeveritë. Gazetarët gjithashtu nuk janë të gatshëm të sigurojnë transparencë për çështje si: nëse raportimi i tyre është ndikuar nga marrëdhëniet me publikun(PR) apo jo, apo edhe nëse janë censuruar – për shembull për të publikuar informacione të disponueshme nga automjetet propagandistike të regjimeve autoritare. Kjo ishte një çështje që ndodhi,kur  koronavirusi shpërtheu në Wuhan.

Përderisa teoricienët e konspiracionit duket se besojnë që media kontrollohet në distancë nga qeveria apo edhe Bill Gates, ekziston një shpjegim shumë më i qartë pse raportimi për koronën ka këtë element të vetë-konfirmimit – instinktin e tufës. Kjo është arsyeja pse heronjtë e mi personalë në kohë pandemike janë ekonomistë të sjelljes dhe psikologë socialë që gjurmojnë sjelljen e tufës (kopesë) nëpër kohëra të së panjohurës. Sidomos ata që sqarojnë fenomenin e “Grupmendimit” – në të cilin një grup që përpiqet për konsensus merr vendime irracionale. Ndonëse ne mund ta kuptojmë Grup-mendimin si një sjellje njerëzore, është megjithatë e pafalshme kur bie ndesh me vlerat gazetareske.

Do të jetë e ndërlikuar ta kthejmë këtë ‘anije’ . Ajo që na duhet tani më shumë se kurrë është përulësia përballë paparashikueshmërisë së kësaj pandemie, krahas një ndjenje më të madhe besimi në pjekurinë e qytetarëve për t’iu përmbajtur rekomandimeve të distancës sociale, standardeve të larta të higjienës dhe mbajtjes së maskave. Kjo është më e preferueshme sesa të mbështetemi në kontrollin e shtetit.

Ne gjithashtu kemi nevojë për media që i shmangen krijimit të frikës,si një ‘mjet’ për të rritur  klikimet.

********

Përktheu: Liza Sadiku, studente e Departamentit të Gazetarisë, Universiteti i Prishtinës

Një version i shkurtër më i hershëm i këtij shkrimi është botuar në Süddeutsche Zeitung: Das Corona-Panikorchester – Medien – SZ.de (sueddeutsche.de)

The post ‘Orkestra’ e panikut nga korona: Si po i shtrembëron informacionet frika e krijuar nga shtypi appeared first on Observatori Europian i Gazetarisë.

Raportimi në media për problemet e ambientit dhe energjisë si dhe zbulimi i të vërtetës, është sfidë për gazetarët në Kosovë. Por,  më  lehtë nuk po e kalojnë as aktivistët e mjedisit. Për faktin se, të flasësh të vërtetën dhe të raportosh për degradimin që po i bëhet mjedisit në vendin  tonë, rezulton të jesh i kërcënuar dhe i paditur në institucionet e drejtësisë. Kjo po bëhet me qëllimin e vetëm që e vërteta të heshtet, nga ata të cilët për qëllime personale dhe interesat e tyre, dëshirojnë t’iu mbyllin gojën gazetarëve dhe aktivistëve, duke u mohuar atyre të drejtën e lirisë së shprehjes,  si e drejtë themelore në shoqëritë demokratike.

Është rasti i Adriatik Gacaferit, aktivist i mjedisit nga Deçani, i cili për shkak të një shkrimi në rrjetin social Facebook, rezulton i paditur në gjykatë dhe i kërkohet dëmshpërblim në shumën deri në 10 mijë euro. Gacaferi ka treguar se atë postim e ka bërë, derisa ka rastisur të shohë se lumi në bjeshkët e vendlindjes së tij po mbetet pa ujë, si shkak i kompanisë “Kelkos Energy”, kompania e cila edhe e ka paditur.

“Me 1 nëntor përderisa kam qenë duke kaluar në afërsi të lumit, kam shikuar që shtrati i tij ka qenë tërësishit pa ujë.  Pra kam shikuar që kjo kompani “KelkosEnergy”,është duke e futur 100% të sasisë së ujit në gypa, gjë që nuk është e lejuar. Pastaj, gjithë kjo më obligoi që të postoj shkrimin dhe të tregoj çfarë po ndodh”, ka deklaruar Gacaferi.

Adriatiku ka rrëfyer edhe për mënyrën, se si është njoftuar për padinë.  Të cilën padi nuk e konsideron  vetëm ndaj vetes, por  edhe ndaj të gjithë aktivistëve të cilët ia duan të mirën mjedisit.

“Avokatja ime ka paraqitur mjaft prova që dëshmon se padia e “Kelkos Energy”, duhet të refuzohet si e pabazë, gjithsesi kjo i takon gjykatës të vendosë. Por ajo që më brengos është se këtu ka një tendencë për të frikësuar aktivistët e tjerë që të mos reagojnë”, është shprehur Gacaferi.

Në anën tjetër, avokatja e Adriatikut, Rina Kika, ka thënë se klienti i saj është i pafajshëm, dhe se padia ndaj tij do të duhej të refuzohej si e pabazuar nga gjykata.

“Adriatiku  ka shprehur opinionin e tij dhe deklaratat e shprehura në postimin në Facebook, janë të mbrojtura me lirinë e shprehjes që është e drejtë fundamentale njerëzore e mbrojtur me Kushtetutë e me ligje të tjera në fuqi në Kosovë” , është shprehur Kika. Ajo ka thënë se rastit do i shkojnë deri në fund, pasi klienti i saj Adriatik Gacaferi nuk ka shpifur, por ka kontribuar në ngritjen e një çështjeje të interesit publik në vëmendjen e publikut.

“Në një shoqëri demokratike siç është kjo e jona, aktivistët e ambientit që kontribojnë në debatin publik për çështje me interes publik si Adriatiku duhet të çmohen, e jo t’u kufizohet liria e shprehjes padrejtësisht.  Prandaj jemi të mendimit se gjykata rastin do ta vendosë në favorin tonë”, është shprehur Kika.

E  kërcënuar dhe paditur në gjykatë, po nga e njejta kompani, është edhe bashkëvendësja e Adriakut, Shpresa Loshaj, udhëheqëse e organizatës joqeveritare “Pishtarët” dhe aktiviste e mjedisit. Arsye e padisë dhe e kërcënimit ndaj saj  është vetëm se, ajo ka ngritur zërin, me qëllim që të sjellë dritë në ligjshmërinë e hidrocentraleve në grykë të Deçanit. Por, në asnjë mënyrë që të bëjë fushatë shpifëse , si është cilësuar  në email-in të cilin ajo e ka pranuar.

“Rasti ende është në gjykatë. Unë nuk kam kërkuar me shiku, sepse dëshira ime ka qenë që të  fokusohem në qëllimin tonë, dhe atë që të vazhdojmë të evidentojmë shkeljet ligjore. Ne jemi të vetëdijshëm se qëllimi i kompanisë është që të sjellë frikë tek ne dhe të ndërrojë kahjen e energjisë tonë. Përndryshe, kjo çështje nuk është vetëm padi ndaj meje, por është padi edhe ndaj fjalës së lirë”, ka theksuar Loshaj.

Kërcënime dhe reagime kanë ardhur edhe kur pas pasur  aksione të përbashkëta të organizatave, për mbrojtjen e mjedisit. Veton Mujaj nga organizata “Syri Vizion”, ka thënë se , veprimet tona shpesh herë nuk i’u kanë pëlqyer pushtetarëve, por është dashur për t’i bindur profesionalisht.

“Kërcënimet tërthorazi kanë qenë të shpeshta; këto kërcënime kanë ardhur nëpërmes njerëzve të ndryshëm por ndonjëherë edhe nëpërmes mediave pushtetarët kanë dërguar porosi kërcënuese”, ka deklaruar Mujaj.

Ai ka veçuar veprimet apo rastet siç është ai për ndërtimin e mini-hidrocentraleve, pastaj ai  që lidhet me ligjin për parkun nacional “Bjeshkët e Nemura”,  ndërtimi i Laurës në grykën e Rugovës dhe prerja e pyjeve, ka treguar Mujaj.

Pa kërcënime, pengim në punën e tyre, frikësime nuk kalojnë as gazetarët, të cilët raportojnë për mjedisin. Në mesin e tyre është edhe gazetarja nga grupi “KOHA”, Sanie Jusufi.  Ajo ka treguar se si shpesh herë, i kanë dërguar porosi me qëllim frikësimi për mos botimin e shkrimit të saj.

“Individë të caktuar janë munduar që të ndalin shkrimet ose hulumtimet e mia, duke dërguar porosi përmes shoqërisë së përbashkët. Por, unë ua kam dëshmuar se askush nuk mund të ndalojë hulumtimet që i kam bërë, në momentin kur unë i kam informacionet e sigurta për atë çfarë jam duke hulumtuar”, është shprehur Jusufi.

Në rrëfimin e saj, ajo ka treguar edhe rastin kur ka pasur tendencë nga disa individë që të linçohet rreth shkrimit, që kishte të bënte me mospagesën e taksës për ujë nga ana e ambalazhuesve. “Ka pasur tendenca për linçim nga ana e disa individëve, të cilët kanë pohuar se të dhënat në artikull janë të pasakta. Por, kjo nuk më ka zmbrapsur aspak, pasi artikulli ka qenë i bazuar në dokumente dhe hulumtime që janë bërë nga vet institucionet”, ka treguar gazetarja Jusufi.

Në anën tjetër , gazetari nga “Drejtësia në Kosovë”, Behar Mustafa ka thënë se, nuk ndihet i kërcënuar, pavarësisht se është tentuar një gjë e tillë, derisa i ka dokumentet të cilat dëshmojnë të vërtetën.

“Jo, unë asnjëherë nuk ndihem i kërcënuar. Të gjithë këta “bossa” të asfaltit dhe tenderëve të rregullimit të ambientit, i kam kontaktuar dhe u kam dhënë mundësinë për të  folur për pretendimet tona. Edhe kur  ata nuk kanë pranuar të flasin unë kam vazhduar me punën aq sa kam pasur dokumente”, është shprehur Mustafa.

Për gjithë këtë presion ndaj gazetarëve dhe aktivistëve  që po bëhet përmes padive e që për qëllim kanë heshtjen e tyre, kanë nxitur edhe reagimin e eurodeputetes dhe raportueses për Kosovën në Parlamentin Evropian, Viola Von Cramon. Sipas saj, këto raste janë kundër të drejtave themelore për raportim dhe për të folur të lirë ndaj problemeve, ka shkruar eurodeputetja Viola Von Cramon.

Ndërkaq, sipas statistikave të Policisë së Kosovës,  vetëm në periudhën Janar – Qershor , 2020, janë raportuar për tetë raste në mesin e tyre, kanosje, ngacmim, e sulme  të tjera ndaj gazetarëve.

(Burimi: Policia e Kosovës)

Në anën tjetër në Prokurorinë e Shtetit, në periudhën Janar – Qershor, 2020 janë pranuar 7 raste me 7 persona të dyshuar që kanë kryer vepra penale ndaj gazetarëve ose kanosje ndaj tyre. Ndërsa, në vitin  që kemi lënë pas (2019), janë 13 raste, prej tyre 15 persona të dyshuar që kanëkryer vepra penale ndaj gazetarëve. Nga këto raste janë ngritur katër aktakuza, gjashtë aktvendime për fillim të hetimeve, një rast kuështë pushuar hetimi dhe dy raste kanë mbetur për procedim në vitin 2020.

(Burimi: Prokuroria e Shtetit)

Nga këto të dhëna nuk janë specifikuar vetëm rastet e kërcënimeve ndaj gazetarëve që kanë raportuar për mjedisin. Por janë përfshirë të gjitha rastet kërcënimeve  qëjanë bërë ndaj gazetarëve, e që kanë raportuar për tema të ndryshme.

Sido që të jetë,  numri i kërcënimeve ndaj gazetarëve po rritet, por edhe niveli i pandëshkueshmërisë është po aq i lartë, është shprehur juristja e të drejtës së medias, Flutura Kusari. Në anën tjetër, në udhëzuesin “ Mekanizmat për mbrojtjen e gazetarëve nga dhuna online” nga autorët Florent Spahija dhe Rina Kika thuhet se: “Në gjuhën juridike kërcënimi njihet si kanosje dhe është vepër penale e dënueshme sipas Kodit Penal të Kosovës nga gjashtë muaj deri në 5 vite burgim ose me gjobë”.  Por, gjobat e shqiptuara nga gjykatat tona ndaj kërcënuesëve janë me shuma të ulta parash. Që sipas,  Flutura Kusarit kjo po bën që kërcënuesi të ndihet prapë i lirë dhe i motivuar të kërcënojë dhe frikësojë gazetarët në punën e tyre.

“Deri më tani ndoshta e di  për rreth tri raste, që kanë arritur deri në gjykatë . Të cilat edhe pse kanë marrë epilog janë shqetësuese, për shkak se dënimet ndaj këtyre kërcënuesëve kanë qenë minore, pra me gjoba 200 deri në 500 euro. E  këto dënimet e vogla për kërcënuesitë nënkupton se kanë llogari me e frikësu një gazetar ose gazetare” , është shprehuar Kusari.

Sipas saj, shkaktari kryesor i gjithë këtyre kërcënimeve është mungesa e sundimit të ligjit. Mirëpo, ajo nuk ndalon me kaq, përmend prokuroritë dhe gjykatat, të cilat sipas Kusarit ish dasht të alarmohen në rast kur gazetarët kërcënohen ose u mohohet liria e shprehjes. “Qasja kur marrin raste të gazetarëve mua më duket që kanë me thënë, “eh po tash ke fol prite me u ballafaqu me pasojat”, ka thënë Kusari.

Për të gjitha këto, si dhe trajtimin apo jo të rasteve të kërcënimeve ndaj gazetarëve, është kërkuar përgjigje edhe nga ana e Gjykatës Themelore në Prishtinë. Por, ky institucion ka zgjedhur heshtjen. Zëdhënësja e kësaj gjykate Mirlinda Gashi, nuk i është përgjgjur pyetjeve dhe as thirrjeve lidhur me këtëçështje.

Në anën tjetër, nga Prokuroria e Shtetit është deklaruar prokurori Besim Kelmendi. Sipas tij, të gjitha rastet që paraqiten në prokurori, ato merren me prioritet. Qysh nga momenti kur i kemi siguruar provat atëherë e kemi dërguar rastin me aktakuzë në gjykatë. Pa marrë parasysh se a është vetëm sa i përketë rasteve që kanë të bëjnë me ambientin apo edhe për rastet e tjera, është shprehur Kelmendi.

Në anën tjetër, Flutura Kusari ka insistuar se mungon vullneti i institucioneve për të zgjidhur rastet e tilla. “Unë di raste e raste që gazetarët është dashur vet me i mbledhë provat për me i ndihmuar policisë me e identifikuar një kërcënues. Mungesa e sundimit të ligjit dhe aspekti tjetër qëështë mos përgatitja e sistemit prokurorial dhe gjyqësorë me u marrë me raste të tilla rezulton në situatën që ne e kemi”, ka deklaruar Kusari.

Ndërkaq, prokurori Kelmendi e ka quajtur të pamundur sigurimin e provave edhe pa ndihmën e gazetarit apo gazetares. “Sigurimi i provave për gjykatën është një lloj lufte dhe një lloj beteje që e bën prokuroria me të dëmtuarin bashkëkarishtë  që të fitojnë rastin në gjykatë. A mundemi të fitojmë këtë betejë, këtë luftë ne si prokurorë pa mbështetjen e të dëmtuarit këtë rast të gazetarit?  Unë them se është e pamundur”, është shprehur Kelmendi.

Përveç kërcënimeve, gazetarët kur hulumtojnë për çështjet e ambientit dhe të  energjisë përballen edhe me problemin e pamundësisë për qasje në dokumente zyrtare. E që në fakt kjo është një prej mekanizmave më të rëndësishëm që siguronë llogaridhënënien te publiku përmes gazetarëve.

Gazetarja nga grupi “KOHA” Sanie Jusufi ka thënë se, shpesh herë kur ka kërkuar qasje në  dokumente zyrtare ajo ka marrë përgjigje pozitive. Por njejtë nuk ka ndodhur me gazetarin Behar Mustafa, ai ka treguar, se si nuk i është lejuar qasje në dokumente zyrtare nga  Ministria e Ambientit.

“Unë kam kërkuar  llogari nga Ministria e Ambientit por nuk kam marrë përgjigje. Çështja kishte të bënte me atë se  si ka mundësi që kjo ministri i jep tender 1.7 milion euro një kompanie që kamë shumë se 3 dënime nga Komisioni i Pavarur për Miniera dhe Minerale, për degradim ambienti?, por kjo ministri ka heshtur”.  Përgjigje nuk kam marrë as nga Ministria e Infrastrukturës, ka treguar tutje Mustafa. “Përgjigje nuk kam marrë as nga Ministria e Infrastrukturës,  se pse nuk kontrollohet zhavorri i cili vendoset në rrugë. Me arsyen  se,  nuk kanë mundësi me i kërku dokumentet nga kompanitë” , ka thënë Mustafa.

Kjo formë e mungesës së llogaridhenies nga ana e institucioneve shtetërore, po e vështirëson punën e gazetarëve, dhe po i dekurajon ata me u marrë me gazetari hulumtuese, ka thënë Flutura Kusari. Sipas saj, kur është fjala për ambientin dhe energjinë, puna vështirësohet edhe më shumë, pasi aty janë në pyetje projektet milionshe mos të them miliardshe. E në këto projekte janë interesa të jashtëzakonshme të biznesve dhe të akterëve të përfshirë në to, ka thënë Kusari.

Me gjithë këto probleme që ballafaqohen gazetarët dhe mediat ku  punojnë, ata nuk kanë ndaluar së raportuari për problemet mjedisore. Por, prapë se prapë nga ana e vlerësimit redaktorial, po e shohim që mediat nuk e kanë prioritet informacionin që i takon energjisë dhe ambientit. Redaktori i emisionit, “Drejtësia në Kosovë”, Kreshnik Gashi, ka kërkuar që temat kushtuar fushës së mjedisit me zënë më shumëvend në mediat tona. Sipas tij,  në lajmet e prodhuara në media, politika vazhdon të zënë vendin si një ndër lajmet kryesore. Duke lënë anash temat e tjera që prekin jetesën e qytetarëve.

“Merrni dhe analizoni çdo natë lajmet qendrore, në secilin prej televizioneve ose merrni e shikoni raportin e mediave online , top lajme janë politikanët, janë debatet e shterura, janë krizat që ata i prodhojnë për me pas mundësi me i mbulu aferat e tyre”, ka thënë Gashi.

Edhe redaktori nga “Klan Kosova” Shkodran Gajraku,  ka pranuar se temat nga fusha e mjedisit nuk janë në plan të parë , sepse politika, siguria e drejtësia, kanë vendin kryesor në edicionet qendrore të lajmeve në mediumet kosovare. E njëjta praktikë është  edhe tek portalet, ka deklaruar Gajraku.

Një politikë e tillë editoriale në media, nuk mund të ndryshoj, derisa do të ketë mungesë të financimit, ka thënë tutje redaktori Kreshnik Gashi. “Kjo për shkak se askush nga mediat,  nuk ka me hulumtuar rreth temës së  gurëthyesëve , nëse e ka reklamën prej kompanisë e cila i zotëron gurëthyesit. Askush nga mediat, nuk ka me u marrë as me cilësinë e asfaltit  ose nga ka ardh zhavorri i asfaltit në momentin kur kompania ose kompanitë që janë të lidhura me to janë financues të mediave”, është shprehur Gashi.

Që çështjet e ambientit dhe energjisë, nuk gëzojnë prioritet si top lajme e tregojnë edhe hulumtimet e bëra nga organizatat joqeveritare. Në hulumtimin e bërë nga organizata “Çohu”, rreth raportimit të mediave online për fushën e ambientit  , nga periudha 20 Prill deri në 20 maj të 2019, del se nga 62.700 lajme ditore, vetem 29- të,  kanë qenë për ambientin. Organizata “Çohu” ka monitoruar edhe televizonet nacionale, përkatësisht debatet televizive.  Nga 517 debate televizive, (periudha korrik , 2018 – prill, 2019) vetëm tri kanë qenë për ambientin.

Po ashtu, nëse kthehemi disa vite më parë, përkatësisht në vitin 2008, në hulumtimin e bërë nga Agjencia  e Kosovës për Mbrojtjen e Mjedisit, e kuptojmë që, edhe atë kohë temat e mjedisit nuk kanë pasur hapësirë të mjaftueshme në media. Nga hulumtimi i zhvilluar në 8 gazetat e pavarura të shtypit të përditshëm kosovar në atë kohë,  për periudhën janar-dhjetor të vitit 2008, rezulton se numri i përgjithshëm i artikujve mjedisorë të paraqitur nëpër këto gazeta është 1.476 artikuj.

Në anën tjetër, në bazë të gjithë këtij hulumtimi dhe nga të dhënat e dala, kemi arritur në përfundim që temat nga fusha e energjisë dhe ambientit kanë nevojë më shumë për hapësirë mediale. Ndërkaq, kjo sipas njohësve të medias do të arrihet, vetëm atëherë kur mediat të kenë qëndrueshmëri më të mirë financiare. Përveç kësaj, gazetarëve i’u duhet më shumë hapësirë për të kryer punën e tyre pa u penguar. Po ashtu, një vullnet më i madh i institucioneve për të zgjidhur rastet e kërcënimeve ndaj gazetarëve.

The post Raportimi i mediave rreth çështjeve të energjisë dhe ambientit dhe liria e shprehjes appeared first on Observatori Europian i Gazetarisë.

Komunikimi publik në Kosovë kohës së fundit ka degraduar, madje një komunikim i tillë nuk mbahet në mend me aq pak argumente e ide, e me aq pak përmbajtje e strukturë, por, me aq
shumë fyerje e ofendime, denigrim, stereotipe, stigmatizim e gjuhë të urrejtjes. Nga legjislativi, tek rrjetet sociale, e nga viralet aty, e deri tek debatet televizive, sot, kemi shumë fjalime e diskutime me një gjuhë joformale, të pastrukturuar, të paargumentuar e me një kriter minimal të etikës së të folurit publik. Madje sot, nuk mund të imagjinojmë që ta kalojmë një mbrëmje pa ndonjë skandal që prodhohet në komunikimin publik, e që më pas ky diskutim vazhdon në hapësirën ku participojnë të gjithë, atë të rrjeteve sociale.

Në mediet tradicionale dikur kishte një komunikim normal publik, por, zhvillimi i teknologjisë e bashkë me të edhe transformimi i medies e shkundi për rrënjësh këtë traditë, duke sjellë ndryshim të shpejtë dhe duke i zënë shoqëritë në tranzicion të papërgatitur në aspektin e komunikimit publik, e të pa përgatitur në aspektin e gjykimit kritik.

Para një dekade problemi më i madh në komunikimin publik ishte me komentet e lexuesve, që kishin mundësi dhe qasje të lirë për të shkruar në fund të çdo teksti. Aty, nisi edhe degradimi, linçimi e gjuha e urrejtjes, që në esencë ishte një paralajmërim për kohët që do të vinin. Kjo gjuhë dhe ky komunikim i paorganizuar, përdorej nga qytetarët e rëndomtë, të cilët në esencë nuk kishin peshë në sferën publike, nuk përfaqësonin institucione e nuk përfaqësonin kategori të ndryshme të shoqërisë. Ky komunikim që përvidhej në hapësira publike, zhvillohej kryesisht në fund të teksteve të gazetave online, të cilat të gjendura nën presion, shumica nga to filluan filtrimin e këtyre përmbajtjeve, ndërsa një pjesë e tyre mbyllën hapësirën për komentim. Më një fjalë këtij degradimi iu gjet përgjigja edhe pse ishte goxha autoritare në esencë.

Zhvillimi i rrjeteve sociale paraqet fazën e dytë të degradimit në komunikimin publik. Megjithatë, mediet tradicionale dhe ato me kredibilitet të lartë profesional dhe etik, qëndronin të palëkundura në parimet e tyre. Ndërkaq, e gjithë gjuha denigruese, linçuese, e urrejtjes, e personave privat e publik, mori hov në rrjetet sociale, aty ku nuk ekzistonin rregulla të lojës dhe aty ku diskutimi publik më nuk i takonte vetëm njerëzve që në esencë do të duhej të kishin përgjegjësi për fjalën e tyre publike. Edhe në këtë hapësirë publike u konfirmua mungesa e kulturës së debatit, mungesa e përgjegjësisë publike dhe mungesa e etikës së komunikimit. Jo rrallë herë diskutimet e zhvilluara në rrjetet sociale dhe komunikimi desturktiv, përcaktuan edhe komunikim publik të fazës së ardhshme. Ky komunikim i cili zhvillohet paralel më zhvillimet dhe debatet që e përcjellin shoqërinë, sjellë në mënyrë të vazhdueshme edhe diskutimet që
paraqesin probleme serioze dhe dëmtim të lirisë së shprehjes dhe demokracisë.

Fatkeqësisht, sot, këtë formë të komunikimit publik të degraduar, të ftuarit publik e kanë bartur edhe në mediet tradicionale, e sidomos në debatet televizive, të cilat realisht bartin përgjegjësinë kryesore në krijimin e opinionit publik dhe që deri më sot, kanë prezantuar vlerat kryesore të shoqërisë. Mediet kredibile dhe profesionale, sot, duhet të punojnë në atë drejtim që të parandalojnë këtë formë të dekadencës, duke i vendosur vetës kritere të larta profesionale, etike
dhe duke e minimizuar hapësirën për gjithë ata që në esencë nuk prezantojnë vlera të komunikimin në publik, nuk kanë komunikim të strukturuar dhe që përdorin gjuhë vulgare dhe jo përmbajtësore.

Kjo lloj diskrepance në komunikimin publik, sot ka prodhuar polarizim në shoqëri, mungesë të konkurrencës së ideve, koncepteve përmbajtësore, por edhe shkelje të standardeve të komunikimit dhe vlerave etike. Një pjesë e madhe e këtyre pjesëmarrësve në debatet publike, diskutimet e tyre nuk orientojnë në interes të publikut, por, realisht janë aty për të mbrojtur qëndrime politike, parapolitike apo të grupeve të interesit. Sot, diskutimet publike duke filluar nga Kuvendi i Kosovës e tutje, nuk prezantojnë përmbajtje, nuk paraqesin ide, nuk trajtojnë probleme konkret, por, i gjithë diskutimi mendohet dhe organizohet për klikim dhe shpërndarje virale, duke i ikur përdorimit të një gjuhe formale të mbështetur në ballafaqim të ideve dhe një etike të lartë të komunikimit publik.

The post Tri fazat e degradimit të komunikimit publik – Mediet nuk duhet t’u japin hapësirë degraduesve appeared first on Observatori Europian i Gazetarisë.

Kosova është një prej vendeve me terrenin më të përshtatshëm për shpërndarjen e dezinformatave përderisa të mos ketë veprime të mjaftueshme institucionale për ta luftuar dezinformimin dhe te një pjesë e shoqërisë vazhdon të mungojë aftësia për të pasur gjithmonë gjykim kritik ndaj përmbajtjeve mediale.

Në këtë periudhë pandemike dezinformimi është shpërndarë tok me virusin, madje nganjëherë edhe më shumë e më shpejt sesa vetë virusi. Alarmimi për të pasur kujdes nga dezinformatat është një thirrje që duhet të përsëritet, mbi të gjitha për shkak se shpërndarja e tyre po vazhdon edhe pas afro 8 muajve ballafaqim me COVID-19 dhe nuk ka arsye të besohet se nuk do të vazhdojë përhapja e tyre.

Intensiteti i dezinformatave ka qenë i ndryshueshëm gjatë kësaj periudhe. Në fillim pati shpërthim të dezinformatave sepse shoqëria ishte shumë e interesuar të informohet sa më shumë rreth një të panjohure dhe, në qarkullimin e shumë informacioneve për atë se çka është COVID-19, prej nga erdhi, kush janë më të rrezikuarit, cilat janë masat mbrojtëse, gjithashtu u shpërndanë edhe të pavërteta rreth çështjeve të njëjta. Më pas u kalua në dezinformata se kush e bëri dhe për çfarë arsye, duke ndërtuar teori të ndryshme konspiracioni, të cilat gëlojnë në situata të tilla pasigurie, ku shoqëria mëton t’i japë kuptim diçkaje që po ndodh dhe e cila është e rrethuar me pikëpyetje. U shfaqën teori konspiracioni për burimin e virusit, për luftën e shteteve të fuqishme dhe se e gjithë kjo ishte bërë qëllimisht, për teorinë se Bill Gates kishte shpikur virusin për t’u vënë njerëzve mikroçip e kështu me radhë.

Në gjithë këtë kohë, që te ne përfshin periudhën mars-maj, intensiteti i dezinformatave ishte i lartë. Ato u përqendruan në frikë dhe panik, çka i bënte të kenë edhe ndikim te shoqëria. Megjithatë, me përmirësimin e situatës në Kosovë, me rënien e numrit të të infektuarve dhe me lehtësimin e masave të ndërmarra nga Qeveria, ra edhe interesimi i qytetarëve për COVID-19, çka ndikoi që edhe numri i dezinformatave të jetë më i vogël.

Mirëpo, nga fundi i qershorit dhe gjatë verës, kur ndodhi një shpërthim i virusit, me qindra të infektuar e numër dyshifror të të vdekurve, interesimi i qytetarëve për COVID-19 u rrit, bashkë me të edhe shpërndarja e dezinformatave. Prapë kishte dezinformata që ushqenin frikën, derisa te një pjesë e shoqërisë, e cila vazhdonte të mos besonte se virusi ekziston, bëri që t’ua forconte këtë bindje të gabuar. Kjo kishte ndikim tejet negativ te ta, sepse duke mos e besuar virusin i ekspozoheshin edhe më shumë rrezikut për t’u infektuar dhe për ta shpërndarë atë edhe më shumë. Pra, e vënin në rrezik shëndetin, jetën e tyre dhe të njerëzve përreth tyre.

Një karakteristikë e dezinformatave që u shpërndanë gjatë kësaj periudhe pandemike është globalizimi i tyre. Pra, dezinformata që prodhoheshin në vende e në gjuhë të ndryshme arrinin në të gjitha anët e botës. Në këtë kontekst, edhe në Kosovë qarkulluan dezinformata të ndryshme, të përkthyera në gjuhën shqipe nga gjuhë të tjera. Krahas këtij globalizimi të dezinformatave, kishte edhe dezinformata lokale, si përdorimi i hudhrës së Rahovecit etj.

E vetëdijshme për ndikimin dhe rrezikun që paraqet dezinformimi, para pak ditësh Organizata Botërore e Shëndetësisë u kërkoi shteteve të ndërmarrin veprime më të fuqishme për të ndaluar përhapjen e dezinformatave.

Nëse kthejmë sytë te shteti ynë, atëherë shohim se Kosova është një prej vendeve me terrenin më të përshtatshëm për shpërndarjen e dezinformatave – për sa kohë të mos ketë veprime të mjaftueshme institucionale për ta luftuar dezinformimin dhe te një pjesë e shoqërisë vazhdon të mungojë aftësia për të pasur gjithmonë gjykim kritik ndaj përmbajtjeve mediale.

Në këtë situatë pasigurie, kur qytetarët ende nuk dinë çfarë të mendojnë për COVID-19, nuk dinë çfarë të bëjnë dhe kur disa sillen sikur virusi është i rremë, atëherë dezinformimi do të jetë efektiv në thellimin e konfuzionit në shoqëri.

Ky opinion është shkruar në kuadër të projektit “Promovimi i Edukimit Medial dhe Forcimi i Gazetarisë së Pavarur në Ballkanin Perëndimor”, i cili realizohet me fonde të Ministrisë së Punëve të Jashtme të Mbretërisë së Bashkuar përmes British Embassy Pristina.

The post Dezinformatat për COVID-19, trajektorja dhe globalizimi i tyre appeared first on Observatori Europian i Gazetarisë.

Parimi i interesit publik nënkupton saktësinë dhe besueshmërinë e informacionit. Sidoqoftë, veçanërisht në ekosistemin e ri të mediave, përdoruesit gjithashtu prodhojnë përmbajtje dhe e bëjnë këtë në një mënyrë të shpejtë, duke e bërë të vështirë konfirmimin e saktësisë dhe besueshmërisë së informacionit, duke hyrë në ciklin e prodhim-konsumit më shpejt se shpejtësia në konsumin e përmbajtjes tradicionale të mediave. Në këtë proces, i cili quhet “ngarkesë e informacionit” (1999, 2006) nga JanVanDijk[i], përmbajtja që kalon dhe përhapet në rrjedhën e hapësirës kibernetike me një shpejtësi prej një klikimi para nesh krijon një re mjegullore ndaj informacioneve të kualifikuara.

Një rritje e papritur e lajmeve, për shembull për kriza të ndryshme shoqërore duke përfshirë këtu edhe pandemi që lidhen me shëndetin njerëzor mund të tregojnë se këto probleme sociale po përkeqësohen. Prandaj, edhe përmbajtja mediale shndërrohet në një “ngarkesë informative”. Nga kjo pikë e tutje, mbulimi i lajmeve mbi këtë temë duket se shpërthen në një valë të madhe, duke mbizotëruar në faqet e para dhe ndonjëherë duke shkaktuar frikë ose madje edhe panik në audiencë. Valët e tilla të lajmeve mund të nxisin frikën dhe ankthin midis njerëzve të përfshirë në një mënyrë ose në një tjetër në pasojat e krizave. Njerëzit kanë tendencë të pranojnë shpjegimet e ofruara nga mediat dhe t’i integrojnë ato në historinë e tyre për ankesat e tyre shëndetësore.

Koncepti i ngarkesës mediale (informative) përdoret këtu për të përshkruar ato valë lajmesh që tregojnë dinamikën e tyre, dhe zhvillimin e një përzierje eksplozive të fakteve, deklaratave dhe mendimeve, duke nxitur kureshtje, zemërim apo ndonjëherë edhe panik. Kjo shpesh rezulton në një mbulim të shtrembëruar, mbi-raportim të incidenteve dhe një inflacion të fenomenit të zbuluar rishtazi. Gjatë ngarkesës mediale (media hype) gjenerohen më shumë lajme mbi temën duke raportuar incidente të krahasueshme, duke interpretuar përsëri incidentet në të kaluarën, duke gërmuar në prejardhje, duke (vlerësuar moralisht ose ideologjikisht) ngjarjet dhe shfaqjet, dhe duke i kushtuar vëmendje reagimeve të shoqërisë të shkaktuara nga vala e mëparshme e lajmeve. Gazetarët kërkojnë konfirmim dhe priren të përqendrohen në të gjitha ngjarjet dhe deklaratat që e ofrojnë atë.

Nga ana tjetër media po ashtu luan një rol pozitiv në kohë krizash: media mund të ketë një efekt të dobishëm në komunitet duke informuar, edukuar ose komunikuar me njerëzit. Duket se kur media dhe profesionistët e shëndetit publik punojnë ngushtë së bashku, duke informuar dhe edukuar publikun me informacion të saktë, efektet përfituese mund të arrihen dhe mirëqenia e komunitetit të krizës mund të përmirësohet.

Mjegulla informative në mediat sociale

Ne tashmë e dimë se algoritmat e të gjithave platformave të mediave sociale, na kanë vendosur në eko dhoma (echo chamber) dhe fllucka filtruese (filtre bubble), ​​atëherë mund të kuptojmë se mundësia e hasjes në përmbajtje, përveç informacionit që hasim në rrjedhën tonë të përmbajtjes, është po aq e kufizuar sa ndryshon rrënjësisht stili i jetës tonë. Ashtu siç thekson Slavko Splichal, “Filtrat algoritmikë të lajmeve që filtrojnë përmbajtjen sipas preferencave të përdoruesve, izolojnë përdoruesit nga mendimet alternative që bien ndesh me mendimet e tyre subjektive, krijon një ekologji lajmesh në internet që i mbyll ata në balona filtruese – ose eko dhoma – me ata që mendojnë ngjashëm.” Pra, nga njëra anë, ekzistojnë një bollëk informacioni në platformat e mediave sociale, dhe nga ana tjetër, nënkuptojmë se kemi përvojë të mungesës së informacionit të kualifikuar, të besueshëm dhe të saktë.

Pas njoftimit të Organizatës Botërore të Shëndetit për koronavirusin u vërejt një prodhim i përmbajtjeve që rridhnin nga përdoruesit dhe të cilat përfshinin edhe dezinformata të shumta, teori paniku dhe konspiracioni. Sidoqoftë, në një rrjedhë kaq të fortë të informatave, ndarja e “interesit publik” të një burimi të besueshëm për këtë temë ishte jashtë rrjedhës ose u zhduk gjatë rrjedhës së informacionit.

Gjatë shpërndarjes së një informacioni me etiketim të caktuar (p.sh.# Covid19), duke klikuar në rrjedhën “e përshpejtuar” si frymë e shekullit 21 ne përhapim përmbajtjen me një tjetër klikim. Gjatë këtij shumimi të përmbajtjes në vend që të shpërndahet informacioni i saktë dhe i besueshëm, shpërndahen ato informacione që janë interesante, argëtuese dhe madje edhe qesharake dhe të pasakta. DavidSchenk[ii] (1997) i quan këto fenomene thjesht “smog i të dhënave”. Ai pretendon se furnizimi i informacionit tonë është kaq i kontaminuar me të dhëna të padobishme dhe të tepërta sa që informacioni nuk është më i vlefshëm ose fuqizues, por është jashtëzakonisht i bollshëm dhe po na bën të pafuqishëm.“Bollëku i informacionit tani ka filluar të prodhojë stres, konfuzion dhe madje injorancë, në vend se të ngrejë cilësinë tonë të jetës,” thotë Shenck. Pra, në vend që të shpërndahen informacione mbi masat kryesore që duhen marrë – higjiena, distanca sociale etj, për të parandaluar përhapjen e Covid-19, shpërndahen informacione të dyshimta me pamje vizuale tërheqëse. Pra, një smog informacioni në lidhje me fenomenin…dhe kërkohet shumë përpjekje për të marrë informacionin e duhur brenda këtij smogu.

Çfarë duhet të bëjmë kur kërkojmë informacion të saktë përballë krizës globale të shkaktuar nga pandemia në platformat e mediave sociale? Sipas studiueses Mutlu Binark[iii], duhen ndjekur burimet e duhura për informacionin e duhur. Në vend të “zërave ekspertë” që janë larg njohurive shkencore që qarkullojnë në media, është e nevojshme të ndiqni faqe që flasin me referenca shkencore, faqe të institucioneve globale dhe kombëtare që prodhojnë përmbajtje në bazë të parimit të interesit publik. Në këto raste duhet provuar arsyetimi kritik ndërsa perceptojmë dhe ndajmë çdo përmbajtje, duke qenë të vetëdijshëm për përgjegjësinë për të prodhuar përmbajtje të saktë dhe të kualifikuar në lidhje me pandeminë. Përndryshe, ne do të kontribuojmë në mbingarkimin e informacionit dhe ndotjen e tij. Sidoqoftë, në krizat globale, veçanërisht në ngjarje që prekin tërë botën, është e nevojshme të mendojmë edhe një herë për cilësinë e postimeve tona, të cilët i përmendim apo i shpërndajmë. Sidoqoftë ashtu siç shprehet gazetari i Los Angeles Times, MattPearce, “ne jemi të gjithë reporterë (gazetarë) të koronavirusit”.

Fati i lajmit në kohën e pandemisë

Teoricieni i komunikimit Neil Postman[iv] në librin e tij “Amusing Ourselves to Death” shprehet se sado e “dhimbshme” të jetë ngjarja, njerëzit pas një kohë fillojnë të “mërziten” dhe humbin interesin për atë ngjarje. Sipas Postman, shumica e lajmeve tona të përditshme janë inerte, të përbëra nga informacione që na japin diçka për të folur, por nuk mund të çojë në ndonjë veprim kuptimplotë.

Gjatë kësaj periudhe njerëzit meqenëse qëndrojnë në shtëpi lajmet në televizion i ndjekin rregullisht. Pandemia i ka shtyrë njerëzit më shumë të lexojnë lajme dhe të shikojnë edicionet informative në televizion. Saqë edhe në bisedat telefonike në mes njerëzve lajmet zënë hapësirën më të madhe. Po ashtu është krijuar edhe një përpjekje për t’u informuar për atë se çka po ndodh në pjesë të ndryshme të botës në lidhje me pandeminë. Shifrat e njerëzve të viktimizuar nga virusi të publikuar në lajmet e ndryshme kanë ndikuar te njerëzit të krijohet një “ndjenjë shifrore” (nëse mund ta quajmë) për njerëzit. Sado që pas një mërzie të krijuar njerëzit po mundohen të shkëputen nga lajmet, por prapë gjendja serioze e pandemisë po i kthen ata drejt lajmeve më të reja.

Sipas Bill Kovach dhe Tim Rosenstiel[v] “Qëllimin e gazetarisë nuk mund ta përcaktojë teknologjia. Parimet dhe qëllimin e gazetarisë e përcakton një gjë më thelbësore: funksioni i lajmit në jetën e njerëzve”. Prandaj, shumë qendra hulumtuese, gazetarë e redaktorë botërore janë munduar që të sjellin sugjerime se si duhet të raportohet drejt në lidhje me pandeminë në mënyrë që të mos krijohet smog informativ në mesin e njerëzve. Sugjerimet kryesore përfshijnë: zvogëlimin e përdorimit të përcaktorëve subjektivë në raportim, për shembull: sëmundje “vdekjeprurëse”. Fotografitë të përdoren me kujdes për të mos përhapur mesazhin e gabuar.  Të shpjegohen veprimet parandaluese; kjo gjë mund ta bëjë rrëfimin më pak të frikshëm. Përqendrimi të jetë në raportim dhe jo analiza. Më shumë kujdes me shifrat e publikuara se jo të gjithë shifrat janë të sakta.

Ne përballemi me një krizë globale të shëndetit publik në epokën e një dezinformimi të paparë dhe të shfrenuar – këshilla të mira shëndetësore mund të bëjnë ndryshimin midis jetës dhe vdekjes. Në mes të një pandemie, qasja në informacion cilësor zë vendin e dytë pas punës së mjekëve dhe shkencëtarëve.

——————

[i]Van Dijk, J., (2006).The Network Society: Social Aspects of New Media. Houten: SAGE Publications.

[ii] Shenk, D., (1997). Data Smog: Surviving the Information Glut.HarperOne

[iii]Binark, M., (2020). KüreselPandemiKriziAnındaEnformasyonYüklenmesiveEnformasyon Sisi. yenimedya.wordpress.com

[iv] Postman, N., (1985). Amusing Ourselves to Death: Public Discourse in the Age of Show Business. New York: Penguin Books

[v] Kovach, B., & Rosenstiel, T., (2007). Elements of Journalism: What Newspeople Should Know and the Public Should Expect. New York: Three Rivers Press.

The post Mjegulla informative në kohën e pandemisë appeared first on Observatori Europian i Gazetarisë.

Ndër sfidat më të mëdha që po e shoqërojnë njerëzimin, vendet e qytetërimet në kohët e sotme pa dyshim është ballafaqimi me zhvillimin teknologjik dhe përfshirjen e tij në sfera të ndryshme të jetës sociale. Ky ndryshim që ka ndodhur në jetën tonë, përveç të mirave që ka sjellë dhe dobive të shumta, ka rrëmbyer me vete edhe shumë të papritura, të cilave njerëzimi po përpiqet t’u japë përgjigje. Njëra nga fushat më të prekura në këtë rrëmujë pa dyshim që mbetet zhvillimi i medieve të reja dhe rrjeteve sociale.

Zgjedhjet e fundit në SHBA u shoqëruan si asnjëherë më parë me debate për mundësinë e manipulimeve në zgjedhje përmes medieve të reja dhe rrjeteve sociale, ndërkaq edhe pas katër vjetësh, kur zgjedhjet po afrojnë, ende temë e nxehtë mbeten rrjetet sociale, mediet e reja dhe rreziqet që këto platforma mund të sjellin në zgjedhjet e nëntorit. Nëse kjo është temë dhe sfidë për njërin nga vendet me arsimin më cilësor në botë, me gjykim të theksuar kritik dhe me një model të demokracisë, dilema e pakalueshme do të ishte se çfarë mund të ndodhë me vende të tjera, ku arsimi është sipërfaqësor, demokracia e paqëndrueshme dhe mundësitë për manipulime janë të mëdha.

Zhvillimi i hovshëm i medieve, përshtatja e tyre me teknologjinë dhe mundësia që secili pjesëtar i shoqërisë të këtë në dorë të gjitha llojet e medieve, në mënyrë të pavarur, të pakontrolluar, të pambikëqyrur dhe të ketë mundësi që të jetë pjesëmarrës aktiv në përdorimin e tyre, e ka ngritur shqetësimin e gjithë atyre që merren me studimet e komunikimit. Përdorimi i kësaj teknologjie dhe pjesëmarrja masive në mediet e reja dhe në rrjetet sociale sot konsiderohet diçka laike, pa pasur dijen bazike, e cila do të fitohej përmes edukimit medial, që të paktën do të ndihmonte në formësimin e gjykimit kritik mbi produktet mediale që ne i përdorim dhe ndaj të cilave jemi të ekspozuar në mënyrë permanente.

Lajmet e rreme janë nga dukuritë më të theksuara në vendin tonë, që janë dominuese dhe që shfaqen në vazhdimësi. Ky fenomen, i cili në këtë periudhë të pandemisë ka marrë epitetin e infodemisë, tregon më së miri se sa rrezik për publikun paraqesin këto përmbajtje të manipuluara, të cilat shumë herë vijnë nga persona që kanë vetëm qëllimin e përfitimeve materiale dhe aspak interesin e publikut. Shumica nga këto veprimtari madje vijnë nga individë që nuk kanë përgatitje profesionale në këtë fushë. Nëse do ta vendosnim një paralele, kjo do të thoshte sikurse një ekonomist ta luante rolin e pediatrit, që në esencë qëllimin do ta kishte te përfitimet materiale. Jorastësisht në vendin tonë një numër i lartë i qytetarëve nuk besojnë fare në pandemi, por askush nuk e analizon tiposin social. Natyrisht që njëra nga arsyet kryesore se pse këta njerëz e kanë këtë bindje ka të bëjë edhe me manipulimet që u bëhen atyre përmes përmbajtjeve të rreme mediale.

Me fjalë të tjera, zhvillimi i internetit, teknologjisë, medieve të reja dhe rrjeteve sociale i ngjan një oqeani, që përveç të mirave të cilat i ofron, brenda mund të ketë edhe shumë rreziqe, ndaj të cilave duhet të jemi shumë të përgatitur. E vetmja formë për t’u dhënë përgjigje adekuate këtyre dukurive negative dhe e vetmja formë që ne t’i përdorim mediet e reja dhe rrjetet sociale në dobinë tonë të përgjithshme është zhvillimi i gjykimit kritik përmes mësimit gjithëpërfshirës në shkolla të lëndës së edukimit medial.

Shoqëria jonë mund të konsiderohet si e ekspozuar me rrezikshmëri të madhe në këtë fushë për shumë arsye. E para, ka të bëjë me mungesën e një kujdesi institucional, i cili do të kujdesej që të paktën ndaj brezit të ri të bëhej shumë për t’i parandaluar përmbajtjet e paligjshme dhe të dëmshme, ndaj të cilëve mund të ekspozoheshin ata. Sot të rinjtë janë “viktimat” më të shpeshta të kësaj hapësire virtuale, që në mënyrë të vazhdueshme janë të ekspozuar ndaj pedofilisë, bullizmit dhe stereotipave të ndryshëm, viktima të lajmeve të rreme, ngacmimeve seksuale dhe shumë formave të tjera. Prandaj, mosha e tyre është e ndjeshme dhe e vetmja formë për t’u ndihmuar atyre në këtë drejtim do të ishte përkushtimi institucional.

E dyta, ka të bëjë me një arsim të brishtë publik. Shumica e të rinjve nuk arrijnë të zhvillojnë mjaftueshëm gjykimin kritik në shkolla dhe kjo ndikon drejtpërdrejt edhe në përdorimin e medieve. Sa më pak që do të kemi të zhvilluar gjykimin kritik, aq më shumë do të jemi të ekspozuar ndaj dukurive negative që vijnë përmes këtyre platformave të reja.

E treta, ka të bëjë më familjen. Për shkak të proceseve historike dhe politike në të cilat ka kaluar vendi ynë në një pjesë të familjeve ende mbetet problem zhvillimi i gjykimit kritik, sidomos mbikëqyrja e fëmijëve nga ana e prindërve në raport me përdorimin e teknologjisë së informacionit, e cila masivisht është e pranishme në çdo familje. Sidomos gjenerata e të rinjve duhet të ketë mbështetjen e vazhdueshme të familjes në këtë drejtim.

Dhe e katërta, për nga renditja, por më e rëndësishmja, ka të bëjë me mungesën e lëndës së edukimit medial. E vetmja rrugë që do të ndihmonte kategoritë e ndryshme sociale do të ishte mësimnxënia përmes kësaj lënde. Kjo lëndë mësimore do të ndihmonte që të rinjtë të zhvillojnë gjykim kritik, të marrin informacione bazike për mediet, për përmbajtjet mediale, konstruktimet dhe mesazhet e tyre, të dallojnë të vërtetën nga e rremja dhe ato njohuri t’i bartnin te pjesëtarët e tjerë të familjes, si dhe të kenë aftësi që ta mbrojnë veten e tyre.

Në Kosovë ka pasur humbje jete nga sherret ose problemet që kanë nisur përmes këtyre platformave; kemi çdo ditë arrestime dhe viktima, të cilat vijnë nga përdorimi në formë të gabueshme i kësaj teknologjie, por është shtuar edhe degradimi social, manipulimi i opinionit publik me përmbajtje të rreme, si dhe janë rritur problemet shëndetësore, që mund të shfaqen nga ekspozimi i tepërt, i gabuar dhe i pagjykuar i këtyre platformave online. Prandaj, është momenti i fundit që institucionet të vetëdijesohen dhe të hartojnë plane e kurrikula që kjo lëndë të jetë në shërbim të të rinjve, sepse çdo vonesë në këtë drejtim do të sjellë probleme dhe çrregullime të mëtutjeshme sociale.

(Autori është Profesor në Departamentin e Gazetarisë në Universitetin e Prishtinës “Hasan Prishtina”)

The post Edukimi medial, e vetmja rrugë për ta mbrojtur shoqërinë nga lajmet e rreme dhe për t’i ruajtur vlerat demokratike të vendit appeared first on Observatori Europian i Gazetarisë.