Электронная газета "Адыгэ псалъэ" - Литературэ

Бзу анэм и уэрэд

operator — Fri, 11 Sep 2026 10:44:32 +0000

Литературэ

Сабийхэм папщIэ япэ адыгэ мюзиклыр КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэхэу Къул Амиррэ Вындыжь Мариерэ зэдатхащ. Псалъэхэр Марие итхащ, макъамэр Амир щIигъэуващ. Уэрэдым и псалъэхэр, нотэхэр, сурэт щхъуэкIэплъыкIэхэр щызэгъэкIуа сабий тхылъыр Творческэ гупсысэхэр дэIыгъынымкIэ ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ фондым и сэбэпкIэ къыдагъэкIащ. «Бзу анэм и уэрэд» фIащащ мюзиклым.
Бзу анэмрэ бзу адэмрэ я шырым уэрэд цIыкIу хузэхалъхьащ. Ар зэдежьууэ езыхэми я шырми жаIэурэ бзу цIыкIур IэфIу мэжеиж. АрщхьэкIэ бзу уэрэдыр къуаргъыжь гуэрым къидыгъуащи, бзу шырыр жейм езэгъыжыркъым. Бзу адэм макъамэ Iэмэпсымэр къуаргъым къытрихыжащ. Мэзым бзууэ щIэсым ар къагъэгугъащ а уэрэд дахэр къуаргъым ирагъэщIэну, гуапагъэм хуаущиину. «Бзухэр псори дызэкъуэшщ, дызэкъуэтщ» - гурагъаIуэ абы. Мыращ мюзиклым и гупсысэр, ар кIэщIу къэпIуатэмэ.
- Бзухэм я образымкIэ мюзиклым къызэрыщыдгъэлъэгъуащи, пцIы умыупсу, умыдыгъуэу, умыфыгъуэу псэ хьэлэлкIэ дунейм утетмэ, ныбжьэгъу куэд уиIэнущ, уи гъащIэри нэхъ гъэщIэгъуэну, нэхъ дахэу щытынущ. Ныбжьэгъу куэд уиIэныр – ар къулеягъэщ, зэкъуэтыныгъэр – ар лъэщагъщ. Дэ дыхуейщ апхуэдэу ди ныбжьыщIэ цIыкIухэр фытлъагъуну!» - щатх тхылъыр зи IэдакъэщIэкIхэм щIэджыкIакIуэхэм зэрызыхуагъазэ «Ди ныбжьэгъу цIыкIухэ!» жыхуиIэ Iыхьэм.
Тхылъ цIыкIум макъамэ нэжэгужэр щIэзыгъэува Къул Амир Зэрэгъыж къуажэм къыщалъхуащ. Ар уэрэдусщ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ. Курыт еджапIэм щIэсу макъамэ тхыным дихьэхауэ щытащ. Налшык макъамэ училищэр къыщиухащ, Санкт-Петербург ЩэнхабзэмкIэ и академием ехъулIэныгъэ иIэу щеджащ. Къул Амир уэрэдым и театр «АмикС» гупым и унафэщIщ. Балигъхэми сабийхэми яхуитха уэрэдхэм удэзымыхьэх яхэткъым. «Жьыбгъэм и сурэтхэр» сабий балетым, «Шырэ» телефильмым макъамэ щIэзыгъэувар Амирщ.
Япэ сабий адыгэ мюзиклым и псалъэхэр зытха Вындыжь Марие Сэрмакъ къуажэм къыщалъхуащ. УсакIуэ-уэрэдусщ, КъБР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым филологиемкIэ и къудамэр къиухащ. 1970 гъэм «МакъыщIэхэр» жыхуиIэ республикэ зэпеуэм япэ увыпIэ къыщихьауэ щытащ. Марием и япэ тхылъым, «Сабиигъуэ гъуэгу» зыфIищам, цIыкIухэм яхуэгъэзауэ итха усэ (иужькIэ уэрэд хъуауэ) 56-рэ щызэхуэхьэсащ.

НАФIЭДЗ Данэ.

IуэрыIуатэр къезыхьэкIт

operator — Thu, 10 Sep 2026 15:19:33 +0000

Литературэ

Дэтхэнэ лъэпкъми и щэнхабзэ щIэиным къыгуэпх мыхъун и зы Iыхьэщ къыдекIуэкI и IуэрыIуатэр. Ди япэ итахэм къызэранэкIа Iуэтэжхэр зэманым дэмыпхъэхыжу бзэ къулейкIэ къезытхэкIыжахэм ящыщщ Къэрэшей-Шэрджэсым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, Урысейм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта Шэрджэс Алий. А цIыху емызэшыжым адыгэм и щэнхабзэр, и тхыдэр хъумэным ехьэлIауэ къыдигъэкIа и тхылъхэм яхэтщ «Адэжь хъыбархэр» жыхуиIэри. Аращ мыри къызэрытхыжар…

Ди егъэджакIуэхэм къинэмыщIауэ, лъэпкъ IуэрыIуатэм сыдезыгъэхьэхахэм ящыщт сызэрыцIыкIу лъандэрэ шыпсэ, псысэ, хъыбар мыухыжхэм сыщIэзыгъэдэIуу къыддэгъуэгурыкIуа си адэ къуэш Шэрджэс Хьэмтал.
Ар егъэлеяуэ хуэгурыхуэт адыгэ IуэрыIуатэм и къэкIуэкIэ зэмылIэужьыгъуэхэм: шыпсэхэм, къебжэкIхэм, таурыхъхэм, хъыбарыжьхэм, уэрэдыжьхэм. Макъамэ къызэрырагъэкI шыкIэпшынэ, къамыл хуэдэхэм хуэмыIэрыхуэми, адрей псоми хэзагъэрт, и гуащIэкIи ерыскъыкIи жумартышхуэт. Гуп хъуамэ, дахащэу зэхигъэст.
АтIэми, апхуэдэр ди лъэпкъэгъухэм махуэ къэс къызэрыгуэкI я гъащIэм щызэрахьэрт, лIыгъэ щIапIэуи къащымыхъуу.
Хьэмтал вы IэжьитI зэкIэрыщIакIэ и закъуэ гъуэгу кIыхь техьэрт, Хьэбэз (Къэсейхьэблэ) икIырти, Шелканкэ кIуэрт (километри 110-рэ нэблагъэ дэлъщ), IэжьитIми мэкъу кърилъхьэрти къэкIуэжырт, гуахъуэ фIэкIа имыIыгъыу, выхэм къажьэхэуэну хущIэкъу дыгъужьхэм абыкIэ езауэу.
Езы Хьэмтал егъэлеяуэ Iэпкълъэпкъ псынщIэт. Зэгуэр, Шыбэгукъуэ деж мэл пщыIэм тесу, мэз бжэн ирихужьэри, къригъэжыхьурэ игъэмэхри, зэрыпсэууэ къихьыгъат. Слъагъуу, адыгэ хакIуэм адыгэ уанэ лъагэри тралъхьэжауэ къыхуагъэуври, лъэбакъуэ зыбгъупщIкIэ фIэкIа нэхъ къыIумыкIуэту, щIэпхъуэри щхьэпрылъат, ари уанэр нэхъ здэлъахъшэмкIэ зримыгъэхьэлIэу. Мэлыхъуэ башыр игъэувырти, ар IитIкIэ зэриубыдауэ, башым и щхьэкIэр имыгъэсысу, турникым зэрыбгъэдыхьэм хуэдэу, и пкъыр абдежым къыщрихырт.
А си адэ къуэшыр зэгуэр хьэсэпэхъумэу, гуемыIугъэ къыхуэзыгъэфэща щIалэр зэрыс шыгумкIэ щIэпхъуэжат, теутIыпщхьарэ хьэмкIэу. Хьэмтал абы кIэлъыщIэпхъуэщ, гум илъэри, щIалэ еIуящIэр къиубыдат, а зэманым езым узыншагъэшхуэ бгъэдэмылъыжа пэтми…
БлэкIа мыжыжьэм къызэрыхэщыжымкIэ, бжьыхьэр къэблагъэу бадзэхэр щымыдымыж лъэхъэнэм, «бжьыхьэ укIын, щIымахуэ шхын» псэлъафэм тету, мэл-бжэнхэр яукIыурэ, бгъуэ ящIрэ шыуауэ, бо тхыцIакIуэхэм фIэдзэжырт, джэдуи дзыгъуи лъамыгъэIэсыну.
КъызощIэж Хьэмтал зи гугъу тщIыхэм хуэдэ бгъуэуэ пщыкIутхум нэблагъэ пилъэжу зэрыщытыгъар. Пэжщ, ахэр езым и закъуэ къиущэкIуртэкъым, атIэ и щауэгъухэми кърахьэлIэрт бжьыхьэ гъэлъэхъу пшэрхэр, бгъуэ ирагъэщIыну. Ар сытым къыхэкIрэт жытIэмэ, абыхэм щIымахуэ псом я зэштегъэупIэуи зэхуэсыпIэуи яIэр Хьэмтал и унэрат. И щхьэгъусэ Муслъимэти «зи IэгуитIыр зи Iэнэ» жыхуаIэм хуэдэу хьэлэлт, къихьэ цIыхум и унагъуэм фIыгъуэу илъыр щимыгъэпщкIуу.
Къызэдэхъуа-зэдэлажьэрэ фIы дыдэу зэрылъагъуу, а лъапсэм сытым дежи щызэхуэсырт си адэ къуэшхэу Iэмин, Индрис, си адэ Инус сымэ, нэгъуэщIхэри къахыхьэжу.
АтIэми, зэныбжьэгъухэм фадэр я нэрыгъыу зэи слъэгъуакъым, зыгу-зыщхьэ жыхуаIэм ещхьти, ябгъэдэлъым щыщу зыри къуагъ зэхуащIыртэкъым.
Сызэрысабий лъандэрэ а лIыхэм жаIэм сыщIэдэIуу сыкъэхъуати, цIыхугъэм къемыкIу псалъэрэ зэрыгъэкIий макърэ къажьэдэкIыу зэи зэхэсхакъым, щысэмэркъокIэ, зэпIэскIуж-зэкIэщIэтIэ пэтми. АрщхьэкIэ, я гушыIэр гум еуэртэкъым, цIыхур зыгъэлъахъшэу и пIэ къизыштэкъым, дахэт, зыгъэнэщхъыфIэт.
Зэрызэрыгъуэту, япэ бжьэр аргуэру зэIузыгъэщIэжа Тхьэшхуэм хуаIэтырт, фIыщIэ хуащIрэ адэкIи зэрызэрихьэлIэным теухуауэ къару къазэрыхилъхьэным щIэлъэIуу. КIэлъыкIуэу, мыпIащIэу икIи укъуэдияуэ, дунейми хэгъэгуми щыхъыбархэм тепсэлъыхьырт, бжьэ мащIэм хъуэхъу дахэ тражыIыхьыжрэ шхыным нэхъ хэIэбэу, адыгэ тхыдэжьхэмрэ уэрэдыжьхэмри хыхьэжхэрт. Мис абдежрат си дежкIэ нэхъ тхъэгъуэ дыдэр!
Фади ямыIуэхужу, псалъэ дахэ куум зэдыхыхьэрт, зым хужымыIар адрейм пищэжурэ, лъэпкъым и блэкIахэр кърагъэкIуэкIырт, зытепсэлъыхьам и щыпкъапIэм иризэдэуэжу.
Гупзешэ хъарзынэт Хьэмтал. И ныбжьэгъухэм Iэнэ къахуищтэн и гуапэ дыдэт. Арами, фадэр и фIэфIтэкъым. Адыгэ махъсымэ тIэкIу фIэкIа, аркъэи шагъыри пхузыIуилъхьэнутэкъым. А и хьэлым и ныбжьэгъухэр щыгъуазэти, я фадэр и кIэм щынэсым:
- Уэлей, мы Хьэмтал зы бжьэ закъуэ нэхъ мыхъуми егъэфэн хуеймэ! – жаIэу, зыгуэрым къыхидзэнт. Адрейхэми къыщагъэхъурт жызыIам къыдащтэ хуэдэу. Iуэхур зыхуашэр Хьэмтал къыгурыIуэрти:
- Ерэхъу-ерэхъу, джаур гуп, иджыпсту сожьэ! – жиIэурэ къыщIэкIырти, е езыр кIуэнт е нэхъыщIэ гуэр иутIыпщынт.
А зэныбжьэгъухэм я зэбгъэдэтыкIэ къекIум, я зэхуэгумахэкIэм, мыухыжу къаIуэтэжхэм зэи имыкIыжын гуапагъэрэ IэфIыгъэу си гум къралъхьащ Хэку фIылъагъуныгъэр, адыгэ щыпкъагъэр, нэмыс дахэр, ди анэдэлъхубзэм хуэсщI пщIэ лъащIэншэр, гъащIэ гугъум и лъэпощхьэпо куэдым узэрыщхьэпрыкIыфын къарууэ ныбжьэгъугъэр зэрыщытыр, гушыIэкIэ дахэр, нэгъуэщIхэри. Си гъащIэм зыгуэр щыслъэкIамэ, зи фIыщIэр абыхэм къахэсха гъэсэныгъэмрэ щапхъэ щхьэпэмрэщ!
Курыт еджапIэм и еянэ классым сыщIэст абыхэм я Iэнэ къуапэ къызапэс щыхъуам, абы ипэкIэ бжэ къуагърат сызыкъуагъэсар. Иджыри сыцIыкIуу, мандолинэм сеуэфу зезгъэсати, а гуп хъуапсэгъуэр зэрызэхуэсу, дэнэ сыщымыIами къыслъыгъуазэрт, сызыхашэрти, а Iэмэпсымэм къысхуигъэкI макъамэхэм срагъауэрт, адыгэ уэрэди урыс уэрэд ехьэжьахэри кърызагъэшырт, езыхэм къыхадзэхэми макъкIэ е пхъэ пшынэмкIэ садежьут.
АтIэми, школри къэзухыу дзэ къулыкъури есхьэкIыу къэзгъэзэжыху, а лIы телъыджэхэм сытым дежи къахэкIакъым къыздэгушыIэ хуэдэу бжьэ къысхуэзышиин! АбыкIэ пщIэуэ яхуэсщIам гъунэ иIэкъым.
Дзэ къулыкъум сыкъыпэрыкIыжу, институтми сыщIэтIысхьауэ, стеухуауэ Хьэмтал и ныбжьэгъужьхэм яхуищI пшыхьым дежт япэу фадэбжьэ къыщысхуашияр. Ар си пащхьэ кърагъэувэщ, хъуэхъу дахэ тражыIыхьри, си адэмрэ си адэ къуэшхэмрэ къаплъэу бжьэ къазэрыхуэзмыщтэнум щыгъуазэти, ахэр щIагъэкIри къызагъэIэтат. Сэри бжэ къуагъымкIэ зызгъэзауэт къызатам сыщыхэIубар.
ПIалъэ кIыхь дэзмыгъэкIыурэ, сэ абыхэм бэрэ сахэсащ, ажал щысхьыншэр зэныбжьэгъужьхэм къахэIэбэн щIидзэху. Псом япэ а гущIэгъуншэм яхихар гупыр зыгъэгуп, зи ерыскъы игъащIэм зымыгъэпщкIуа ди Хьэмталт. Яхэзыудари нобэр къыздэсми зи Iэзэгъуэ тэмэму къызыхуамыгъуэта лышх узыфэжьрат. ТфIэкIуэдащ шхэпсу къыддэгъуэгурыкIуа ди адэ къуэш хьэлэлыр. И сабиигъуэм абы тыншыгъуэ щиIакъым, пасэу ибэу къанэри, хуэмыарэзыуи зы нэрыбгэ къызэринэкIакъым. Езыр цIыху гуапэт, щабэт, хэт къыбгъэдэмыхьами, зыгуэр хузэфIэкIыххэнумэ, «хьэуэ» жриIэртэкъым.
И ныбжьэгъухэм, зыми щымыукIытэжу, лIы хьэдагъэ хуащIат. А гуп телъыджэм яхэтахэм ящыщу нобэ зыри псэужкъым. Егъэлеяуэ удэзыхьэхт а зэныбжьэгъужь Iэрамэм уахэтыныр, уахэдэIуэныр. Дэтхэнэми езым и нэгущIэкIрэ дуней тетыкIэрэ къылъосри, зэхихари, илъэгъуари, фIыуэ кIэрылъари здехьыж, и дунеягъэр щихъуэжкIэ.
Хъыбарыжьхэм я нэхъыбэр цIыхум яIэпызыгъэхужыр зэманырщ. Лъэпкъым и Iущыгъэ телъыджэхэм ящыщ IуэрыIуатэр къезыхьэкIа нэхъыжь гурыхуэм игъуэу къыIыдмыхмэ, ари лъэужьыншэу тфIокIуэд. Мы Iуэху щхьэпэм нэхъри елэжьыпхъэт щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, къызыхэкIа лъэпкъым гудзакъэ хузиIэ дэтхэнэри.
Дапхуэдизу умыгурыхуами, псори зы акъылым пхуиубыдэркъым. Сэри сIэщIэкIащ а ди пэшым къыщаIуэтэжахэм ящыщ куэд, а лъэхъэнэм магнитофон зэрызмыгъуэтам къыхэкIыу. Ауэ, итIанэ зэзгъэпэща тхылъэжьым (тетрадым) истхэу щIэздзат Хьэмтал и ныбжьэгъухэм жаIэжа хъыбархэм ящыщ куэдыр...

Тедзэным хуэзыгъэхьэзырар КЪУМАХУЭ Аслъэнщ.

Хуитыныгъэр ищIауэ псэгъу

operator — Thu, 10 Sep 2026 13:50:34 +0000

Литературэ

Мы гъащIэм зы Iэбжьыбщ сэ схуримыкъур
Махуэдзэхэм ява си уафэм щыщу,
IупщIакIэхэр нэхупсымкIэ илыгъуэу
Си дыгъэ гъадэщIыдэм лъагъуэу пищэу.
Мы гъащIэм зы уэрэдщ сызыхущыщIэр
Зэгуэрыми тхьэкIумэм къимыIуауэ;
Жьыбгъищэм псыхъуэ зэвурэ яфыщIырщ,
Унащхьэм псалъэу уэшх къысхуепсэпсауэрщ,
ЩIымахуэ уэс, хьэжыгъэу зэпылъэлъырщ,
Гъатхэпсрэ нэ къиж уэму лъэгум къанэрщ,
Гъэмахуэм и Iэужь си гущIэм щIэлъырщ,
Си бжьыхьэм схуигъэгъагъэ джэдхъурсанэщ…
ЦIыхухъум зигъэлъагъуэкъым гъаблэгуу,
АтIэ, си натIэм иратхам сыкъоджэ:
Зы гъащIэщ схуримыкъур гъащIэм уэгум,
Арауи къыщIэкIынщ сыщIэлIэгъуэджэр. («Уафэ Iэбжьыб»)
Шэрджэс усыгъэм мы зэманым нэхъ жыджэру хэтхэм ящыщ зыщ мы къэтхьа усэр зи IэдакъэщIэкI Бемырзэ Зураб. Абы итххэр гъащIэм и лъэныкъуэ куэдым хуэунэтIащ, Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр къызэщIаубыдэ. Абыхэм уащрохьэлIэ гъащIэм ехьэлIауэ гупсысэ куу зыхэлъхэми, лъагъуныгъэ къабзэм теухуахэми, дыкъэзыухъуреихь дунейм и дахагъэхэр къызыхэщхэми. Къэрэшей-Шэрджэсым и Хьэбэз районым хыхьэ Али-Бердыкъуэ къуажэм къыщыхъуа Зураб нэхъыбэу усэ итхыу къыщIидзами, иужьрей зэманым прозэми уеблэмэ драматургиеми зритащ.
«СызэреплъымкIэ, усыгъэр зэи кIуэдынукъым, сыт щыгъуи абы къару иIэнущ. Ауэ, гупсысэ куу гуэрхэр, псалъэм папщIэ, лъэпкъым и къекIуэкIыкIам, и псэм дигъэхуэфахэм ехьэлIауэ къыщыпIуатэкIэ, усыгъэм и къарур абы хурикъуркъым, уи гур зыхуэпхъэрыр нэгъэса щыхъуркъым. Абы щхьэкIэ прозэм сыхыхьащи, тIури зэрызэдэсхьыным иужь ситщ», - къыщызжиIат абы зы интервьюм.
Абы гъуазэ хуэхъуар и адэ Бемырзэ Мухьэдин и IэдакъэщIэкIхэрщ, жытIэмэ, дыщыуэну къыщIэкIынкъым. «Псалъэм и къарур абы еджэ дэтхэнэми и гум нигъэсыфу ищIынрагъэнущ усыгъэр къызыхуигъэщIар. Си адэм и къалэмыпэм къыщIэкIат мыпхуэдэ сатырхэр: «Стхыфынут сэри махуэм и зы усэ, ауэ сыщоукIытэ и къабзагъэм», - жиIэу. Абы сегупсысурэ, иужьрейхэм ди адэм и Iэдакъэ къыщIэкIахэм сыхоплъэжри, и псэм щыщ Iыхьэ гуэр химылъхьауэ е пэжагъ къыщызмыгъуэту зыри срихьэлIэркъым», - дыщIигъуащ абы.
Бемырзэм адыгэбзэкIи урысыбзэкIи Iуэхугъуэ щхьэхуэ-щхьэхуэхэм теухуауэ матхэ. Ахэр нэхъыбэу цIыхум и хьэл-щэнхэм, гухэлъхэм хуэгъэзащ, лъэпкъым, Хэкум ятеухуащ. КъыхэгъэщхьэхукIауэ абыхэм фIэкIа темытхыхьу аракъым, атIэ адыгэбзэкIэ щыусэм деж ахэр нэхъ къыпкърыкIми ярейщ. Урысыбзэм зыщыхуигъазэр дунейм и зэхэлъыкIэр, цIыхухэм я зэхущытыкIэхэр е къэралым, властым я Iуэху къиIуэтэну щыхуежьэрщ. ЦIыхур дунейм щытеткIэ псоми мыхьэнэ ириту щытын хуейщ. Зураб гулъытэ зыхуэщIыпхъэ къызэримыгъэнэным хущIокъу.
Псалъэм папщIэ, абы и «Жылэшх» тхыгъэр зытепсэлъыхьыр Урыс-Кавказ зауэм и зэманым Псыжь лъэныкъуэкIэ щекIуэкIа Iуэхугъуэхэрщ, Къарэмырзэ и жылэр «зэрашхарщ». Хьэгъундыкъуейр хьэжрэт къуажэщ. КъэбэрдеймкIэ икIыурэ, кIахэ, беслъэней адыгэхэми къахэкIыурэ абы куэд дэтIысхьауэ щытащ. Ари фIэгъэщIэгъуэнти, Бемырзэм и къуажэм и тхыдэм лэжьыгъэ щхьэхуэ триухуащ. Урыс-Кавказ зауэм и пэщIэдзэм Iэбэжри, жылэр къызэрежьар, абы къикIуа гъуэгуанэхэр къитIэщIащ. Къуажэм дэса лъэпкъхэм, цIыху щхьэхуэхэм я гъащIэ тхыдэр абы къыхощ, къэмыгупсысауэ, зэрыщытам хуэдэ дыдэу. Художественнэ тхыгъэ щыхъукIэ, дауи, зыгуэрхэри гъэщIэрэщIауэ тхыгъэм къыхигъэхьэнкIэ мэхъу, ауэ апхуэдэ цIыхухэр зэрыщыIар, яку дэлъа зэхущытыкIэхэр, зэрахьа цIэхэмрэ унэцIэхэмрэ наIуэ къэщIыным мыхьэнэшхуэ, дауи, иIэщ.
Зураб и усыгъэм нэхъ куууэ пхыплъу зэпкърызыха, филологие щIэныгъэхэмкIэ кандидат Хэжь Ленэ етх: «Бемырзэм и усэхэм бжьыпэр щызыIыгъыр хэку лъагъуныгъэрщ, лъэпкъым и тхыдэми, и нобэми усакIуэр къуэпс быдэкIэ зэрыпыщIар къызыпкърыщ гупсысэхэрщ. ЖытIам и щапхъэу къэбгъэлъагъуэ хъунущ «Ди псыхъуэр сыту кIагъуэ, щэху…» усэр. Абы и пэщIэдзэм деж усакIуэм дунейм и дахагъымрэ и лъахэм хуиIэ гухэлъ къабзэмрэ зэгуэхыпIэ имыIэу зэхэухуэнауэ къыщегъэлъагъуэ:
Ди псыхъуэр сыту кIагъуэ, щэху…
Хоплъызэр дзэлхэр псыежэхым.
Къохыжри уафэм вагъуэ шэху,
Зы лъагъуэ закъуэ кърешэхыр.
АдэкIэ усакIуэм къегъэщI хэкум и образ лъэщ, абы папщIэ щапхъэу къихьыр езыр щалъхуа, и сабиигъуэр щигъэкIуа щIыпIэрщ – Инжыдж псыхъуэрщ. И хэкум хуиIэ фIылъагъуныгъэр Бемырзэм зэIухауэ, мыхьэнэ зэхьэкIаи имыIэу, бзыщIаи хэмылъу, и усэм щегъэлъапIэ:
Сыхуейкъым зыкIи сэ жэнэт,
Ахърэту щыIэм я дахагъэм.
Зы Инжыджыпс Iэбжьыб къызэт,
Си псыхъуэм сыпызыщIэ уагъэу.
Художественнэ къару лъэщкIэ псыхьащ Бемырзэм и лъагъуныгъэ лирикэри. Гухэлъым цIыху гъащIэм мыхьэнэуэ щиIэр усакIуэм и IэдакъэщIэкI куэдым куууэ къыщыIуэтащ. Абыхэм ящыщщ «Жейрысэ» зыфIища усэр:
НапIэхэр зэ къебгъэлIыхмэ,
Псалъэм уи Iупэр зэтрихмэ,
ЩIым щIидзэжынщ кIэрэхъуэн.
Темэхэм уахэплъэрэ, сыт нэхъ къызэрымыкIуэу Бемырзэ-нэхъыщIэм къехъулIэр жыпIэмэ, ар урысыбзэкIэ «граждан лирикэ» зыфIащ «къамэ къихыкIэращ». Зураб и усэхэр хэкулI усэ къудейкъым, хъулъхугъэ усэщ, и лъэпкъым и гукъеуэхэр, езым и псалъэкIэ жыпIэмэ, «лъынтхуэрыкIуэу» щызыхищIэу. Лъэпкъращ абы зыхужиIэр:
Инжыдж псыхъуэм дохьэж хьэжрэту
Хуитыныгъэр ищIауэ псэгъу.
Дыгъужьыдзэу, пшагъуэкIэм хэту
Тхыдэ къупщхьэм инату йогъу.
Абы адыгэм и гукъеуэхэр къиIуатэ къудейкъым, пкърытщ, дэтхэнэ усэми фIыхыхьэу. Адэр, лъэпкъыр, къуажэр, хэкур зищIысыр, цIыхур уафэм къехуэха мывэ хъурейуэ зэрыщымытыр, езым ипэрэ иужькIэ ит чырэм къызэрыхэмыкIыфынур, ар узэбакъуэ мыхъун гуэру зэрыщытыр Зураб и IэдакъэщIэкI куэдым къыщыхегъэщ».

БАГЪЭТЫР Луизэ.

Мэзым щIэсхэм я зэхуэс

operator — Wed, 09 Sep 2026 09:54:54 +0000

Литературэ

Иджыблагъэ дунейм къытехьащ ШэрIужь Аслъэн «Адэжь лъахэм узышэж гъуэгуанэ» зыфIища тхылъыр. Абы ит тхыгъэхэм ящыщщ «Мэзым щIэсхэм я зэхуэс»-р, мэз псэущхьэхэм я зыщIыкIэр къигъэлъагъуэкIэрэ, цIыхухэм я хьэл-щэн зэхуэмыдэхэр нэIурыт зыщыщIар. Дыкъевгъаджэ.

ГЪУЭТ Синэ.

Мэзыпщ пщацэжыр бэшэчыжьми,

Уз бзаджэ гуэр къыпкъырыхьат.

Iэмал зэриIэкIэ зиIыгъми,

Нэхъыбэм абы гу лъатат.

Кхъуэныжьыр Iуащхьэм дэкIуеяуэ,

Ар жьакIуэу псалъэу и гугъэжу,

Псэущхьэу хъуам захуигъэзауэ,

Аслъэн игъэпудыну хэтщ.

ЩеIуэжыр: зэман куэд дэкIауэ

Ди мэзым хабзэ щIэмылъыж,

Аслъэн и гъусэхэр щыкIауэ,

И жыIэм зыри щIэмытыж.

- Щыгъэт мы жыпIэр къемызэгъщ,

А жыпIэм пэжу зы хэмылъ,

ЗыгуэркIэ хабзэм темытыжыр,

Уэращи, зэ уимыхъу, уимылъ.

Пыхусыху къэхъуауэ ди тхьэмадэр

ЗэкIэлъхьэпыту тIэу къепсам,

Абы жиIам зыгуэр текIыну

Зэман мы зэкIэ къэмыса.

Апхуэдэу къызыщыхъу къыфхэтмэ,

Тэмэму фымыгупсыса, -

Ар жиIэу мыщэр къыщыпсалъэм,

Тегушхуэщ бжэнри, дыщIигъуащ:

- Сымаджэ гугъур зэхэсхати,

Шэ тIэкIу хуесхьэкIри сыщIыхьат.

Лажьэшхуэ иIэу зи щIыхь иным,

Фи фIэщ фщIы, гу сэ лъызмыта, -

Ар жиIэу бжэным къыщыхидзэм,

Дыгъужьыр абы пэрыуащ:

- Бжэн хабзэм тету дэ дыпсэууэ

МызэкIэ дэ дыкъэмыса,

Бжэн псалъэр е нэхъ пэж тщыхъуну

ЗэфIэкI зыгуэр бдэдмылъэгъуа.

- Зэ фымыпIащIэ, - жеIэ мыщэм, -

Бжэн псалъэр уэ Iурумыгуэж,

Дэтхэнэ зыри дызэхуэдэу,

ЖытIау щытахэр фщогъупщэж.

Демократ хабзэм дебэкъуэну

Дэ хуиту зыри къытхэмыт,

Iэ IэткIэ къыхэтха унафэр,

Фкъутэну фэри фыхуимыт.

Аслъэн зыгуэркIэ лъэмыкIыжмэ,

И Iуэху зытет къыджиIэфынщ,

Унафэ ди щхьэ хуэдмыщIыжмэ,

Гъунэгъухэм деж дыщыпудынщ.

Зыгуэр пидзын и гугъэу щхъуэжьыр

ЗыIурыбзаеу къэтэджат,

Ауэ, и кIапэм зэуэ къекъури,

Ар бажэм зэтригъэувыIащ.

- КъарукIэ упэщIэувыныр,

Уэ лъэбыцэжьым щхьэгъэпцIэжщ.

Си жыIэм уэ къедаIуэ зэкIи,

Утыку уимыхьэу, зыущэхуж.

Демократ хабзэм тету, сыткIи

Мы Iуэхур зэ егъэубзыху,

Абы иужькIэ дзыхь къысхуэщIи,

Плъагъунщ уэ и кIэр зэриух…

Пщацэжьыр тIэкIу ебыкъешыкъми,

Къулыкъум зэкIэ тырырет,

Уеблэм, пIэхэнэ хъуауэ хэлъми,

Унафэр зэкIэ IэщIрелъ.

Гъэмахуэр ауэрэ икIынщи,

Бжьыхьэ уэтIпсытIым къыщIидзэнщ,

ЩIыпIэ нэхъ хуабэхэр къалъыхъуэу,

Къуалэбзу цIыкIухэр лъэтэжынщ.

ЩIымахуэ щIыIэри къэсынщи,

Мыщэр жеину гъуэлъыжынщ.

Абдеж къэнахэм я унафэр

Нэхъ тыншу уэрэ сэрэ тщIынщ.

Кхъуэныжьым псынщIэу и къэвэбжэр

Зэ ущIэкIием зэхуищIынщ,

ДэмыкIуеину фIэкI къэвапIэм,

Зы къулыкъу гуэр къыхуэбгъуэтынщ.

Мэзыпщым зэ и хэхыныгъэр

ЗэфIэкIмэ, уегупсысыжынщ,

Кхъуэныжьыр лейуэ къыпщыхъужмэ,

НэгъуэщIкIэ ар зэбдзэкIыжынщ.

Номинхэм жеIи, хуитыныгъэу

Зыхуейм хуэдизи яхуэгуэш.

Абы яшхыну пхъэщхьэмыщхьэр

Зэрыхуейм хуэдэу ирагуэш.

Мес, хьэIуцыдз Iужажэ Iэджи,

Уэ уощIэ, мы ди мэзым щIэсщ,

Ахэр езым уэ уи лъэпкъэгъущи,

Къыппэмыуву я пIэ исщ…

Мэз бжэн, щыхь, бланэ, уашхэ, хыв…

Псэущхьэ мащIэ мэзым щIэс!

Я бжыгъэр нэсу ахэм вагъуэм,

ЗэрыхъукIэ, псори иребагъуэ.

ПхуащIынщ абыхэм сытым дежи,

Ди пащтыхь лъапIэ, уэ тхьэтыхь.

Уэ уиIэ закъуэм гукъыдэжыр,

АбыкIэ уэ гуэныхь къомыхь.

Къэнэжа тIэкIур, зэрыжаIэу:

Мэз джэд, псыхэуэ, къаз, бабыщ…

Куэд мыхъуми, сэри къызэптынщи,

Дызыхуэныкъуи щымыIэжу,

Дытхъэжу тIури дыпсэунщ.

- Уи нэгум къищу уи бзаджагъэр,

Ди тхьэшхуэм уэ укъигъэщIат.

Пхэлъыну апхуэдиз хьилагъэ

ИтIани сэ си мыгугъат.

Бажэм и жыIэм едэIуэну

Игу быдэу щхъуэжьым ирилъхьат,

КъарукIэ къапэувыфыни

ЩымыIэ хуэдэу къилъытат.

Ауэ а тIур зыпэмыплъауэ

Iуэхугъуэ гуэри къыкъуэкIащ:

Аслъэным и къуэр щагъэсэну

ЗдигъэкIуа щIыпIэм къикIыжащ...

Къэдмыгъэсэбэпыж яхэтми, щхьэпэщ

operator — Tue, 08 Sep 2026 10:28:43 +0000

Литературэ

«Яхуэмыфащэу лъэныкъуэ едгъэза псалъэхэр» тхылъыр и IэдакъэщIэкIщ УФ-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта, КъШР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ цIэ лъапIэр зыфIаща, игъуэ нэмысу дунейм ехыжа Шэрджэс Алий. Аращ къызэрытхыжар и лъабжьэкIэ къэтхьхэри.

КIуабдэ – гъуэрыкIуэм и гупэр здэгъэза лъэныкъуэ.

КIуафIэ – емышу гъуэгуанэшхуэ зэпызычыф цIыху е шы.

КIуэдырыпшынэ – нэхъ пасэIуэу къуажэ Iэхъуэхэм дащIу щыта зэгурыIуэныгъэ-хъушэм хэкIуэдыкIыр езы Iэхъуэм ипшыныжыну е кIуэдар мыинмэ, IэхъупщIэу иритын хуеям а кIуэдар пэувыжу.

КIуэкIуал – шылэ хьэпIацIэм зришэкIыж и Iуданэ унэращ.

КIуэрдэкIуашэ – хэти хуэIумпIафIэ, зи щхьэ гупсысэшхуэ имылъ цIыху.

КIуэхъу – лъэбакъуэшхуэ зычурэ зекIуэ.

КIумыл – сырэ (дэлъхьэпIэ) лIэужьыгъуэ.

КIупIинэ – нартыху хупцIынэм хэгъэва джэдыкIэ.

КIуршоку – сабийм бадзэ е дыгъэ емыгуэуэн папщIэ, гущащхьэм трапхъуэ щэкI пIащIэ е хъар.

Къадзыгъуэ – хьэдзыгъуанэ.

Къаис – Мэздэгу адыгэхэр апхуэдэу йоджэ хуэрэджэм (абрикос).

Къакъыш – шы-Iэщ лъэбжьанэ пыкIыкIа.

Къалэ щхьэгуэжь – быдапIэ.

Къалъэн – Iэщ дзэжэналъэм къыхащIыкIа къупщхьэ сэ, щIэп щатхъкIэ къагъэсэбэпу.

Къалътын – кхъуэ пIащэм и дзэ.

Къалъху и лъхуж – лъэпкъ, щIэблэ.

Къамэ хэтIэ – адыгэ нысашэм хэта хабзэ. Нысэр къэзышэ гупыр куэбжэм къэсыжмэ, япежьахэм ящыщ щIалэ и къамэр куэбжэ дыхьэпIэм деж хисэрти, къыдыхьэпщIэ къаIихырт: махъсымэбжьэ, джэд гъэва, хьэлывэ-лэкъум хуэдэхэр.

Къамылфо – къамылым къыхах фошыгъур щагъавэкIэ къыщIэнэрщ.

Къамылшу - шым и узыфэ, и лъащхьэр къыдэкIыу.

КъангъэпIий – хьэднрабгъуэм и цIэ лей.

КъанжэуапIэ - тхыIупщIэхэм я лъабжьэ дыдэ кIэмыщтыкъым (кобчик) екIуалIэр.

Къантэло – адыгэ щтауч фоч.

КъанцIу – зику гъуанэ къэкIыгъэхэм къыхах макъамэ Iэмэпсымэ, епщэурэ макъ ирагъэщIу.

Къарэбэ – шы къарэ (фIыцIафэ) куэд.

Къарэдае – пасэрей адыгэ щтауч фоч.

Къарэжьэу – бзу псэущхьэшх (сарыч обыкновенный, канюк).

Къарэкъуэлэн – Африкэм щыIэ псэущхьэ, шы лIэужьыгъуэхэм яхыхьэ, зи фэм, къехыу, кусэхэр зыхэлъ (зебрэ).

Къаргъэжьей – жьец (кобчик).

Къармыху – гъавапхъэ-Iусыпхъэ къызыпыкIэ жыхъапхъэ.

Къарс – I) Каспий хым япэм зэреджэу щытахэм ящыщ зыщ; 2) Тыркум и къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ къалэ.

КъарукIэгъу – махэуз (къарууншэ, Iэпкълъэпкъ езэша).

Къащ – I) жор (крест); 2) джэрш лъэпкъыгъуэхэм ящыщ.

КъащIэ – арыхъ щыджэгукIэ, абы зэреуэ баш.

Къэбакъ – I) вакIуэихьэж тхьэлъэIум хэт пычыгъуэ, гум ирагъэува къуракъым псэущхьэ, Iэмэпсымэ сурэтхэм ещхьу фIащIыхьахэм, гур зэрыкIуэм хуэдэу шабзэкIи фочкIи нэщанэ еуэу, зи сурэт къыпиудыр къыпызудам ирату; 2) – щхьэгъубжэ IупIэ (щIыбымкIэ).

Къэбан – адыгэш лъэпкъ, илъэсищэ зауэжьым хэкIуэдащ.

Къэбаскъ – беслъэнейхэри кIахэ адыгэхэри къэбыстэм зэреджэ.

КъэбэвытIэн – къэкIыгъэр бэву къызэдэкIын.

Къэбэкъауэ – шIы къачэ, мафIэпс къызэрыж.

Къэбэрдын – кIэным и алъшым къыпэщыт нэхъ быркъуэшыркъуэ къызэромыхьэхунымкIэ, ущриджэгукIэ, увын.

Къэбгын; къэб IупщIэ – къэбым къыхащIыкIыу щыта шхыныгъуэ куэдым (зэрыжаIэжымкIэ тIощIым щIигъут) ящыщ зыщ.

Къэбгъажэ – япэм къэбым чы пхрагъэжырти, кърагъэжыхьурэ сабийхэр ирагъэджэгурт.

Къэбдэгу – и пкъыр плIимафэу, тIууэ зэгуэт къэб лIэужьыгъуэ.

КъэбтIыпI; къэб шыпс – еплъ къэбгын.

КъэбцIацIэ – фэлъыркъэб (псы, шху хуэдэхэр ирагъахъуэу).

Къэбызджэн – псэ зэрыхэтыр къыуигъащIэу тIэкIу къэхъеин.

Къэбыстэшх – къэбыстэ тхьэмпэхэр зышх хьэндрабгъуэ хужь цIыкIу.

Къэвэбжэ: къавэбжэр зэIухын – псэлъэреин.

Къэгугъэгугъэ – жыгхэм къэтIэпIыну зыщагъэхьэзыр зэман.

Къэгъэхъэрджэн - къэгъэхьэрычэтын.

Къэдабэщиху – зи тхьэмпэхэр хужьыфэ щиху лIэужьыгъуэ.

Къэдэхь – дзыдзэхэм ящыщ (хорёк).

Къэжыхь – зы щIалэрэ зы пщащэрэ зэдащI адыгэ къафэ псынщIэ.

Къэзан сабын – Къэзан къраш сабын.

Къэзджэн – къэскIэн, къэщтэн.

Къэдэтамэ – зэпщ-зэгъажьэ щIакхъуэ пIащIэ.

Къэнат – адыгэш лъэпкъ, илъэсищэ зауэжьым зэдихьащ.

Къэпщыкъей – гъуэгу зэхэкъута, бгынэжа.

Къэрабгъэ джанэ – лIыгъэншэу зыкъэзыгъэлъэгъуам щатIагъэу щыта джанэ, жыжьэу къаплъэм къызэрицIыхуным хуэдэу, къуэлэну щIауэ.

Къэрмакъ – адыгэ бзылъхугъэм дыжьыным къыхэщIыкIауэ зыIуилъхьэу щыта бгъэIулъхьэм и щIыIу зэфIэдзам и щхьэр зыфIагъанэрщ.

Къэрмэн – дыкъуэнагъ лъэпкъым щыщ жыг (вязь, ильм).

Къэсракъ – шыхэм я кIэр зэрыпаупщI Iэмалхэм яз.

Къэущкъулын – гъатхэм щIым удз щхъуантIэр къытрикIутэн.

Къэшхыхь – хъэуан IэфI дыдэ.

Къэякъ – кхъуафэжьей.

Къей – бгы, къыр екIуэлIэгъуей.

КъекIауэ – бдзэкъунтхым фIэлъ пхъэмыф

Къелы – къабыл, фIэкъелын-фIэкъабылын, арэзы техъуэн.

Къиикъ – шабзэкъум ещхьу къэгъэша.

Къиякъ – бгъэшхуэ лъэпкъ.

Къыдырыгу – жыгым гъуэ пызыщIыхь тхьэрыкъуэ цIыкIу (горлинка).

Къылыкъ – акъыл, щхьэм къитIасэу хуэгъэвыр.

Къылыш – хьэ е нартыху хьэжыгъэм къыхащIыкI хьэтыкъ лIэужьыгъуэ, дэпкIэ гъэжьауэ.

КъынскIэ – мэз мэракIуэхэм ящыщ.

Къыргъ (Тэрч) – псы здэщымыIэ щIыпIэ гъущэ.

Къыркъ – къурмакъейм къыхэпIиикI къыщт (кадык).

Къыркъыр – I) кхъуэщын щхьэ зэв, абы псы къыщрагъэжкIэ ищI макъым къытекIащ зэреджэр.

Къырыкъ – пкъы зыщIэт щэкI.

Къыщ – къазхэр зэрагъащтэ псалъэ.

Къыутан – хьэтхэмрэ фирхьэунхэмрэ я зэманым щыIа зауэгу, шитI-щы щIэщIауэ, шэрхъитI щIэту, уэрдыхъу ныкъуэ лъагэ ипэмкIэ къыIущIыхьауэ.

Тедзэным хуэзыгъэхьэзырар КЪУМАХУЭ Аслъэнщ.

ГъащIэр зэрыбухщ

operator — Tue, 08 Sep 2026 06:00:32 +0000

Литературэ

Литературэм зыгуэр хэзыщIыкI псоми ящIэ Толстойр и унэм зэрыщымылIэжар. I9I0 гъэм жэпуэгъуэм и 27-28 махуэхэм я зэпылъыпIэм, пщэдджыжьым сыхьэтыр 5-м тхакIуэр щIэину къыхуэна, и гъащIэ псор щрихьэкIа, и унагъуэр щыпсэу Ясная Полянэ жылагъуэр къэгъэзэжын мурад имыIэу зэрибгынэр зэрыт тхыгъэ къызэринэкIри, и дохутырым фIэкIа зыри имыгъусэу, гъуэгу теуващ.
Иджы къыщэщIыж напэкIуэцIхэм къызэрищымкIэ, унагъуэм щыщу абы и мурадым щыгъуазэр ипхъу Сашэ и закъуэт. И щхьэгъусэр къэуша нэужь, абы хуитха письмор хъыджэбзым и анэм иритыжын хуейуэ арат. ТхакIуэм и лъапсэр зэрибгынапэр уеблэмэ и гъусэ дохутырым ищIэртэкъым.
ЦIыхум Iущыгъэр къыдалъхуамэ, абы езым уасэшхуэ зэрыщIитам шэч къытумыхьэми хъунущ. Абы къикIращи, губзыгъэм и къэухьым зиубгъуху, езым емыщхьхэр нэхъ къытехьэлъэу мэхъу. «ЦIыхухэм сыт жаIэн?» упщIэм фIэкIа зэригъэзахуэу щымытамэ, Толстой а дэ тцIыху тхакIуэшхуэр къыхэмыкIынкIи хъунт.
Жэщу гъуэгу техьахэм здаунэтIыр «Оптина пустынь» цIэр зезыхьэ цIыхухъу къулъшырыфырт. ГъуэгурыкIуэхэр Мэзкуурэ Курскрэ зэпызыщIэ гъуэщI гъуэгу станцым техьэри, япэу зрихьэлIа мафIэгумкIэ Козельск нэс кIуащ. АрщхьэкIэ жэпуэгъуэм и 30-м Толстойм унэр зэрибгынар «Русское слово» газетым къытехуакIэт.
Газетым тхакIуэм и ужьым журналист иригъэуващ - Орлов Константин. И щхьэгъусэр зэрыкIэлъыкIуэнум шэч къытримыхьэу, Толстойр занщIэу ТулэкIэ емыжьэу, Шамординэ, Горбачевэ жылэхэм кIуэцIрыкIат. Ауэ Астаповэм нэса нэужь, къызэIыхьащ. Орловырщ тхакIуэм и щхьэгъусэ Софье телеграммэ хуезыгъэхьар, ар сымаджэ зэрыхъуамрэ здэщыIэ щIыпIэмрэ иригъащIэу: «Лев Николаевич станцым и унафэщIым деж щыIэщ, и пщтырагъыр градус 40 мэхъу».
«КхъыIэ, сыздэщыIэр къапщIэмэ, си ужь унимыувэ», - а псалъэхэр итт тхакIуэм щхьэгъусэм къыхуигъэна тхыгъэм. Астаповэм нэсын ипэ, Толстоймрэ дохутырымрэ Белёвэ жылэм къыщыувыIуати, «Одесские новости» газетым ауан щIэлъу мыр къытрадзат: «Белёвэм къэса нэужь, Толстойр буфетым щIыхьэри, джэдыкIэ гъэжьа ишхащ». ТхакIуэм куэд щIауэ лыхэкI зыIуилъхьэртэкъым.
«Толстойр хуит зэрыхъужар» и фIэщыгъэу, Бунин Иван тхылъ щхьэхуэ иIэщ. Абыи къыщыхьащ тхакIуэм и щхьэгъусэм хуитхахэм ящыщ сатыр зыбжанэ: «Сэ си ныбжьым нэса лIыжьхэм ящIэ хабзэр сщIауэ аркъудейщ. Ахэр дунеягъэ гъащIэм хокI, я закъуэу, щэхуу я иужьрей махуэхэр ирахьэкIын папщIэ».
А псалъэхэрщ зыпэджэжар и лIым къигъэзэжыну елъэIу Софье: «Уэ лIыжьхэр дуней гъащIэм хэкIыжу жыбоIэ. Дэнэ апхуэдэ щыплъэгъуар? МэкъумэшыщIэ лIыжьхэр хьэкум тесщ, унагъуэм, я къуэрылъху-пхъурылъхухэм яхэсу я ужьрей махуэхэр ирахьэкI, пщы-уэркъхэми я псэукIэр апхуэдэщ. Къару зимыIэж лIыжьыр зыгъэтыншынухэм, къыкIэлъыплъынухэм, къелIэлIэнухэм, зыхуей хуэзыгъэзэну и бынхэмрэ абыхэм я быныжхэмрэ ябгъэдэкIыну къезэгърэ?»
Щхьэж зыхуей жэуапыр иритыфынущ мы упщIэм, еплъыкIэхэр зэтехуэнукъым. Ауэ упщIэ нэхъ хьэлъи щыIэщ: сыт щIыхьым и мыхьэнэр, абы гугъу уезыгъэхьхэм уадэмыпсэуну хуит уимыщIынумэ?
Толстойр дигу къыщыдгъэкIыжкIэ, абы литературэм щича япэ лъэбакъуэхэр ди щIыналъэм зэрепха щIыкIэри тщIапхъэщ. ТхакIуэ хъун ипэ, ар и къуэш нэхъыжь Николай здэщыIэ Кавказым къулыкъу щищIэну къэкIуауэ щытащ. Кавказырщ абы щитхар иджы псоми яцIыху «Сабиигъуэ» повестыр. Псыхуабэ и Iэгъуэблагъэм, нобэ ГорячеводсккIэ дызэджэ щIыпIэм пэгъунэгъуу, Къэбэрдей жылэ («Кабардинская слободка») и цIэу зы псэупIэ щыIащ, фэтэр хьэхухэр щату. Толстойм хьэзыр хъуа и повестыр пощткIэ абы кърыригъэхри, а зэманым «Современник» журналым и Iуэхухэр зезыгъакIуэ Некрасов Николай хуигъэхьауэ щытащ, и цIэ-унэцIэр хьэрф къудейкIэ къэгъэлъэгъуауэ. «Уи жэуапым тезырым хуэдэу сыхуопIащIэ, - хуитхырт абы редакторым. – Аращ зэлъытар стхауэ хъуар згъэсыжынрэ си псэр зыхэлъ Iуэхум дяпэкIи пысщэнрэ».
Некрасовым повестыр игу зэрырихьар къыхуитхри, журналым и къыкIэлъыкIуэ номерым хуигъэхьэзырауэ щытащ.
Толстой щыпсэуа жылэм «Кабардинская» цIэр щIызэрихьар, дауи, Къэбэрдейр зэрыгъунэгъурт. Псыхуабэ щыпэкIу «Къэбэрдей полк»-м и хэщIапIэ-псэупIэу арат «слободка» зыфIащар. Нобэрей Псыхуабэ къалэм щыпсэухэми яцIыху а щIыпIэр, Толстойм зэрепхар я гум щагъэфIрэ хамыгъэгъуащэу.

ЧЭРИМ Марианнэ.

Гюлибик

operator — Mon, 07 Sep 2026 11:19:39 +0000

Литературэ

Четин Онер

Пщыхьэщхьэ хъуху си гупсысэм хэкIакъым Гюлибик.

- Куэдщ ар, неуэ! – зэм-зэ жиIащ ди адэм.

Сэ Iэнэр зэщIэскъуэжщ, къэнаIамэ кхъуэщыным ислъхьэщ, шыдым сышэсри, сэ япэ ситу, си адэр нэхъ иужьыIуэу дежьэжащ.

Къуажэм дыкъыщыблагъэм адакъэ Iуэ макъхэр зэхэщIыкIыгъуэу тхьэкIумэм къицырхъащ. Хэт ищIэрэ, си Гюлибики яхэт хъунт абыхэм.

Сэ нэхъ псынщIэIуэу сынэсыжыну сыпабгъэрти, шыд джабэм сыкIэщIэуащ. Ди щихухэр плъагъурт жыжьэу. Дынэсыжыпат. КIыхьу, ину къэджащ зы адакъэ. Шэч къытесхьэртэкъым - ар Гюлибикт зи макъыр.

Ауэрэ губгъуэм лэжьыгъэу илъыр къетхьэлIащ си адэмрэ сэрэ. Иджы губгъуэхэр щхьэ яупсам хуэдэу джафэт, пщIащэхэри пылъэлъыжырт.

Бжьыхьэр къэсащ.

Си адэмрэ сэрэ пхъашэ кIуэн щIэддзащ, хуэмурэ гуэдзри тхьэжащ, ди гъунэгъу къуажэм тшэурэ. ЕджапIэр къэмыс щIыкIэ лэжьыгъэхэр псори зэфIэтхмэ нэхъ къасщтэрт.

Ди адэм щIымахуэ щыгъын къищэхуну бэзэрым кIуат. Сэ унэм сыкъыщыщIэнэм, тхылъхэмрэ тхылъымпIэхэмрэ къэзгъэхьэзыращ, нэгъабэрей тхылъхэм сриплъэжри, зэзгъэгъуэта щIэныгъэхэр «къызэщIэзгъэбэтэжащ».

Алишир къэкIуащ си анэм и Iэм ба хуищIыну. Абы курыт еджапIэр къиухати, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтыну къалэшхуэм кIуэну зигъэхьэзырырт.

- ФIыкIэ! – къыжриIащ абы ди анэм.

Ди анэм и нэпсыр къыщIэжащ. И гум зыгуэр щIыхьамэ, зыхуэшыIэртэкъым абы, занщIэу гъынут. ГуфIами и жагъуэ хъуаIами. Алишир щежьэм псы пэгун кIэлърикIутащ абы:

- Псым хуэдэу кIуэи, псым хуэдэу къэгъэзэж, - жиIэурэ.

Алишир щыщIэкIым сэри IэплIэ къысхуищIащ. Си адакъэм, дерсхэм къыщIэупщIащ.

- Тэмэмщ псори, - жысIащ сэри.

Си гъын къакIуэрти, сыпсэлъэфыртэкъым. Къысхудэшейтэкъым. Езым, мыувыIэжу, упщIэ хъушэ къызитырт, имыхабзэу. ИкIэм-икIэжым хьэдэгъуэдахэ къэхъуащ – Алишир и сэ гъэфIар и жыпым кърихри, къысхуишиящ.

- Сыхуейкъым! – жызоIэ.

- Къащтэ, - сыхигъэзыхьырт. – Си фэеплъу зехьэ, къалэмыпэр ирипыбупсыкIынщ.

Сэр къеIысхщ, иджыри зэ IэплIэ зэтшэкIыжри, схуэмыхьыжыххэу сыкъыщиудащ.

Ауэрэ гъэ еджэгъуэр къэсащ. Нэгъабэ дезыгъэджар зэрахъуэкIри, нэгъуэщI къытхуагъэкIуат. Къызэрысуи, ди еджапIэр зыхуей хуэгъэзэным фIэкIа нэкуи-напIи имыIэу еувэлIащ. ЖысIатэкъэ, ди къуажэр зэрыхуэмыщIар?! Апхуэдэ жылэм дэсхэри тхьэмыщкIэщ. Псыкъуийм деж къыщыщIэдзауэ, унэхэри, курыт еджапIэри, цIыхури, псори тхьэмыщкIэщ.

Апхуэдэу, унэжь гуэрым есэбауэри, ди курыт еджапIэр зэрагъэпцIауэ арат. И чэзум зыхуей хуэгъэзэн хуейкъэ?! Iэ щимыгъуэтым, дызыбгъэдэс Iэнэхэр зэпкърыхун щIадзащ. Хьэкур жьы хъуат, Iэнэхэр тIорысэт, унащхьэр гъуанэпщIанэт. ЕгъэджакIуэщIэ къытхуагъэкIуэху ныпыщIэ къыздихьу щымытамэ, ари куэд щIауэ сырыху хъужынт, и фэр дыгъэм пихунти.

Нэхъыжь-нэхъыщIэкIэ дызэхамыгъэкIыу, псори зы гуп цIыкIуу, зы пэш дыщIэсу драгъаджэрт. Зы Iэнэм цIыху тхурытху дэст, къыкIэрыхуахэр зэфIэту ирахьэкIынут дерсыр. ЩIымахуэкIэ, унащхьэм псыр къыщеткIухкIэ, гъущапIэу дгъуэтым деж дыщызэхэст. Гъатхэпэм ирихьэлIэу гъэсыныпхъэхэр духырти, щIыIэм димысыжын щхьэкIэ, егъэджакIуэм дерсыр зэпигъэуурэ, зыдигъэукъуэдийрт, дыдригъэлъейрт, дыкъызэщIигъаплъэрт.

Иныхъыбэм тхылъ диIэххэтэкъым, пIалъэкIэ зэIэпытхыурэ, а щыIэмкIэ деджэу арат. Нэгъабэ дызэреджа тхылъхэр, дыхуэсакъыпэу, тхъумэрт, ди нэхъыщIэхэм еттыжын щхьэкIэ. Къалэмрэ тхылъымпIэрэ къызэрытщэхун ахъшэ зимыIэхэри гъунэжт…

Илъэс бжыгъэ дэкIыжауэ, къалэ еджапIэхэм я дахагъымрэ ахэр къызэрызэгъэпэщамрэ щыслъэгъуам сыт хуэдэу сехъуэпсат! Iэнэ зэщIэлындэхэм Iусу пэш хуабэм щIэсу еджэхэр сытым хуэдэу насыпыфIэ жысIэрт.

Сытым хуэдэуи сыкъэуIэбжьат, зэщыхуэпыкIарэ къабзэлъабзэу мы еджапIэм щIэс ныбжьыщIэхэм ди Алишер нэхърэ нэхъыбэ зэрамыщIэр. Уеблэмэ еджапIэр хыфIэзыдза, е емыджэфу къинэжа яхэтт абыхэм. Сэ ар къызгурыIуэртэкъым, си щхьэм схуигъэзагъэртэкъым.

Дэ, къуажэ пхыдзахэм щыпсэу сабий тхьэмыщкIэхэр, апхуэдэ курыт еджапIэ дэгъуэхэм дыщIэсатэмэ, фи фIэщ зэрыхъун, а зэщыхуэпыкIа гупым нэхърэ нэхъыфIу демыджэтэм! Алишир и закъуэ фIэкIа уимыIами, урикъунт. Къуажэ еджапIэ тхьэмыщкIэ фIэкIа имылъэгъуами, ар сытым хуэдэу Iущт, щIэныгъэщIэкъут. Еджагъэшхуэ хъуфынут ар, и цIэр дуней псом щраIуэу. Ауэ, ар тхьэмыщкIэти, уэчыл фIэкIа хъуфакъым. Фимыгугъэ, уэчылхэм гужьгъэжь яхузиIэу аракъым… Алишер зыщIэхъуэпсыр дохутыр IэщIагъэрт. Ауэ абы и адэр тхьэмыщкIэти, куэдрэ хуегъэджакъым.

АтIэ… Къэдгъэнэнщ хуэщIахэмрэ тхьэмыщкIэхэмрэ я Iуэхури, Гюлибик деж къэдгъэзэжынщ!

ЗэзыдзэкIар КЪАНЫКЪУЭ Анфисэщ.

ЦIыхухэр зыщIегъэгупсысыж

operator — Fri, 04 Sep 2026 13:19:05 +0000

Литературэ

Эзоп и басняхэм куэд щыгъуазэщ. Абы и тхыгъэхэр нэхъыбэу зытеухуар цIыхухэм яхэлъ хьэл мыхъумыщIэхэрт - нэпсеягъэм, фейдэлъыхъуэм, къузгъуныгъэм, фыгъуэм. А и IэдакъэщIэкIхэмкIэ цIыхухэр зыщIигъэгупсысыжыну, я дагъуэхэм гу лъаригъэтэжыну хэтт. Абыхэм ящыщ зыбжанэ адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ Хьэту Пётр.

Бгъэмрэ бажэмрэ

Бгъэмрэ бажэмрэ ныбжьэгъу зэхуэхъуну зэгурыIуахэщ. Я зэныбжьэгъугъэр нэхъри быдэ хъун щхьэкIэ я псэупIэхэр зэгъунэгъу дыдэу ящIащ. Бгъэм жыгышхуэ гуэрым и щхьэкIэм абгъуэр трищIыхьащ, бажэми а жыг лъабжьэм гъуэ къыщитIри, и шырхэр иригъэтIысхьэжащ. Махуэ гуэрым бажэр щакIуэ ежьащ. Абы ирихьэлIэу бгъэри къэмэжэлIати, бажэр IукIауэ щилъагъум, къелъэтэхщ, гъуэм къикIауэ абдеж щыджэгу бажэ шырхэр зырызурэ дрихьейри, зигъэтхъэжащ, езым и шырхэми къаIуигъэхуащ. Бажэм къигъэзэжмэ, и шырхэр мэхь-мэхь, жыгым дэплъеймэ, ныбжьэгъуу къилъытэ бгъэр, и пэри и лъэбжьанэхэри лъы защIэу, цы сырыху цIыкIухэр къригъэлъэлъэхыу, зегъэкъэбзэжри, абгъуэм тетщ. Бажэм къэхъуар къыгурыIуэри, и жагъуэ дыдэ хъуащ – и быныр бгъэм зэрыIэщIэкIуэдар аратэкъым, атIэ илъ зэримыщIэжыфынур арат: щIым къыщызыкIухь хьэкIэкхъуэкIэм уафэм къыщызылъэтыхь бзур къиубыдыфу къигъэщIатэкъым. Къыхуэнэжыр арати, и жагъуэгъум ебгащ. Пунэлат ирихащ. СлIот атIэ абы нэгъуэщI хуэщIэфынур? ДэIэпыкъуэгъуншэт, и лъэр хуэкIэщIт. Ауэ бгъэм Iуэху илэжьар, ныбжьэгъугъэм зэрепцIыжар къыщIэкIуакъым. ЩIэх дыдэу хуэфIыр къыщыщIащ. ЩакIуэ гуэрхэм губгъуэм дзасэкIэ пшэрыхь щагъажьэрт. ПщафIэм сыткIэ ищIэнт абы зыгуэр къыкIэлъыплъу? Дзасэр зыIыгъыр бэлэрыгъауэ къыщыщыхъум, бгъэм мывэу зыкъридзыхри, пшэрыхь ныкъуэжьэр къыIэщIиудащ. КъыIэщIиудар, дэп жьэражьэм щыхэхуэм, къипхъуатэри ежьэжащ. И абгъуэм нэсыжу къыIэрыхьар щигъэтIылъым, жьышхуэ къыкъуэури, пшэрыхьым кIэрыпщIа дэп жьэражьэр къэлыдри, абгъуэр зэрыщIа чы гъур цIыкIухэм епхъуащ. Арыххэу мафIэшхуэ хъури, бгъэ шырхэм я дамэхэр трисыкIауэ жыгым къехуэхащ – арыншами ахэр иджыри лъэтэфыртэкъым; бажэр абдеж бгъэм игу къыхуэплъу щытыххэти, абы илъагъуу ахэр гъуэрыгъуэххэу иригъэлъэтэхри, пабжьэм хэлъэдэжащ.

Ныбжьэгъугъэм епцIыжахэр зи жагъуэ ящIахэм, лей зрахахэм я лъыщIэжым IэщIэкIми, тхьэхэм я нейм зэи зэрыIэщIэмыкIынур къыуиIуэкIыу аращ хъуэрым.

Адыгэми жеIэ: «Iей пщIауэ, фIы ущымыгугъ».

Бгъэр, къуанщIэр, мэлыхъуэр

Бгъэр бгы аранэ лъагэм къелъэтэхщ, хъушэм хэуэщ, зы щынэ къахипхъуэтыкIри ихьащ. КъуанщIэм ар илъагъущ, бгъэм ефыгъуэри, езыми апхуэдэ дыдэу ищIыну игу къихьащ. Йоуэри, ину кIийуэ, зы мэл гуэрым тоуэ. Ауэ, мэлыцым и лъэбжьанэхэр хонэри, и дамэхэр тригъауэ мыхъумэ, зыкъимыIэтыжыфурэ мэлыхъуэр къосри къеубыд. Бзу тхьэмыщкIэм къыщыщIар къыгуроIуэри, мылъэтэжыфыну и дамэхэм хупегъэщри, пщыхьэщхьэм и сабийхэм иригъэджэгуну къахуехь. Сабийхэр щIэупщIащ: «Мыр сыт хуэдэ бзу лъэпкъ?» – жаIэри. Адэм, и пащIэ щIэгуфIыкIыу, и быным жэуап яритыжащ: «Мыр зэрыкъуанщIэр сэ сощIэ, ауэ езы бзум бгъэуэ зыкъыщохъуж».

ЩIэныгъэ-губзыгъагъэкIэ къофIэкIым акъылкIэ упеуэныр, къарукIэ узыпэмылъэщыным уеныкъуэкъуныр зэрыделагъэр, абы дыхьэшхэн урихъун мыхъумэ, къызэромыхъулIэнуIар къыуиIуэкIыу аращ хъуэрым.

Бгъэмрэ цIывымрэ

Бгъэм тхьэкIумэкIыхьыр ирихужьауэ ихурт. ТхьэкIумэкIыхьыр ажалым къыIэщIэзыгъэкIын дунейм тетыжтэкъыми, псэ зыIуту къыIэщIэлъэгъуа цIывым – вэнвейм хэпэщэщыхьу хэсым – къригъэлыну елъэIуащ. ЦIывым тхьэкIумэкIыхьыр къызэрелъэIуар апхуэдизкIэ игъэщIэгъуати, абы къигъэгушхуауэ, мышынэу мо бгъэшхуэм елъэIуу щIидзащ, мо къыщыжыну къелъэIум емыIусэну. АрщхьэкIэ бгъэм афIэкIа шэрей зимыIэ къыщыжакIуэм гу лъитэну и щхьэ тримылъхьэу тхьэкIумэкIыхьыр ишхри ежьэжащ. Ауэ бгъэм и жагъуэ, Iумпэм къызэрищIар, къызэригъэщIэхъуар цIывым щыгъупщакъым: емышыжу бгъэм кIэлъыплъурэ модрейм и джэдыкIэхэр и абгъуэм щигъэтIылъыху дэлъэтейрти, къригъэжэхыурэ икъутэрт. ИкIэм-икIэжым, бгъэм хуэмыхьыжу, дэни псэхугъуэ щимыгъуэтыжым, езы Зевс дыдэм деж лъатэри елъэIуащ и джэдыкIэхэр къыщришын, цIывыр здынэмысын тIысыпIэ къыхуигъуэтыну. Зевс бгъэр хуит ищIащ и гуфIакIэм и джэдыкIэхэр дилъхьэну. ЦIывым ар илъагъущ, вэнвей игъэкIэрахъуэурэ джэдыкIэ хуэдиз хъурейуэ ищIри, езы Зевс нэс дэлъэтейри и гуфIакIэм дидзащ. Зевс и гуфIакIэм къыдадза вэнвей хъурейр зыкIэригъэщэщын щхьэкIэ къэтэджри, бгъэм и джэдыкIэхэр къыIэпыхури икъутащ. Абы лъандэрэ, зэрыжаIэмкIэ, цIывхэр къыщежьэ зэманым бгъэхэм абгъуэ ящIыжыркъым.

Хъуэрым къуеIуэкI зыри тегушхуэгъуафIэ, Iумпэм пщIы, бгъэикIэ зэрымыхъунур, и жагъуэ къэзыщIам, лей къезыхам жэуап иримытыжыфын, илъ хуэмыщIэжыфын хуэдизу апхуэдэ дыдэу къарууншэ-зэфIэкIыншэ дунейм зэрытемытыр.

Адыгэми жеIэ: «ЦIыкIущ» жыпIэу утемыгушхуэ, «инщ» жыпIэу ущымышынэ».

Уэрэдбзумрэ къашыргъащхъуэмрэ

Уэрэдбзур жыгей лъагэшхуэм тесу, зэрихабзэу, щыбзэрабзэрт. Къашыргъащхъуэм и мэжэлIэгъуэм ирихьэлIэу ар къилъагъури, теуэри къипхъуэтащ. Уэрэдбзур, и ажалыр къэсауэ къыщыгурыIуэм, къашыргъащхъуэм къиутIыпщыжыну елъэIуащ: «Сэ сыцIыкIу дыдэщ, уи лъатэм сызыхищIэххэнукъым… Уэ уи мэжалIэр изыгъэкIынур бзу нэхъ инщ», – жиIэри. Къашыргъащхъуэм абы къыпидзыжащ: «Сыт сэ сыделэ дыдэ уи гугъэрэ, IэбжьанэкIэ сIыгъ бзур сутIыпщу, жыжьэуи сымылъагъу бзу нэхъ ин къэслъыхъуэу сежьэжыну?!»

Хъуэрым зи гугъу ищIыр нэхъыбэ къыIэрыхьэн и гугъэу иIэ тIэкIур зыIэщIэзыгъэкIыр акъылыншэу зэрыщытырщ.

Абы теухуауэ адыгэхэми псалъэжь дахэ диIэщ: «Пщэдейрей ныбгъуэ нэхърэ - нобэрей бзу», – жиIэу.

Бжэныхъуэмрэ къурш бжэнхэмрэ

Бжэныхъуэм и бжэнхэр къущхьэхъум щигъэхъуу гу лъитащ езым ейм къурш бжэнхэри къахыхьауэ мамыру хъуакIуэу. Пщыхьэщхьэм бжэну хъуар жэщкIэ ахэр щиIыгъ бгъуэнщIагъым щIихуащ. ЕтIуанэ махуэм уэлбанэшхуэ къыщыхъум, бжэныхъуэм, апхуэдэхэм деж зэрихабзэу, бжэнхэр хъупIэм димыхуу, махуэ псом абыхэм якIэлъыплъащ, игъэшхащ; абы щыгъуэми езым и бжэнхэм мылIэIус яритрэ хамэ къурш бжэнхэм, IэрыпI ищIыну щыгугъыу, тевэву яритырт. Уэлбанэр щыщхьэщыкIым, бжэныхъуэм бжэнхэр хъупIэм дихуащ. Къурш бжэнхэр, щхьэхуит зэрыхъуу, бгым илъэдэжащ. Бжэныхъуэр шхыдэу къэуващ: «Сыту фыфIыщIэншэ фэ гупыр! Фызесхьащ, сыфкIэлъыплъащ, фызгъэшхащ... нэхъыфIым хуэдэу! Фэ, си гулъытэр хэвгъэкIуэдэжу, фекъури фыщIэпхъуэжащ!» Бжэнхэм зыкърагъэзэкIри жаIащ: «Дэри аращ уэ зыпщытхъумэну дигу къыщIэкIар: уэ уи деж дыкъэкIуа къудейщи, уи бжэныжьхэр къэбгъанэри, дэ Iыхьэлейуэ дыбгъэхьэщIащ; ауэ щыхъукIэ, уэ иджыри уи деж нэгъуэщIхэри къакIуэмэ, дэ дыпщыгъупщэжынурэ, абыхэм гулъытэ нэхъыбэ яхуэпщIынущ».

Хъуэрым къыуеIуэкI ныбжьэгъущIэм гулъытэшхуэ хуэзыщIу зи ныбжьэгъужьхэр зыщыгъупщэжым укъызэримыгъэпэжынур.

Адыгэми жеIэ: «Я Iуэху зыIутыр умыщIэ ныбжьэгъущIитI нэхърэ, бгъэунэхуауэ зы ныбжьэгъужь нэхъыфIщ».

Зыгъэхьэзырар ЩхьэщэмыщI Изэщ.

Благъуэт хьэмэрэ варант?

operator — Thu, 03 Sep 2026 13:44:44 +0000

Литературэ

Урысей Федерацэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм хэта, КъШР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Шэрджэс Алий мы хъыбарыр къыхуэзыIуэтэжауэ щытар а щIыналъэм и Хьэбэз районым хыхьэ Бэвыкъуэ къуажэм щыпсэуа Къэбгъавэ Мэсхьудщ (Хьудэ).
… Iуэхур къыщекIуэкIар Граждан зауэм и кIэхэрщ. Бэрбащ (Бэвыкъуэ къуажэм и Iэгъуэблагъэм) уфIэкIмэ, Стояновым и щIыгуу щытам деж, ди жылэм щыщ гуэрхэми зэращIу, сэри мэкъупIэ къэсщэхуауэ сыкъэкIуат, удзпыхкIэ (косилкэ) мэкъу сеуэну.
ХуэщIауэ вы псынщIэ дэгъуэ сиIэти, шэджагъуэ мыхъу щIыкIэ зы IыхьэфI къыхэзгъэгъуэлъыкIри, хуэегъэзыхыгъуэ етIуанэм гъунэ ислъэн щIэздзат. Аргъынэм и ныкъуэм сынос щыжысIэм, нэгъабэрей мэкъу сыхуозэ, IэмбатитI нэблагъэ зэтелъу, дыгъэмрэ уэшх-уэсымрэ фIыцIэ ирищIэхъукIыжауэ. Выхэр лъэданэ изогъанэри, зэхэфыхьыжа мэкъум сыбгъэдохьэ. Гуахъуэр гум къизнати, и лъащIэм сызэрыщIэплъэну, лъапэкIэ тIэкIу къытызоIэтыкI. И лъабжьэм удз щIагъуэ щIэттэкъыми, сыкъыIукIыжащ. Удзпыхым сытетIысхьэжа къудейуэ витIыр зыгуэрым къигъащтэщ, лъэныкъуэкIэ зрадзэкIри, срахьэжьэ, тетIысхьэпIэм сыкъехуэхыным иIэжа щымыIэу.
Дапщэщи жыIэдаIуэу къекIуэкIа выхэр къэзгъэувыIэн си мураду, сатекIия пэтми, арыххэуи сыкърадзакъым. Удзпыхри зэрыхузэфIэкIыу мэлажьэ, къэкIыгъэ бэгъуам лъэужь хеш.
Тэлай дэкIыу, витIыр гум къыщекIуэлIэжым хуэм защI. СыкъопкIэри, сабгъэдохьэ. ВитIыр апхуэдизу кIэзызырт икIи папщэрти: «Тхьэ соIуэ, мыхэр зы бэлыхь гуэрым игъэгузэвакIэ!» – жызоIэ сигукIэ.
КъесIуэнтIэкIыжу, удзпыхыр мэкъупIэм къыхэсшэжын си гугъа пэтми, витIыр я пIэ схуикIакъым. «Уэлэхьэ, хэти-сыти къыспреув, а си витIыр къэзыгъэщтам сыIумыплъэу сымызэгъэжын!» – жызоIэри, зыкъызоч. Пыпхъуэ щызэтралъхьэкIэ къагъэсэбэп гуахъуэ кIы кIыхьым хуэдэ гум илъти, ар сIыгъыу удзпыхым пхиха лъэужьым сытохьэ. Моуэ зы шабзэ уэгъуэ ирикъун къызэзнэкIауэ соплъэри, сызытехьа аргъынэ дыдэм тету, мэкъу уфIыцIыжар здэщыIэмкIэ зыгуэр къысхуокIуэ.
Жыжьаплъэ щIыкIэт си Iуэхури, къэблагъэр япэщIыкIэ уашхэ къысщыхъуат, ауэ гъунэгъуу къыщыбакъуэм сызэрыгъуэщар наIуэ мэхъу: апхуэдиз зи кIыхьагъ кIэ уашхэм пытынкIэ Iэмал зимыIэт. ТIури дыaзэхуокIуэ иджы. Сызэрыуэным хуэдэу гуахъуэкIыр IитIкIэ соубыд. Дызэбгъэдыхьэпэу сыщыIуплъэм, къэзгъэщIам шынэр симыхэбзами, щхьэфэц тэджам упщIэ пыIэр сфIаIэтат. Къыспэува псэущхьэм ещхь абы ипэ зэи сыIущIатэкъым, жаIэжуи зэхэсхатэкъым: и щхьэр щхъуантIафэт, тIэкIу хуэщимэ щIыкIэу, и нэхэр зэвт, хуэкIыхь щIыкIэу, пхъэ зэгуэупщIыкIам къыдэплъ хуэдэ, и кIэ кIыхьыр щIым трилъафэрт, лъэбжьанэ кIырхэр зыпыт лъакъуиплI щIэтт, шындырхъуом ейм ещхьу лъахъшэрэ къуаншэу. И бгъэгур, къыдришей хуэдэ, игъэхъей зэпытт.
КIуэаракъэ, шындырхъуор хуэдищэкIэ нэхъ ину уи нэгу къыщIэгъэуви, къыспэувар апхуэдэт. Цы лъэпкъ зытемыт и фэ щхъуантIафэ-гъуабжэр апхуэдизу быркъуэшыркъуэти, «мыр, дауи, благъуэу къыщIэкIынщ!» - согупсыс.
Зыкъомрэ дызэпэщIэтагъэнщ, зыр адрейм деплърэ гъуэгум текIын тIуми къытхэмыкIыу. Гъусэ сызэримыIэр сигу къыщихьэжым, сызыIущIам сыIэщIэкIуадэми, си хьэдэр зышэжын зэрыщымыIэр си жагъуэ хъужат. СыжьэхокIуатэри, езыми щIэтIысыкI зещI, зегъэпщри, макъ лъахъшэ къыжьэдэIукIыу щIедзэ. И жьэ кIуэцIыр нэхъри къыщигъэпщым, зэуэ сигу къокIыж нэхъыжьхэм жаIэу зэхэсхыгъар: «Благъуэм зэхуихьэс жьыр гъуэз ещIри, къыпэщIэхуэм ящIрегъэху, щхъухь ящищIу!»
КъызихьэлIар зэрыблагъуэм шэч къытесхьэжыртэкъым. И псэр пытыху гъуэгум темыкIынт ар. Iуэхур шынагъуэм щыхуэкIуэм, сигури къызэрогъуэтыжри, си ерыщагъри къоунэхуж. «Уэлэхьэ, сыноплъурэ дзыгъуэм хуэдэу зозмыгъэгъэлIэн!» - жызоIэ, къарууэ сиIэмкIэ гуахъуэкIыр соубыдри, и щхьэм сызэрытехуэну зытызошащIэ. АрщхьэкIэ, езыри хуэмыхутэкъым. Зэуэ зыкъедзри, гуахъуэр и тхыцIэ зэрыIыгъым тохуэ. Мывэ гуэру къысщыхъуат сызэуар.
Абдежым зэрызехьэн щIыдодзэ. СыщыуэкIэ, езым зыщIидзым, зытримыгъахуэурэ, дыгъэр кIуэтэху дыкъызэрехуэкIащ, сыкъикIуэтыж зэрымыхъунур къызгурыIуэрэ сщыгъ псори пщIэнтIэпсым псыф ищIыжауэ. Езыри псэущхьэ псынщIэт, еруужьти, дызэрыгущIырт.
Ауэрэ гуахъуащхьэр мобы и щхьэм хуищIэу тохуэри, пIэжьажьэу къызоуд. «Уэлэхьэ, си насыпым зыкъигъэзэжа хуэдэмэ!» - жызоIэри, тIэу-щэ аргуэру и щхьэм соуэ. Гур здэщыIэмкIэ сожэри, джыдэ зэщIэлъыкIар къызох, гуахъуащхьэм лъатэпскIэ изопхри, къытызогъазэ. Благъуэм зигъэхъеин и гугъа щхьэкIэ, джыдэр и щхьэм хэзупцIэри, щIым хэсIулIэжащ.
Сыбгъэдэмыхьэпэурэ (и гъуэзыр къызидзынкIэ сышынэрт), цIыкIу-цIыкIуу соупщIатэ. Апхуэдизу лышхуэ телът, лъы куэд къыщIэжати, а щIыпIэм дыгъужьхэм гъэлъэхъушхуэ щашха фIэкIа пщIэнтэкъым. ИхъуреягъкIэ къыщылъа, мэкъу Iэтэ хуэдиз къызэрыкIыжын удзыр, пыбупщI мыхъужыну, дутат. Махуэм и ныкъуэр абы текIуэдати, къэнэжа зэманым зыри сщIэжакъым, гум сигъуалъхьэу зызгъэпсэхуа фIэкIа. Пщыхьэщхьэ хъууэ, гъуэмылашэхэр къыщыкIуэм, благъуэ сукIари зэхэдута мэкъури ялъэгъуат, яфIэтелъыджэу.
Ар и ухыкIэу, си насып къикIри, сукIыгъат игъащIэм сымылъэгъуа благъуэр…
… Хьудэ IэщIэмыкIар, къызэриIуэтэжам тетщIыхьмэ, благъуэтэкъым, атIэ Курыт Азиеми нэгъуэщI щIыпIэхэми узыщрихьэлIэ шындырхъуо лъэпкъыгъуэу «варан» жыхуаIэрат. Ар апхуэдизу инщи, благъуэ хужыпIэнми емыкIу хэлъкъым. Уеблэмэ, лъэпкъ гуэрхэр абы благъуэкIэ йоджэ. И инагъыр метррэ ныкъуэм нызэрохьэс. УафIэмынэмэ, езыхэм, япэ зрагъэщу, къыпщыхьэ я хабзэкъым, псом хуэмыдэжу цIыхухэм. Ауэ, езыр шынагъуэ къыщылъэIэсым деж, къыщыхьар зэригъэшынэным пылъщ, зегъэпщ, и кIэмкIи мауэ.
Мы хъыбарыр Хьудэ къызэриIуэтэжу, зэуэ гурыщхъуэ сщIат ар зэрываранымкIэ. Си гугъат, тхылъри хуэсхьу и сурэтри езгъэлъагъуну, атIэми, сыщегупсысыжым, сыщIегъуэжат. ИукIар мыблагъуэу, мышынагъуэу лIыжь гупцIанэм къыгурыIуэжатэмэ, и жагъуэ хъужынут узыфIэкIыфыну щыта гуэныхьыншэр зэриукIар. Абы къыхэкIыуи, зыри жесIэжатэкъым. Дапхуэдэу щымытами, зэи имылъэгъуа псэущхьэ шынагъуэм пэуври, лIыгъэ зэрихьэу езэуат, я лъэщагъкIи щIагъуэ зэрамыгъэхьу, икIи пэлъэщат. И къуажэгъухэми а хъыбарыр зэраIуатэр «Къэбгъавэ Мэсхьуд благъуэ зэриукIар!» жаIэущ. Къренэ зэрыщытауэ.
Ауэ телъыджэр сыт жытIэмэ, ди Iэхэлъахэм щымыпсэу а псэущхьэр Бэвыкъуэ къуажэм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ къызэрыщыхутарщ. Гурыщхъуэ тхуэщIынущ, Граждан зауэм и кIэхэм зоопарк е цирк гуэр щызэтракъутэм, ар къаIэщIэкIауэ, варанхэм ди щIымахуэр щахуэмышэчкIэ, ящыщ зыр Хьудэ и мэкъупIэм къыхэна Iэмбатэхэм я щIагъ щыжейуэ, щIымахуэр щрихыфауэ, абы хуэдэхэр мышхэу зэман кIыхькIэ зэрыпсэуфыр къэтлъытэмэ. Гъуэ папщIэу а щыжеям деж щIэсагъэнкIи мэхъу. И хэщIапIэм Хьудэ зэрымыщIэкIэ хуэзэу темыпкIатэмэ, къэмыхъеинкIи хъунт...

Тедзэным хуэзыгъэхьэзырар КЪУМАХУЭ Аслъэнщ.

ГъащIэр цIыхухэмкIэ къегъэлъагъуэ

operator — Wed, 02 Sep 2026 09:08:49 +0000

Литературэ

ТхакIуэ Жаным Борис и прозэм хэлъ хьэлэмэтагъым теухуа зы Iуэхугъуэм дыкъыщытеувыIэнут мы тхыгъэм. Хэти зэрыщыгъуазэщи, зытетхыхь Iуэхур художественнэ образхэмкIэ ди нэгу къыщIигъэувэн папщIэ, тхакIуэм Iэмал зыбжанэ къегъэсэбэп. Зым, псалъэм папщIэ, хъыбарыр иIуатэмэ нэхъ къещтэ. Ауэ адрейхэм яфIэкъабылыр хъыбарыр къэIуэтэныркъым, атIэ ар къэгъэлъэгъуэнырщ. «Псыхьэлыгъуэхэр зэхэхуэжым» повестым и авторым Iэмал зэригъуэткIэ гъащIэр образкIэ къэзыгъэлъагъуэхэм я лъэныкъуэщ. Ари художественнэ Iэзагъым и нэщэнэщ.

Ар нэхъ гугъуми, абы зыпыIуидзыркъым Жанымым. НэгъуэщI зыгуэрми гу лъытапхъэщ. Языныкъуэхэм къафIощI цIыхур фIымэ, абы ныкъусаныгъэ лъэпкъ хэмылъуэ е ар мыщIагъуэмэ, ныкъусаныгъэ фIэкI бгъэдэмлъу. ГъащIэм зэрыщыщытыр нэгъуэщIущ: цIыхур икъукIэ къулейщ, унэмыплъысыну куущ абы и гурыщIэр. Апхуэдэ къулеягъ бгъэдэлъу къыщыгъэлъэгъуэн хуейщ ар литературэми. Абы и лъэныкъуэкIэ гъэщIэгъуэнщ зи гугъу тщIы повестым хэт Биймырзэ и образыр. Ар лэжьакIуэжьщ, гугъуехь щхьэкIэ къикIуэтынукъым, зыхуэлажьэри щIэпсэури зыщ - и къуажэм и фейдэ зыхэлъырщ. Ауэ упкъырыплъыхьыпэмэ, икъукIэ ныкъусаныгъэшхуэ бгъэдэлъщ. ЦIыхуфIщ, лэжьакIуэ хьэлэмэтщ, ауэ абы и зэманыр икIащ – нобэ нэгъуэщI унафэщIщ колхозыр зыхуейр.

Повестым и япэ Iыхьэр теухуащ институтыр къиухыу Налшык къэзыгъэзэж Нажмудин. КъыздэкIуэжым, абы цIыхугъэ къыхуохъу Биймырзэрэ Темботрэ, я деж къэсыжыхукIи ахэр зытепсэлъыхьыр щIы Iуэхурщ. КъэкIуэжа щIалэм и Iыхьлыхэр гуапэу къыIущIащ, уеблэмэ гъунэгъухэри къызэхуэсхэри къехъуэхъуащ. ЕджапIэр къэзыуха Нажмудин щIэхъуэпсырт къуажэм агроному щылэжьэну, ауэ анэм ар къалэм къанэм нэхъ къищтэрт. ЕтIуанэ махуэм министрым и къуэдзэм деж щIыхьа Нажмудин унафэ къыхуащIащ «КъуэкIыпIэ» колхозым агроному кIуэну, Нажмудин и анэри къигъэгугъащ илъэс фIэкIа колхозым щымыIэну.

Лэжьэн щIидзауэ зы махуэ гуэрым щIалэр губгъуэм здрикIуэм, еIэбыхри, щIыгулъ IэмыщIэ къищтащ, икIи занщIэуи игу къэкIыжащ къыздэкIуэжым цIыхугъэ къыхуэхъуа лIитIыр, щIыр Iейуэ жаIэу зэрытхьэусыхар. ИужькIэ ар IущIащ тракторыр зэщIигъанэу щыт хъыджэбзым, сэлам ирихри блэкIащ. ИкIэм щIалэр нэсащ пщыIэм, агроному къызэрагъэкIуари и мурадри абы тесхэм яжриIащ. Зэман дэкIри, бидаркэм ису Нэсрэн ЖьакIи къыIухьэжащ. Абы Нажмудин зэригъэцIыхури, губгъуэм зыплъыхьакIуэ иришэжьащ. Абыхэм иужькIэ къахуозэ Биймырзи. Абы агроном щIалэр къицIыхужри, ней-нейуэрэ къыхуеплъэкIащ.

«Биймырзэ и тхыдэ» Iыхьэр къызэрыщIидзэр Биймырзэрэ Щыхьымрэ я псалъэмакъырщ. Щыхьым къелъытэ Нажмудин лэжьакIуэлIу, абы жиIэхэр Биймырзэ фIэтэмэмкъым.

Биймырзэ гъуэлъыжа щхьэкIэ, жейм езэгъыртэкъым, жэщныкъуэм къэтэджыжауэ и пхъум и сурэтхэр зэпиплъыхьырт. Абы игу къэкIыжащ и щхьэгъусэу щыта Жануэс, и анэр яку къыдыхьэу зыпигъэкIыжар. Жануэс щыкIуэжым псалъэ быдэ итауэ щытащ къуэ яIэ хумэ – Нажмудин, хъыджэбз цIыкIумэ – Асият фIищыну. Жануэс пщIантIэм дэкIыжа нэужь, Биймырзэ ар зэи хуэзакъым, сыт хуэдизрэ къимылъыхъуами.

Илъэс зыбжанэ дэкIауэ Биймырзэ письмо къыIэрыхьащ Жануэсрэ и къуэ цIыкIумрэ бомбэ къатехуэу зэрыхэкIуэдар иту.

Биймырзэ и анэр къыщыхьэри, етIуанэу фыз къригъэшэжат, ауэ ари зыпхъу цIыкIу фIэкI зэдамыгъуэту дунейм ехыжат. Биймырзэ и пхъум Жануэс цIэр фIищыжат, епщIанэ классыр къызэриухыу, ари колхозым щылажьэу щIидзат.

«ЕтIуанэлI» Iыхьэр зытеухуар Жануэс и унагъуэрщ. Ар и шыпхъу Жанзилэт деж къигъэзэжауэ щIалэ цIыкIу иIэу зауэр къэхъеят. А лъэхъэнэм Жануэс пхужымыIэну гугъу ехьащ. Зы пщэдджыжь гуэрым IущIащ уIэгъэу щылъ лIым. Ар Таукъант. Жануэс ар унэм щIишэри, и уIэгъэм еплъащ, махуэ зыбжанэкIи хъужри къэтэджыжащ. Зауэр иуха иужькIэ Таукъан Жануэс и деж къэкIуэрей хъуащ, абы и къуэ Нажмудин цIыкIуи фIыуэ илъэгъуащ, Жануэси гухэлъ хуищIат.

Абы щыгъуэ Таукъан Жануэс къыдэкIуэну елъэIуащ. И къуэм щхьэкIэ Жануэс зыкъомрэ Iэнкунащ, ауэ иужькIэ арэзы тохъуэ. А тIур зэрызэдэпсэуа илъэс тIощIрэ тIум къриубыдэу Жануэс и щхьэгъусэм и псалъэ гуауэ зэхихакъым.

«Мурад инхэр» Iыхьэм зи гугъу щыщIар Нажмудинрэ Лиуанрэ я зэхущытыкIэрщ. Лиуан Ленинград дэт архитектурэ институтым заочнэу щоджэ. А тIур зы лъэхъэнэм зэныбжьэгъуу щытащ, ауэ Лиуан тегузэвыхьырт Жануэс Нажмудин игу ирихь и гугъэу. Ауэ ар ныбжьэгъум къыщищIэм, гухэлъ яку зэрыдэмылъыр, ауэ ныбжьэгъу къудейуэ зэрыщытыр жриIащ. Абы хэту пэшым къыщIыхьащ Лиуан и анэ Данизэт, ахэр игъашхэри, тыкуэным къыщищэхуа лотерейнэ билетитIри зырызу яритащ. Данизэт Нажмудин анэ хуэхъуащ, сыхьэт дапщэм къэмыкIуэжами, ежьэу щыст. ЕтIуанэ махуэм ахэр къотэджри, губгъуэм макIуэ, я лэжьыгъэхэми пэроувэ. Нажмудин и гум ирилъхьар гъэзэщIэным яужь йохьэ.

«Псоми гуныкъуэгъуэ тIэкIу-тIэкIу яIэ хъуащ» Iыхьэм Биймырзэ шыгъушыпсыпIэм хагъэлъ Нажмудин и гупсысэхэм. Биймырзэ хуейщ абы и мурадхэр къызэпыудыну, Iэмал бзаджэхэр абы къыхуегупсыс. ИужькIэ Сусанэ игъусэу ар клубым макIуэ. КъэфэгъуитI блэкIа нэужь, Нажмудин тогушхуэри, Сусанэ къыдеш, ауэ игу зэрырихьыр жриIэну иримыкуурэ къафэр еух. Абдеж Сэфар ахэм къабгъэдохьэ, Сусанэ щIешри, псалъэ жагъуэ къыжреIэ. Къэхъуар зэхигъэкIыну Нажмудин яужь йохьэ, ауэ Сэфар «уимыхьэдэ умыгъей» къыщыжриIэм, я Iуэху зэрихуэжакъым. А пщыхьэщхьэм Сэфар и мурадащ Сусанэ я унэ ишэжыну, ауэ хъыджэбзым имыдэу Жануэсхэ я деж щыIэну къэнащ.

«Iуэху мыублэ блэ хэсщ» Iыхьэр зытеухуар колхоз правленэм и заседанэ зэрекIуэкIарщ. Абы Лиуан къыщыпсэлъа иужькIэ, Нажмудин утыкум кърагъэблагъэ. Абы жиIащ псори зэлъытар щIым зэрелэжьыр зэрыарар, псом япэуи щIым зрикъун псы щIэгъэлъэдэн зэрыхуейр.

Абдежым Биймырзэрэ Сэфаррэ къилъащ. Биймырзэ жиIащ ар Нажмудин пщIыхьэпIэу илъэгъуауэ, икIи бгъэзэщIэну Iэмал имыIэу. Заседанэм и кIэр псалъэмакъышхуэ хъуащ, щызэгурымыIуэм Iэ яIэтын хуей хъуащ. Биймырзэрэ Сэфаррэ я телъхьэхэм фIэкI къэмынэу, Нажмудин жиIамкIэ адрейхэр арэзы хъуащ. Нажмудинрэ Лиуанрэ заседанэм къыщIэкIыжащ, я плIэм зы хьэлъэ гуэр ехуэхам хуэдэу.

«ЗвеноущIэм и пщыIэм» Iыхьэр зытеухуар Нажмудин унэм къыщыпэплъэ Iуэхухэрщ. Къызэрысыжуи пощтзехьэм абы газетрэ зы письморэ кърет. Письмор къэзытхыр и ныбжьэгъу Сережэт. Абы еджэн иуха нэужь, газетым еплъащ. Зэрыджэгуа лотереем и таблицэр тету щилъагъум, щIэпхъуэри, билетхэр къищтащ. Еплъмэ, езы Нажмудин и билетым мотороллер къихьат, Лиуан ейм зыри къихьатэкъым. Данизэт и жагъуэ имыщIын щхьэкIэ, Нажмудин билетхэр зэрихъуэкIри, къэзыхьар Лиуан и билетырауэ ищIащ. ЩIалэр шхэри губгъуэм занщIэу дэкIыжащ.

Нэсрэн ЖьакIэ Нажмудин къыщыхуэзам къыжриIащ звеноущIэм пашэ хуэгъэувын зэрыхуейр. Сусанэ къагъэлъэгъуати, зихъунщIащ, ауэ псоми я унафэр ямыгъэзэщIэн хузэфIэкIакъым.

«Нэдым и щхьэр умытIатауэ, илъыр зыхуэдэр пщIэркъым» Iыхьэм зи гугъу щыщIар Сэфар Сусанэ бзаджагъэкIэ къызэришарщ.

Сэфар хуэщIати, и хьэгъуэлIыгъуэр икъукIэ зэпэщу екIуэкIащ, ауэ Сусанэ зэрынэщхъейт. Зэрызэрышэрэ мазэ бжыгъэхэр дэкIа щхьэкIэ, Сэфар Сусанэ и IэнатIэм пэригъэувэжыртэкъым. Сусанэ и лэжьэгъухэри къакIуэри къелъэIуащ, ауэ Сэфар щимыгъэкIуэжым, ар абы емыдэIуэххэу и щыгъынхэр зэщIикъуэри, Лиуан сымэ ящIыгъуу къыдэкIыжащ.

«УзымыгъакIуэм уигъажэрэ?» Iыхьэм Нажмудинрэ Лиуанрэ я билет зэхэзэрыхьахэр зэхахыж, Лиуан и билетым и номерыр и документым тетхауэ къыщIэкIри, тыншу къыгурыIуащ текIуа билетыр Нажмудин зэрейр. А тIур зэгъусэу моторолерымкIэ губгъуэм дэкIащ зэрынэсуи ахэр хуэзащ Биймырзэ. ЗанщIэуи абы кIиин щIидзащ, къэнэжа зэманым, гектар щихыр зэрамыгъэзэщIэжыфынум папщIэ.

Ауэ Нажмудин сымэ хьэзырт яхузэфIэкI псори ящIэну, и зэманым хьэзыр хъун папщIэ. Ауэ Биймырзэ зыхуейр арыххэти, и макъ къызэрихькIэ хъущIэрт.

«Зы мыщхьэпэр щиухым, нэгъуэщI къокъуокI» Iыхьэм Сусанэрэ Жануэсэрэ кIуэри правленэм сведенэхэр къыIахащ икIи, къызэрыщIэкIымкIэ, ахэр фIыуэ къыкIэрыхурт. ХъыджэбзитIыр Биймырзэ елъэIури, махуэ зыбжанэ щIрагъэгъужащ. А махуэм ахэр зы дакъикъи увыIакъым. Жануэс жэщым къызэригупсысауэ, ахэм зы тракторымкIэ вэуэ, вагъэри ягъэщэбэжу икIи жылэри трасэурэ псынщIэу яухащ, пщыхьэщхьэми загъэпсэхуну ежьэжахэщ.

«Псыхьэлыгъуэхэр зэхэхуэжым» Iыхьэм дыкъыщоджэр Нажмудин и унэ къэкIуэжауэ и адэ-анэм здэкIуа къуажэм щищIа, щилэжьа псори яхуиIуэтэжу. Нажмудин и адэ сымаджэу хэлъым жриIэжащ и гум илъа мурадым и Iэр зэрытехуэр. Ар зэхэзыха адэри арэзы хъуащ. Нэху щыри и адэ сымаджэри игу къеуапэурэ, Нажмудин ежьэжащ, щIэх-щIэхыурэ къалъыгъуэзэну и анэр быдэу къигъэгугъэри.

«ПкъоужьитIым я зэхуакум» Iыхьэм псори къетIысэкIауэ ягъэбелджылы адэкIэ Iуэхур лэжьа зэрыхъунур. Псори зэплъ схемэм Биймырзи къызэрекIуэтэлIар Нажмудин и гуапэ хъуащ. Ахэр зэгурыIуащ я къару зэхалъхьэу зэдэлэжьэну, псыр здынэмыс щымыIэу ягъэжэну.

КЪЭБАРТ Мирэ.