Một ngọn lửa giữa bóng tối

Hãy thử hình dung về một đêm rất xa trong lịch sử.

Không có điện, không ánh đèn, không bếp gas, cũng chẳng có một viên thuốc nằm sẵn trong tủ thuốc gia đình.

Con người sống giữa thiên nhiên, phụ thuộc vào những gì rừng núi và đồng cỏ ban tặng. Một miếng thịt có thể được ăn sống. Một củ cây có thể được đào lên rồi thử ăn. Một vết thương, một cơn đau bụng hay cơn sốt có thể trở thành mối đe dọa đối với sự sống.

Rồi con người biết đến lửa.

Có thể ban đầu đó là ngọn lửa tự nhiên từ cháy rừng hay tia sét. Con người quan sát, tìm cách giữ lửa và dần học cách kiểm soát nó.

Lửa đem lại ánh sáng, hơi ấm, giúp xua đuổi thú dữ và đặc biệt là nấu chín thức ăn.

Việc sử dụng lửa không phải là một “phát minh” xảy ra trong một ngày, mà là cả một quá trình con người từng bước học cách làm chủ một hiện tượng tự nhiên.

Nhưng rồi một câu hỏi khác xuất hiện:

Khi chưa có thuốc, con người đã đối phó với bệnh tật như thế nào?

Có lẽ câu trả lời cũng nằm ngay trong thiên nhiên.

Trong những chiếc lá, thân cây, rễ, hạt và hoa mà con người bắt đầu biết quan sát, thử nghiệm và ghi nhớ.

1. Từ quan sát thiên nhiên đến những cây thuốc đầu tiên

Con người nguyên thủy không có phòng thí nghiệm, không có kính hiển vi và cũng chưa biết alkaloid, flavonoid hay tinh dầu là gì.

Nhưng họ có một thứ vô cùng quan trọng:

khả năng quan sát.

Họ nhìn thấy con vật ăn một loại cây. Họ nhận ra có cây có thể ăn được, nhưng cũng có cây gây khó chịu hoặc nguy hiểm.

Họ dần nhận biết những loại lá, rễ, thân, vỏ cây có những tác động khác nhau khi sử dụng.

Qua nhiều thế hệ, những kinh nghiệm ấy được ghi nhớ và truyền lại.

Một loại cây làm thức ăn.

Một loại cây được dùng khi đau bụng.

Một loại lá được đắp lên vết thương.

Một loại vỏ cây được sử dụng khi cơ thể nóng sốt.

Đó chưa phải là một hệ thống dược học hoàn chỉnh, mà là quá trình thử – sai, quan sát – ghi nhớ và truyền kinh nghiệm qua nhiều thế hệ.

Các bằng chứng khảo cổ cũng cho thấy con người cổ đại đã sử dụng nhiều loại thực vật, dù mục đích sử dụng không phải lúc nào cũng có thể xác định chính xác là để chữa bệnh.

Nhưng từ những quan sát và kinh nghiệm ấy, con người từng bước tích lũy tri thức về thế giới tự nhiên.

Và đó có thể chính là những viên gạch đầu tiên của lịch sử cây thuốc.

2. Từ cây thuốc đến hoạt chất

Đây là điểm mà những người làm Dược càng nhìn càng thấy thú vị.

Một cây thuốc không đồng nghĩa với một thuốc.

Ngày xưa, con người có thể hái cả cây, lấy lá, rễ, thân hoặc vỏ rồi sử dụng trực tiếp.

Nhưng khoa học hiện đại đặt ra một câu hỏi sâu hơn:

Thành phần nào trong cây tạo ra tác dụng ấy?

Câu hỏi tưởng như đơn giản đã mở ra một cuộc cách mạng trong ngành Dược.

Các nhà khoa học bắt đầu tìm cách chiết xuất những thành phần có hoạt tính từ dược liệu.

Từ một hỗn hợp rất phức tạp của nhiều chất trong cây, họ tìm kiếm những thành phần có tác dụng đáng chú ý.

Rồi tiếp tục:

Tách ra.

Làm tinh khiết.

Xác định cấu trúc.

Đánh giá tác dụng và độc tính.

Xác định liều dùng.

Sau đó tìm cách đưa hoạt chất thành một chế phẩm có chất lượng ổn định, an toàn và hiệu quả.

Đến đây, nhân loại đã đi một quãng đường rất xa từ người nguyên thủy hái một chiếc lá trong rừng.

3. Những viên thuốc bước ra từ thiên nhiên

Lịch sử ngành Dược có nhiều câu chuyện cho thấy mối quan hệ giữa thiên nhiên và khoa học.

Từ cây anh túc, Friedrich Sertürner phân lập morphine vào đầu thế kỷ XIX. Đây là một bước ngoặt quan trọng, bởi con người đã có thể tách riêng một hoạt chất từ một nguyên liệu tự nhiên thay vì chỉ sử dụng hỗn hợp ban đầu.

Quinine có nguồn gốc từ vỏ cây canh-ki-na và trở thành một thuốc quan trọng trong điều trị sốt rét.

Salicin từ vỏ cây liễu góp phần vào quá trình phát triển aspirin.

Và gần với chúng ta hơn là artemisinin, được phát hiện từ cây thanh hao hoa vàng (Artemisia annua), sau đó trở thành một trong những thuốc quan trọng trong điều trị sốt rét.

Mỗi câu chuyện lại cho thấy một điều:

Thiên nhiên có thể cung cấp nguyên liệu, nhưng khoa học giúp con người hiểu, chọn lọc, kiểm chứng và phát triển chúng thành thuốc.

Đó chính là khoảng cách giữa “cây thuốc” và “thuốc”.

4. Không có bước nhảy nào từ chiếc lá đến viên thuốc

Nhìn lại hành trình ấy, có thể thấy một điểm chung rất thú vị.

Với lửa, con người quan sát → giữ lửa → sử dụng → rồi học cách tạo ra lửa.

Với cây thuốc cũng vậy:

Quan sát cây cỏ → sử dụng theo kinh nghiệm → ghi nhớ và truyền lại → nghiên cứu → tìm ra hoạt chất → kiểm chứng tác dụng, độ an toàn → phát triển thành thuốc.

Không có một bước nhảy nào từ chiếc lá đến viên thuốc.

Đó là một hành trình rất dài, được xây dựng qua nhiều thế hệ, từ kinh nghiệm của con người đến tri thức khoa học.

Và đôi khi, khi cầm trên tay một viên thuốc nhỏ bé, chúng ta quên rằng phía sau nó có thể là cả một lịch sử của nhân loại.

Một lịch sử bắt đầu từ những điều rất giản dị:

Một ngọn lửa.

Một chiếc lá.

Và một con người biết quan sát.

5. Thiên nhiên vẫn còn rất nhiều điều chưa được khám phá

Ngày nay, con người có kính hiển vi, máy sắc ký, phổ khối, công nghệ sinh học, giải trình gene và cả trí tuệ nhân tạo.

Nhưng câu hỏi của người làm khoa học vẫn không khác quá xa con người từ hàng nghìn năm trước:

Trong tự nhiên còn điều gì mà chúng ta chưa biết?

Một loài cây có thể chứa một hoạt chất mới?

Một loại nấm có thể tạo ra một hợp chất có giá trị điều trị?

Một kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của cộng đồng liệu có cơ sở khoa học?

Và biết đâu, một sinh vật rất bình thường trong tự nhiên lại đang chứa đựng một tiềm năng mà y học chưa từng biết đến.

Thiên nhiên vẫn ở đó.

Chỉ có điều, hôm nay con người đã có những công cụ mạnh hơn rất nhiều để khám phá những gì thiên nhiên cất giữ.

Chúng ta không tạo ra tất cả từ con số không.

Rất nhiều khi, chúng ta chỉ đang học cách hiểu những gì thiên nhiên đã có từ trước.

6. Từ một ngọn lửa nhỏ đến một viên thuốc

Chiều hôm ấy, khi xem một bộ phim về một bộ tộc sống giữa rừng sâu, tôi bị cuốn vào một hình ảnh rất đơn giản: con người quây quần bên một đống lửa.

Không điện, không bếp, không những tiện nghi mà hôm nay chúng ta xem là hiển nhiên. Chỉ một ngọn lửa nhỏ giữa bóng tối, nhưng nó đã làm thay đổi cuộc sống của con người: đem lại ánh sáng, hơi ấm, giúp nấu chín thức ăn và tạo nên một nơi để con người quây quần.

Và tôi chợt nghĩ đến cây thuốc.

Có lẽ từ hàng nghìn năm trước, cũng đã từng có một con người giữa rừng sâu hái một chiếc lá, một đoạn rễ hay một mảnh vỏ cây rồi thử sử dụng. Có thể họ quan sát thấy một con vật ăn một loại cây mà vẫn khỏe mạnh; cũng có thể qua nhiều lần thử – sai, họ dần nhận ra giá trị của một loài cây nào đó.

Chúng ta không biết người đầu tiên ấy là ai.

Nhưng những quan sát và kinh nghiệm ấy được tích lũy, truyền lại, ghi chép và nghiên cứu qua nhiều thế hệ.

Từ cây thuốc, con người tìm kiếm hoạt chất.

Từ hoạt chất, nghiên cứu tác dụng và độ an toàn.

Và từ những kết quả ấy, phát triển thành các chế phẩm thuốc với chất lượng ngày càng được kiểm soát chặt chẽ.

Từ một chiếc lá trong rừng đến một viên thuốc trong tay con người là cả một hành trình rất dài – hành trình từ kinh nghiệm đến khoa học.

7. Thiên nhiên là điểm khởi đầu, khoa học là con đường

Ngày nay, khi bước vào một nhà thuốc hay bệnh viện, chúng ta dễ nghĩ rằng thuốc là sản phẩm của những nhà máy hiện đại, của máy móc và công nghệ cao.

Điều đó đúng.

Nhưng nếu lần ngược lịch sử, phía sau nhiều thành tựu của ngành Dược vẫn thấp thoáng hình ảnh của thiên nhiên:

Một cây.

Một loài nấm.

Một vi sinh vật.

Một chất được tìm thấy trong tự nhiên.

Thiên nhiên có thể tạo ra những phân tử mà con người chưa từng biết đến.

Nhưng thiên nhiên không tự biến chúng thành thuốc.

Để đi từ một phát hiện đến một thuốc sử dụng được cho con người là cả một quá trình khoa học nghiêm ngặt: nghiên cứu tác dụng, độc tính, dược động học, liều dùng, dạng bào chế, chất lượng, độ ổn định, hiệu quả và tính an toàn.

Vì thế, nếu nói “thiên nhiên ban tặng thuốc cho con người” thì mới chỉ đúng một nửa.

Nửa còn lại thuộc về khoa học và lao động của con người.

Chính khoa học giúp chúng ta phân biệt đâu là kinh nghiệm có giá trị, đâu là giả thuyết cần kiểm chứng và đâu là thứ có thể phát triển thành một sản phẩm thuốc an toàn, hiệu quả.

Lời kết: Khi con người biết nhìn vào thiên nhiên

Từ một bộ phim kể về những con người sống giữa rừng sâu, tôi lại nghĩ đến hành trình rất dài của nhân loại.

Một ngọn lửa giúp con người bước ra khỏi bóng tối.

Những cây thuốc giúp con người từng bước đối phó với bệnh tật.

Và khoa học giúp biến những khám phá ấy thành tri thức, công nghệ và những phương thuốc có giá trị.

Có lẽ lịch sử ngành Dược không bắt đầu từ một phòng thí nghiệm hiện đại.

Nó có thể đã bắt đầu từ một con người biết quan sát thiên nhiên.

Một người nhìn thấy ngọn lửa và tìm cách giữ lấy nó.

Một người nhìn thấy một chiếc lá và tự hỏi: nó có thể giúp ích gì cho con người?

Những câu hỏi tưởng như rất nhỏ ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, để hôm nay nhân loại có cả một ngành khoa học về thuốc.

Vì vậy, mỗi khi nhìn một cây thuốc, có lẽ chúng ta nên nhìn nó bằng một con mắt khác.

Đó không chỉ là một cái cây.

Trong nó có thể chứa những hợp chất mà con người vẫn chưa khám phá hết.

Và biết đâu, giữa một cánh rừng nào đó, trong một chiếc lá rất bình thường, vẫn đang có một câu trả lời cho một căn bệnh mà y học hôm nay chưa giải quyết được.

Từ ngọn lửa đầu tiên đến viên thuốc hôm nay – đó là hành trình con người học cách hiểu thiên nhiên để bảo vệ chính mình.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung

Đêm 26/8/2026 có lẽ sẽ còn được rất nhiều người Việt Nam nhớ mãi.

90 phút của trận chung kết khép lại trong tiếng còi mãn cuộc. Những phút giây hồi hộp, nín thở, những khoảnh khắc lo lắng rồi vỡ òa trong niềm vui chiến thắng.

Việt Nam vô địch!

Sau hai lượt trận, đội tuyển Việt Nam đánh bại Thái Lan với tổng tỷ số 4-2, lần thứ tư bước lên ngôi vô địch. Và lần này, chiếc cúp được nâng ngay trên sân Mỹ Đình – giữa hàng vạn khán giả và trước sự chứng kiến của hàng triệu người hâm mộ cả nước.

Nhưng có lẽ điều khiến người ta nhớ nhất không chỉ là chiếc cúp.

Mà là những lá cờ đỏ sao vàng.

Từ Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Huế đến nhiều tỉnh, thành trên cả nước, dòng người đổ xuống đường.

Những chiếc xe nối dài.

Tiếng còi vang lên không ngớt.

Tiếng reo hò hòa vào nhau.

Và trên những con đường ấy, màu đỏ của lá cờ Tổ quốc phủ kín cả một không gian.

Có những người cầm cờ trên tay.

Có người khoác cờ lên vai.

Có người vừa chạy xe vừa mang theo lá cờ nhỏ phía sau.

Những gia đình đưa cả con nhỏ xuống phố.

Những người trẻ hòa vào dòng người, cùng hát, cùng reo và cùng hô vang:

“Việt Nam vô địch!”

Điều thú vị là trong dòng người ấy không chỉ có người Việt Nam.

Những người nước ngoài đang sinh sống, làm việc tại Việt Nam và cả những du khách có mặt tại Việt Nam cũng có người hòa mình vào không khí ăn mừng.

Có thể họ chưa hiểu hết những câu hát vang lên trên đường phố.

Có thể họ chưa cảm nhận hết lịch sử của những cuộc đối đầu giữa Việt Nam và Thái Lan.

Nhưng họ có thể nhìn thấy một điều rất rõ:

Người Việt Nam yêu bóng đá. Và người Việt Nam đặc biệt yêu lá cờ của mình.

Có lẽ đây cũng là một trong những hình ảnh khiến nhiều người nước ngoài ấn tượng khi chứng kiến những đêm ăn mừng bóng đá ở Việt Nam.

Một trận đấu chỉ kéo dài 90 phút.

Nhưng khi đội tuyển quốc gia chiến thắng, niềm vui có thể kéo dài suốt cả một đêm.

Và trong niềm vui ấy, lá cờ đỏ sao vàng trở thành điểm chung của tất cả.

Những du khách có mặt tại Việt Nam cũng có người hòa mình vào không khí ăn mừng.

1. Từ những con phố trở về giảng đường

Trong dòng người xuống phố đêm ấy có rất nhiều sinh viên.

Ban ngày, các em vẫn là những cô cậu sinh viên với sách vở, bài giảng, giờ thực hành, những buổi ôn tập và những kỳ thi đang chờ phía trước.

Nhưng khi đội tuyển Việt Nam bước vào một trận cầu lớn, mọi thứ dường như tạm gác lại.

Có những tiết học vừa kết thúc, các em vội vàng trở về để kịp xem trận đấu.

Có những nhóm sinh viên hẹn nhau từ trước.

Có những chiếc điện thoại liên tục được kiểm tra trước giờ bóng lăn.

Và rồi khi trận đấu bắt đầu, những câu chuyện về bài vở, kiểm tra, thi cử tạm thời nhường chỗ cho một câu chuyện khác:

Hôm nay Việt Nam sẽ đá thế nào?

Rồi những phút giây hồi hộp bắt đầu.

Một pha tấn công khiến cả phòng cùng nín thở.

Một tình huống nguy hiểm khiến tất cả cùng bật dậy.

Và khi bóng nằm trong lưới đối phương, tiếng reo vang lên.

Đến khi trọng tài thổi còi kết thúc trận đấu, cảm xúc không còn giữ được nữa.

Việt Nam vô địch!

Đó không phải chỉ là niềm vui của bóng đá.

Đó còn là niềm vui của tuổi trẻ.

Sau những ngày học tập, ôn luyện và thi cử căng thẳng, những giờ phút cùng nhau xem bóng đá cũng là một cách để các em thư giãn, giải tỏa áp lực và chia sẻ một niềm vui chung.

2.Bóng đá bước vào giảng đường theo một cách rất tự nhiên

Điều thú vị là niềm vui của một trận bóng không kết thúc cùng tiếng còi mãn cuộc.

Những ngày sau đó, đi qua sân trường, hành lang hay một góc nhỏ nào đó, rất dễ bắt gặp những nhóm sinh viên nam nữ ngồi lại với nhau.

Câu chuyện vẫn xoay quanh trận chung kết.

Bàn thắng ấy đẹp thế nào?

Tình huống đó được xử lý ra sao?

Cầu thủ nào chơi hay nhất?

Nếu tình huống ấy được xử lý khác đi thì kết quả sẽ thế nào?

Những câu chuyện bóng đá cứ thế tiếp tục.

Từ giảng đường ra sân trường.

Từ giờ nghỉ sang những cuộc trò chuyện sau giờ học.

Và đâu đó, vẫn có thể bắt gặp một chiếc áo đỏ, một chiếc khăn, một lá cờ nhỏ được sinh viên giữ lại như một kỷ niệm của đêm chiến thắng.

Có lẽ đó chính là một nét đẹp của đời sống sinh viên.

Các em không chỉ có sách vở và những kỳ thi.

Các em còn có tuổi trẻ, có tình bạn, có những niềm vui chung và có những khoảnh khắc cùng nhau tự hào về nơi mình thuộc về.

Bóng đá, ở những thời điểm như thế, trở thành một sợi dây kết nối rất tự nhiên.

Không phân biệt nam hay nữ.

Không phân biệt ngành học.

Chỉ cần cùng yêu đội tuyển Việt Nam, cùng hồi hộp trước một trận cầu và cùng vui khi đội nhà chiến thắng, người ta đã có thể tìm thấy một điểm chung.

3.Một trận bóng và một bài học về tình yêu quê hương

Là những người làm giáo dục, có lẽ chúng ta cũng nên nhìn những khoảnh khắc ấy ở một góc độ rộng hơn.

Sinh viên cần kiến thức.

Cần nghề nghiệp.

Cần những giờ học nghiêm túc và những kỳ thi để trưởng thành.

Nhưng các em cũng cần những khoảng thời gian được sống với tuổi trẻ của mình.

Được vui.

Được hòa mình vào cộng đồng.

Được có những ký ức đẹp của những năm tháng trên giảng đường.

Và đôi khi, một trận bóng đá cũng có thể mang đến những cảm xúc rất đáng quý.

Trong những giờ phút ấy, dường như mọi người cùng hướng về một nơi: sân cỏ và đội tuyển Việt Nam. Những lá cờ đỏ sao vàng được mang theo xuống phố, tiếng reo vui vang lên khắp nơi. Hai tiếng “Việt Nam vô địch!” vang lên trong niềm vui của hàng triệu người. Với các em, trận đấu vì thế không chỉ có thắng hay thua, mà còn mang đến một cảm xúc đặc biệt: niềm tự hào khi được cùng mọi người chia sẻ một khoảnh khắc của quê hương.

Đó là niềm tự hào khi mình là một phần của cộng đồng mang tên Việt Nam.

Có thể sau này, khi rời khỏi giảng đường, mỗi người sẽ đi một con đường khác nhau.

Người trở thành dược sĩ.

Người làm bác sĩ.

Người làm điều dưỡng.

Người làm kinh doanh hay một nghề nghiệp khác.

Nhưng có lẽ những đêm như đêm 26/8/2026 sẽ vẫn nằm lại trong ký ức của họ.

Một đêm cả đất nước cùng thức.

Một đêm những gia đình, giảng đường, ký túc xá và những con phố cùng chung một nhịp cảm xúc.

Một đêm mà màu đỏ của lá cờ Tổ quốc hiện diện ở khắp nơi – trên sân Mỹ Đình, trên những chiếc xe giữa dòng người, trong tay những người trẻ và cả trong sự hòa mình của những người nước ngoài đang có mặt tại Việt Nam.

Và trong ký ức của những sinh viên hôm nay, có thể sẽ còn lại một hình ảnh rất giản dị:

Sau một ngày học tập căng thẳng, những người bạn ngồi cạnh nhau, cùng xem một trận bóng, cùng hồi hộp, cùng hét vang khi đội tuyển ghi bàn; rồi cùng bước ra đường, giữa biển người và biển cờ đỏ sao vàng, tự hào hô vang hai tiếng Việt Nam.

Đó là bóng đá.

Đó là tuổi trẻ.

Đó là một phần của đời sống giảng đường.

Và có lẽ, đó cũng là một cách rất tự nhiên để tình yêu quê hương, đất nước được nuôi dưỡng trong mỗi người trẻ.

Bởi có những lúc, chỉ cần nhìn thấy lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên sân cỏ và giữa dòng người, chúng ta đã biết mình đang cùng chung một niềm vui.

Việt Nam vô địch!

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung

Có một điều tôi bắt đầu chú ý từ những phản hồi của sinh viên trong thời gian gần đây.

Nhiều sinh viên nói rằng các em thích học với những giảng viên là bác sĩ, dược sĩ chuyên khoa. Không phải vì các em quan tâm người thầy có tấm bằng gì, mà bởi trong những giờ học ấy, ngoài kiến thức trong giáo trình, các em còn được nghe những ca bệnh, những tình huống nghề nghiệp và cách người thầy đã từng giải quyết một vấn đề cụ thể trong thực tế.

Một kiến thức nằm trên trang sách có thể khô khan.

Nhưng khi người thầy nói:

“Trong thực tế, tôi đã từng gặp một trường hợp như thế này…”

thì bài học lập tức trở nên sống động.

Sinh viên bắt đầu hình dung được: nếu sau này mình gặp tình huống tương tự, phải suy nghĩ gì, cần làm gì và điều gì có thể xảy ra nếu xử lý không đúng.

Có lẽ đây chính là một trong những giá trị lớn của kinh nghiệm nghề nghiệp khi được đưa vào giảng đường.

1. Không phải cứ có bằng sau đại học là đã có nhiều trải nghiệm nghề nghiệp

Ở đây cần nói rõ một điều để tránh hiểu sai.

Không thể nói người học Thạc sĩ chỉ giỏi lý thuyết, không có tư duy khoa học hay không làm nghiên cứu.

Hoàn toàn không phải.

Đào tạo Thạc sĩ có những giá trị riêng, trong đó có việc tiếp cận sâu hơn với chuyên ngành, phương pháp nghiên cứu, tư duy học thuật và khả năng phân tích vấn đề.

Nhưng tấm bằng không tự động tạo ra kinh nghiệm nghề nghiệp.

Một người vừa rời ghế đại học, tiếp tục học sau đại học và bước vào giảng dạy khi chưa có nhiều thời gian hành nghề có thể có kiến thức mới, có khả năng tiếp cận tài liệu khoa học và có thể trình bày lý thuyết rất tốt.

Nhưng điều đó chưa đồng nghĩa với việc họ đã có một vốn nghề nghiệp đủ dày.

Bởi biết một vấn đề trên lý thuyết và từng sống với vấn đề ấy trong thực tế là hai trải nghiệm khác nhau.

Một người có thể biết rất rõ thuốc được hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ như thế nào.

Nhưng một người đã nhiều năm làm nghề lại có thể kể cho sinh viên nghe một trường hợp cụ thể: vì sao người bệnh này đáp ứng khác người bệnh kia, vì sao một đơn thuốc trên giấy tưởng như hợp lý nhưng khi gặp một hoàn cảnh cụ thể lại phát sinh vấn đề.

Đó là phần kiến thức mà sách giáo khoa không thể truyền tải đầy đủ.

2. Chuyên khoa không đồng nghĩa với “không làm khoa học, không làm nghiên cứu”

Có một cách nhìn mà tôi cho rằng cần điều chỉnh.

Đó là khi một số người trẻ bước vào con đường Thạc sĩ, nghiên cứu và giảng dạy khá sớm, họ dễ hình thành suy nghĩ rằng mình đang đi theo “con đường khoa học”, còn những người đi chuyên khoa chủ yếu là những người làm nghề, thiên về thực hành.

Nếu hiểu như vậy thì chưa thật sự đầy đủ.

Một bác sĩ hay dược sĩ chuyên khoa cũng được đào tạo chuyên sâu. Họ phải học, phải đọc tài liệu, phải cập nhật kiến thức, phải phân tích những vấn đề chuyên môn và phải đưa ra quyết định dựa trên cơ sở khoa học.

Nghiên cứu khoa học cũng không phải là đặc quyền của người học Thạc sĩ.

Người làm chuyên khoa hoàn toàn có thể thực hiện nghiên cứu, tham gia đề tài khoa học, phân tích dữ liệu chuyên môn, đánh giá kết quả điều trị hoặc thực hành nghề nghiệp và đóng góp vào sự phát triển tri thức của chuyên ngành.

Thậm chí, chính những vấn đề phát sinh trong quá trình hành nghề nhiều khi lại trở thành câu hỏi nghiên cứu.

Một ca bệnh bất thường.

Một phản ứng có hại của thuốc.

Một vấn đề trong sử dụng thuốc.

Một sai sót chuyên môn.

Một kết quả điều trị chưa như mong muốn.

Hay đơn giản là một câu hỏi mà người làm nghề gặp đi gặp lại trong thực tế nhưng chưa có câu trả lời thỏa đáng.

Tất cả đều có thể trở thành điểm khởi đầu của tư duy nghiên cứu.

Hơn nữa, người được đào tạo chuyên khoa sau một quá trình hành nghề còn mang theo một thứ mà không phải người học sau đại học nào cũng có ngay từ đầu:

trải nghiệm nghề nghiệp.

Một ca bệnh, một đơn thuốc, một phản ứng bất lợi, một sai sót chuyên môn hay một tình huống khó xử lý trong thực tế đều có thể trở thành một bài học.

Khi người thầy đã từng trải qua những điều đó, họ không chỉ nói với sinh viên:

“Theo lý thuyết là như thế này.”

Mà còn có thể nói:

“Nhưng khi gặp thực tế, vấn đề có thể phát sinh ở chỗ này…”

Đó cũng là tư duy khoa học, nhưng là tư duy khoa học được đặt trong bối cảnh nghề nghiệp.

Vì vậy, không nên đặt “người làm khoa học” ở một phía và “người làm chuyên môn thực hành” ở phía còn lại.

Một người thầy giỏi có thể vừa làm nghề, vừa nghiên cứu, vừa giảng dạy.

Và khi ba yếu tố ấy bổ trợ cho nhau, kiến thức khoa học không còn nằm yên trên trang giấy mà trở thành kinh nghiệm, tình huống và năng lực giải quyết vấn đề cho người học.

3. Hai văn bằng sau đại học, nhưng không phải hai con đường giống nhau

Một điều khác cũng cần được nhìn nhận rõ: Thạc sĩ và Dược sĩ chuyên khoa I đều là đào tạo sau đại học, nhưng không phải là hai con đường đào tạo giống nhau.

Mỗi con đường có mục tiêu, yêu cầu đầu vào và trọng tâm đào tạo riêng.

Trong đào tạo chuyên khoa, yếu tố chuyên môn và thực hành nghề nghiệp được đặt ở vị trí rất quan trọng. Chẳng hạn, trong tuyển sinh Dược sĩ chuyên khoa cấp I, điều kiện đầu vào có thể bao gồm yêu cầu người dự tuyển đã có bằng Dược sĩ đại học và có thời gian công tác trong lĩnh vực y tế.

Điều kiện ấy không phải là một chi tiết ngẫu nhiên.

Nó cho thấy người học chuyên khoa được kỳ vọng bước vào quá trình đào tạo với một nền tảng nghề nghiệp nhất định, để những kiến thức chuyên sâu được tiếp nhận không chỉ bằng sách vở mà còn được đối chiếu với thực tế đã trải qua.

Trong khi đó, người dự tuyển Thạc sĩ ở nhiều chương trình có thể bước vào đào tạo với điều kiện về văn bằng và các tiêu chí học thuật phù hợp mà không nhất thiết phải có một thời gian hành nghề dài trước đó.

Đây chính là một khác biệt đáng suy nghĩ khi chúng ta nói về người sẽ đứng trên bục giảng.

Một người có thể đi từ giảng đường đại học → học tiếp sau đại học → trở thành giảng viên trong một khoảng thời gian tương đối ngắn.

Một người khác lại đi theo con đường đại học → hành nghề → tích lũy kinh nghiệm → đào tạo chuyên khoa → tiếp tục hành nghề và giảng dạy.

Cả hai đều có thể có học vị, kiến thức và năng lực học thuật.

Nhưng vốn nghề nghiệp mang vào giảng đường có thể rất khác nhau.

Đó là điều chúng ta không nên bỏ qua khi đánh giá một người thầy.

4. “Khoa học thực hành” và giá trị của trải nghiệm nghề nghiệp

Câu chuyện này càng đáng suy nghĩ khi đặt trong đặc thù của lĩnh vực Y – Dược.

Tại nghị trường Quốc hội khi bàn về quản lý đào tạo nhân lực y tế, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Tri Thức từng nhấn mạnh bác sĩ nội trú, chuyên khoa I, chuyên khoa II là những “tinh hoa, trí thức rất lớn của ngành y”, đồng thời khẳng định giáo dục sức khỏe là “ngành khoa học thực hành, luôn phải gắn liền với bệnh viện”.

Điều này gợi ra một vấn đề rất quan trọng:

Khoa học và thực hành không phải hai thế giới đối lập.

Một bác sĩ, dược sĩ làm chuyên môn không phải là người chỉ biết “làm nghề” mà thiếu tư duy khoa học.

Ngược lại, chính thực tiễn nghề nghiệp có thể đặt ra những câu hỏi khoa học.

Một vấn đề gặp nhiều lần trong thực tế có thể trở thành đề tài nghiên cứu.

Một bất thường trong điều trị có thể dẫn đến việc tìm kiếm bằng chứng.

Một câu hỏi chưa có lời giải có thể thúc đẩy người làm nghề đọc thêm tài liệu, nghiên cứu thêm và tìm ra phương án tốt hơn.

Thực hành có thể đặt câu hỏi cho khoa học; khoa học lại giúp thực hành tốt hơn.

Đó mới là mối quan hệ đúng giữa hai yếu tố này.

Vì vậy, sẽ là một cách nhìn phiến diện nếu cho rằng người học chuyên khoa chỉ là người “làm nghề”, còn người học Thạc sĩ mới là người “làm khoa học”.

5. Sinh viên thực ra đang cảm nhận điều gì?

Có lẽ điều đáng suy nghĩ nhất nằm ở chính phản hồi của sinh viên.

Các em không nói rằng:

“Chúng em thích thầy có bằng Chuyên khoa hơn Thạc sĩ.”

Điều các em nói, theo cách này hay cách khác, là:

“Chúng em thích những người thầy có thể đưa kiến thức vào tình huống thực tế.”

Đây là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.

Sinh viên không chỉ muốn biết kiến thức là gì.

Các em còn muốn biết:

Kiến thức ấy được sử dụng như thế nào?

Nếu gặp một người bệnh cụ thể thì phải suy nghĩ ra sao?

Nếu gặp một tình huống bất thường thì xử lý thế nào?

Nếu kiến thức trong sách không hoàn toàn giống thực tế thì phải làm gì?

Những câu hỏi ấy chỉ thực sự trở nên sinh động khi người đứng lớp có đủ vốn nghề nghiệp để đưa ra những tình huống thực tế.

Có lẽ vì vậy mà sinh viên thường nhớ rất lâu những câu chuyện nghề nghiệp của thầy cô.

Không phải vì câu chuyện ấy nằm trong giáo trình.

Mà vì đó là kiến thức đã được sống qua thực tế.

6. Một người thầy cần nhiều hơn một tấm bằng

Tôi không nghĩ nên đặt câu hỏi:

Thạc sĩ hay Chuyên khoa – ai giỏi hơn?

Bởi đó là một cách đặt vấn đề chưa đúng.

Hai con đường đào tạo có những mục tiêu và trọng tâm khác nhau. Có những Thạc sĩ rất giỏi nghề. Cũng có những bác sĩ, dược sĩ chuyên khoa nghiên cứu rất tốt. Và đặc biệt, có những người vừa có nhiều năm hành nghề, vừa tiếp tục học Thạc sĩ và làm nghiên cứu khoa học.

Những người ấy là một lợi thế rất lớn cho giáo dục.

Điều đáng bàn ở đây là một vấn đề khác:

Liệu một người mới bước ra khỏi giảng đường, chưa có hoặc chỉ có rất ít trải nghiệm nghề nghiệp, đã nên quá tự tin rằng mình hiểu nghề đủ sâu để truyền nghề cho người khác?

Câu hỏi này không nhằm phủ nhận năng lực của người trẻ.

Một giảng viên trẻ có thể rất thông minh, có kiến thức cập nhật, có ngoại ngữ tốt, có khả năng nghiên cứu và có phương pháp giảng dạy hiện đại.

Nhưng năng lực học thuật không thể thay thế hoàn toàn cho trải nghiệm nghề nghiệp.

Cũng như nhiều năm làm nghề không tự động biến một người thành giảng viên giỏi.

Muốn dạy tốt, người thầy cần cả kiến thức, năng lực sư phạm, tư duy khoa học và vốn nghề nghiệp.

7.Lời kết:  Đừng vội gọi mình là người giỏi

Có lẽ điều một giảng viên trẻ cần nhất không phải là một tấm danh xưng lớn hơn, mà là sự khiêm tốn trước nghề nghiệp.

Đừng vì vừa hoàn thành một chương trình đào tạo sau đại học mà nghĩ rằng mình đã đứng ở một vị trí cao hơn những người đã nhiều năm làm nghề.

Đừng vì được đào tạo về phương pháp nghiên cứu mà nghĩ rằng những người làm chuyên môn thực hành không có tư duy khoa học.

Và cũng đừng nghĩ rằng vài năm học có thể thay thế hoàn toàn cho nhiều năm trải nghiệm nghề nghiệp.

Sách cho chúng ta kiến thức.

Nghiên cứu cho chúng ta phương pháp tìm kiếm và kiểm chứng tri thức.

Nhưng nghề nghiệp cho chúng ta những bài học mà không một giáo trình nào có thể viết hết.

Một người thầy tốt cần cả ba.

Và nếu còn thiếu một trong ba, có lẽ điều cần làm không phải là tự xem mình đã giỏi hơn người khác, mà là tiếp tục học, tiếp tục làm và tiếp tục tích lũy.

Bởi đứng trên bục giảng không có nghĩa là mình đã đi hết con đường học tập.

Đôi khi, đó chỉ là lúc chúng ta bắt đầu nhận ra mình còn phải học rất nhiều từ chính nghề nghiệp mà mình đang dạy cho người khác.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung

1. Một mùa hè rất xanh

Trước khi đến Phần Lan, tôi đã biết khá nhiều về đất nước này qua sách báo: một quốc gia Bắc Âu với khí hậu lạnh, những cánh rừng rộng lớn, hàng nghìn hồ nước và một xã hội coi trọng con người.

Nhưng phải đến khi đặt chân tới đây, tôi mới thực sự cảm nhận được màu xanh rất riêng của Phần Lan.

Đó là màu xanh của rừng cây, của những thảm cỏ trải dài, của những mặt hồ trong veo. Giữa những mảng xanh ấy là hoa lá, những con đường sạch sẽ, những ngôi nhà giản dị và một không gian sống khiến con người dường như muốn chậm lại.

Mùa hè năm ấy, cả gia đình có dịp cùng nhau đi đây đó, ngắm cảnh, trò chuyện và tận hưởng thiên nhiên. Có những lúc chúng tôi chẳng cần tìm đến một điểm tham quan nổi tiếng. Chỉ cần ngồi bên hồ, đi giữa rừng cây, ngắm những bông hoa ven đường hay thong thả bước trên một con đường xanh mát cũng đã thấy chuyến đi thật đáng giá.

Có lẽ đó là một trong những điều đầu tiên khiến tôi hiểu thêm về hạnh phúc.

Hạnh phúc đôi khi không phải điều gì lớn lao. Nó có thể bắt đầu từ một không gian sống dễ chịu, một buổi chiều yên tĩnh, một bữa cơm gia đình hay đơn giản là có thời gian để ngắm một hàng cây.

Và trong chuyến đi ấy, tôi còn gặp một điều rất đặc biệt của người Phần Lan.

Đó là sauna.

2.Từ mùa đông lạnh giá đến văn hóa sauna

Nếu chỉ nhìn Phần Lan trong những ngày hè, người ta dễ bị cuốn hút bởi màu xanh của rừng cây, thảm cỏ, hoa lá và những mặt hồ lấp lánh dưới ánh nắng.

Nhưng Phần Lan còn có một diện mạo hoàn toàn khác: một đất nước của những mùa đông dài, lạnh và nhiều tuyết. Ở phía bắc, ánh sáng ban ngày có thời điểm rất ngắn; trong khi mùa hè lại ngập tràn ánh sáng, có nơi xuất hiện hiện tượng “Mặt Trời lúc nửa đêm”.

Chính trong điều kiện khí hậu đặc biệt ấy, sauna đã trở thành một phần tự nhiên của đời sống người Phần Lan.

Ngày trước, khi chưa có nước nóng và những tiện nghi hiện đại, sauna là nơi để tắm rửa, sưởi ấm và giúp cơ thể chống chọi với mùa đông giá lạnh. Người ta làm nóng căn phòng, đun nóng những viên đá rồi đổ nước lên đá để tạo hơi nóng. Cơ thể được sưởi ấm, mồ hôi tiết ra và con người cảm thấy nhẹ nhõm hơn.

Nhưng theo thời gian, sauna không còn chỉ là câu chuyện của ấm và lạnh, sạch và bẩn.

Nó trở thành khoảng thời gian để nghỉ ngơi, trò chuyện, gặp gỡ gia đình và bạn bè, tìm lại sự cân bằng cho cả cơ thể lẫn tâm trí.

Năm 2020, văn hóa sauna của Phần Lan được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Điều UNESCO ghi nhận không đơn thuần là một “phòng xông hơi”, mà là cả một truyền thống văn hóa được thực hành trong gia đình và không gian công cộng, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Bởi vậy, điều được ghi nhận không chỉ là một căn phòng nóng.

Đó là một cách sống.

Sauna là nơi con người chăm sóc cơ thể, tìm sự bình yên trong tâm trí, trò chuyện với nhau và duy trì mối liên hệ với thiên nhiên.

Khoảng 3,3 triệu sauna phục vụ khoảng 5,5 triệu người Phần Lan – một con số cho thấy sauna không phải một dịch vụ xa xỉ, mà đã trở thành một phần gần gũi của đời sống.

Vì thế, khi bước vào một phòng sauna ở Phần Lan, tôi không chỉ bước vào một căn phòng nóng.

Tôi đang bước vào một phần lịch sử và văn hóa của đất nước này.

Một nét văn hóa được hình thành từ thiên nhiên, khí hậu và nhu cầu sống của con người, rồi qua nhiều thế hệ trở thành một cách chăm sóc cơ thể, thư giãn tâm trí và kết nối với nhau.

Có lẽ đó cũng là lý do sauna đặc biệt trong lòng người Phần Lan:

Nó bắt đầu từ cái lạnh của thiên nhiên, nhưng lại tạo ra một không gian rất ấm áp cho con người.

3. Sauna – một căn phòng nhỏ nhưng một văn hóa lớn

Nếu ở Việt Nam, khi nhắc đến xông hơi, nhiều người thường nghĩ đến một dịch vụ thư giãn trong spa, khách sạn hoặc trung tâm chăm sóc sức khỏe, thì ở Phần Lan, sauna mang một ý nghĩa rộng hơn rất nhiều.

Sauna không đơn giản là nơi để tắm hay đổ mồ hôi.

Năm 2020, văn hóa sauna của Phần Lan được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. UNESCO mô tả sauna là một phần gắn bó với đời sống của phần lớn người dân Phần Lan, được thực hành cả trong gia đình và những không gian công cộng; truyền thống này còn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Điều đó làm tôi bất ngờ.

Bởi hóa ra, một căn phòng xông hơi tưởng như rất bình thường lại chứa đựng cả một phần văn hóa của một dân tộc.

Trong sauna truyền thống, nhiệt độ thường khá cao, khoảng 70–90°C. Người ta ngồi trong không gian gỗ nóng, cơ thể dần nóng lên và tiết mồ hôi. Nước được đổ lên những viên đá nóng tạo ra löyly – làn hơi nóng đặc trưng của sauna Phần Lan.

Nhưng điều quan trọng nhất có lẽ không nằm ở nhiệt độ bao nhiêu.

Nó nằm ở cách người Phần Lan sử dụng khoảng thời gian ấy.

Họ bước vào sauna để thư giãn.

Để tạm gác công việc.

Để trò chuyện với nhau.

Để cơ thể được nghỉ ngơi và tâm trí được yên tĩnh.

Và sau đó, có thể bước ra ngoài, ngâm mình trong hồ nước hoặc làm mát cơ thể giữa thiên nhiên.

Đối với người Phần Lan, sauna có thể ở trong nhà, bên hồ, trong các khu nghỉ dưỡng hoặc những không gian công cộng. Chính sự hiện diện rộng rãi ấy khiến sauna trở thành một phần rất tự nhiên của đời sống.

4.Lần đầu tôi trải nghiệm sauna ở Phần Lan

Tôi đã từng biết đến sauna trước khi sang Phần Lan.

Nhưng biết qua sách báo, qua hình ảnh hay qua những phòng xông hơi ở Việt Nam là một chuyện.

Trực tiếp trải nghiệm sauna tại Phần Lan lại là một chuyện khác.

Tôi bước vào căn phòng gỗ với một tâm thế khá tò mò.

Không gian không quá cầu kỳ.

Không có những thứ mà ở một số spa hiện đại chúng ta thường thấy như ánh sáng màu, âm nhạc hay những thiết bị trang trí phức tạp.

Chỉ có gỗ, hơi nóng và sự yên tĩnh.

Nhiệt độ tăng dần.

Cơ thể bắt đầu nóng lên.

Mồ hôi xuất hiện.

Ban đầu tôi có cảm giác hơi khó chịu vì cái nóng. Nhưng chỉ một lúc sau, cơ thể dường như thích nghi. Tôi ngồi yên, hít thở và cảm nhận hơi nóng bao quanh mình.

Một điều rất thú vị là trong không gian ấy, người ta không nhất thiết phải làm gì.

Không điện thoại.

Không công việc.

Không những cuộc gọi vội vàng.

Chỉ ngồi đó.

Và nghỉ.

Sau một thời gian, tôi bước ra ngoài.

Không khí bên ngoài mát hơn hẳn.

Cảm giác nóng – lạnh chuyển đổi khiến cơ thể tỉnh táo, nhẹ nhõm và khoan khoái.

Lúc ấy tôi mới hiểu tại sao sauna lại có một vị trí đặc biệt trong đời sống người Phần Lan.

Nó không chỉ là xông hơi.

Nó là một cách để con người dành thời gian cho chính mình.

5. Sauna và sức khỏe: nóng lên để cơ thể được thư giãn

Ở góc độ sức khỏe, sauna tạo ra một phản ứng sinh lý khá rõ ràng.

Khi cơ thể tiếp xúc với nhiệt độ cao, các mạch máu ngoại vi giãn ra, nhịp tim tăng và cơ thể tiết mồ hôi để điều hòa thân nhiệt.

Nhiệt cũng có thể giúp cơ bắp thư giãn, tạo cảm giác dễ chịu sau vận động. Nhiều người tìm đến sauna vì mục đích thư giãn, giảm căng thẳng và hỗ trợ giấc ngủ.

Nhưng sau trải nghiệm ở Phần Lan, tôi nghĩ nếu chỉ nói sauna có tác dụng “ra mồ hôi”, “thải độc” hay “tốt cho sức khỏe” thì vẫn chưa đủ.

Giá trị của sauna nằm nhiều hơn ở tác động của nhiệt, sự thư giãn và cả một nghi thức sống

Người Phần Lan không bước vào sauna chỉ để chịu nóng.

Họ bước vào đó để chậm lại.

Và trong một xã hội hiện đại, có lẽ khả năng chậm lại cũng là một dạng sức khỏe.

Cơ thể cần nghỉ ngơi.

Tâm trí cũng cần nghỉ ngơi.

Con người cần những khoảng thời gian không bị công việc, điện thoại và những áp lực thường ngày kéo đi.

Đó là điều tôi cảm nhận rõ hơn sau chuyến đi.

6. Giữa rừng cây, mặt hồ và một phòng sauna

Điều khiến tôi nhớ nhất về mùa hè Phần Lan không phải một công trình nổi tiếng nào.

Đó là sự kết hợp rất tự nhiên giữa con người – thiên nhiên – và đời sống.

Một bên là rừng cây.

Một bên là mặt hồ.

Những thảm cỏ xanh.

Hoa lá.

Không khí trong lành.

Và đâu đó là một căn sauna nhỏ.

Có những trải nghiệm tưởng như rất đơn giản nhưng lại trở thành ký ức lâu dài.

Đối với tôi, sauna là một trải nghiệm như thế.

Tôi đã từng đi qua nhiều nơi, từng nhìn thấy những công trình đẹp, từng đứng trước những thắng cảnh nổi tiếng.

Nhưng đôi khi, điều ở lại lâu nhất trong ký ức lại là một căn phòng nhỏ bằng gỗ, hơi nóng bao phủ cơ thể, rồi khoảnh khắc bước ra ngoài và nhìn thấy thiên nhiên xanh mát.

Tôi nghĩ đó cũng chính là cách Phần Lan làm cho cuộc sống trở nên dễ chịu.

Không phải lúc nào cũng cần tạo ra những điều thật lớn.

Đôi khi chỉ cần giữ lại những điều bình dị vốn đã rất quý giá.

7. Lơì kết: Hạnh phúc có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ

Sau chuyến đi Phần Lan mùa hè năm 2023, tôi hiểu thêm một chút về câu hỏi: Vì sao người Phần Lan lại được đánh giá là một trong những dân tộc hạnh phúc nhất thế giới?

Tôi không nghĩ một chuyến đi có thể trả lời hết câu hỏi ấy. Nhưng nó cho tôi một cách nhìn khác.

Hạnh phúc có thể được tạo nên từ những chính sách xã hội tốt, từ giáo dục, y tế, giao thông công cộng, môi trường sống và sự an toàn. Nhưng hạnh phúc cũng hiện diện trong những điều rất đời thường:

Một buổi chiều bên hồ. Một con đường giữa rừng cây. Một bữa cơm gia đình. Một khoảng thời gian dành cho người thân. Hay một căn phòng sauna, nơi con người tạm gác lại những bộn bề để ngồi xuống, thở chậm lại và trò chuyện với nhau.

Sau khi trở về Việt Nam, mỗi khi nhớ lại mùa hè năm ấy, tôi không chỉ nhớ những khu rừng xanh, những hồ nước yên bình hay những ngày hè đầy ánh sáng. Tôi nhớ nhất cảm giác được sống chậm lại.

Từ một đất nước có những mùa đông dài, lạnh giá và nhiều tuyết, người Phần Lan đã tạo nên một không gian sống đặc biệt – nơi cái lạnh của thiên nhiên không ngăn con người tìm thấy sự ấm áp trong đời sống.

Và tôi nhận ra:

Hạnh phúc không nhất thiết phải là một điều gì đó thật lớn.

Đôi khi, đó chỉ là được sống trong một không gian bình yên, gần thiên nhiên, bên gia đình; được chăm sóc cơ thể và có một khoảng thời gian cho riêng mình, không cần phải vội vàng.

Mùa hè Phần Lan năm 2023 đã để lại trong tôi một ký ức như thế:

Một căn phòng sauna nhỏ, một cơ thể ấm nóng, một khoảng trời xanh phía ngoài – và một cảm giác rất khó gọi tên, nhưng có lẽ đó chính là một phần của hạnh phúc./

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung

Nhưng có một đất nước khiến thế giới tò mò theo một cách khác: Phần Lan – đất nước của rừng, hồ nước, tuyết trắng và những mùa đông dài.

Điều khiến người ta nhắc đến Phần Lan không chỉ bởi thiên nhiên đặc biệt hay nền giáo dục nổi tiếng, mà còn bởi con người nơi đây.

Từ năm 2018, Phần Lan liên tục đứng đầu bảng xếp hạng hạnh phúc thế giới.

Nhưng một câu hỏi thú vị hơn là:

Một đất nước có mùa đông dài và lạnh giá đã làm gì để con người ở đó cảm thấy cuộc sống của mình đáng sống?

Có lẽ câu trả lời không nằm ở một điều duy nhất.

Hạnh phúc có thể là thứ một xã hội cùng nhau tạo ra.

1. Hạnh phúc bắt đầu từ một khu rừng

Hãy thử tưởng tượng một buổi sáng ở Phần Lan.

Phía trước là một con đường nhỏ. Hai bên là rừng. Sau những thân cây có thể là một mặt hồ phẳng lặng.

Thiên nhiên ở Phần Lan không phải một thứ xa xỉ dành cho những người có tiền đi du lịch. Nó nằm ngay trong đời sống.

Một gia đình có thể đi bộ trong rừng vào cuối tuần. Một người có thể hái nấm, hái quả mọng. Người khác có thể trượt tuyết hoặc đơn giản chỉ ngồi bên hồ.

Thiên nhiên không chỉ được nhìn ngắm. Thiên nhiên được sống cùng.

Có lẽ đây là một trong những điểm đầu tiên để hiểu về hạnh phúc Phần Lan.

Con người hiện đại đôi khi tìm cách thoát khỏi thiên nhiên. Còn người Phần Lan dường như vẫn giữ được một sợi dây nối mình với rừng, hồ và những khoảng không rộng lớn.

Khi thiên nhiên trở thành một phần của đời sống hằng ngày, nó không còn là một điểm đến.

Nó trở thành môi trường sống.

2. Hạnh phúc không có nghĩa là lúc nào cũng vui

Có một điều rất thú vị về người Phần Lan: hạnh phúc của họ không nhất thiết phải biểu hiện bằng những nụ cười hay một cuộc sống lúc nào cũng náo nhiệt.

Một người vẫn có thể có ngày buồn, mệt mỏi, thất vọng và thừa nhận:

“Hôm nay tôi không ổn.”

Điều đó không có nghĩa họ là những người bất hạnh.

Có lẽ đây là một cách nhìn khác về hạnh phúc.

Chúng ta đôi khi đồng nhất hạnh phúc với việc phải vui, phải tích cực, phải luôn tỏ ra ổn. Nhưng nếu một người đang buồn mà vẫn phải cố chứng minh với mọi người rằng mình vui, liệu đó có phải hạnh phúc?

Có lẽ không.

Hạnh phúc có thể bắt đầu từ sự thành thật với chính cảm xúc của mình.

Tôi buồn thì biết mình đang buồn. Tôi mệt thì thừa nhận mình mệt. Tôi cần nghỉ thì nghỉ. Tôi cần sự giúp đỡ thì có thể nói ra.

Con người không phải lúc nào cũng cần phải mạnh mẽ.

Và một xã hội tốt có lẽ không nên bắt con người phải “diễn” rằng mình đang ổn.

Có lẽ vì thế, hạnh phúc ở Phần Lan không nhất thiết là những khoảnh khắc lớn. Nó có thể là một tách cà phê ngon, một buổi sáng yên tĩnh, một buổi chiều đi bộ trong rừng, một bữa ăn cùng gia đình hay một buổi tối được nghỉ ngơi.

Những điều ấy rất bình thường.

Nhưng chính những điều bình thường được lặp lại mỗi ngày lại tạo nên chất lượng của một cuộc đời.

Cuộc sống không được tạo nên bởi những ngày đặc biệt. Nó được tạo nên bởi những ngày bình thường.

3. Khi con người không sống chỉ để làm việc

Hạnh phúc còn liên quan đến cách con người sử dụng thời gian.

Một người có thể có thu nhập cao nhưng nếu tất cả thời gian đều dành cho công việc, họ còn bao nhiêu thời gian để sống?

Sống với gia đình. Chăm sóc con cái. Gặp bạn bè. Đi bộ. Đọc sách. Tập thể thao. Hoặc đơn giản là ngồi yên.

Phần Lan được biết đến với cách tiếp cận coi trọng sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống. Điều đó không có nghĩa người Phần Lan không làm việc chăm chỉ.

Mà là công việc không được phép nuốt chửng toàn bộ cuộc đời.

Đây là một khác biệt đáng suy nghĩ.

Khi nói về phát triển, chúng ta thường hỏi một người kiếm được bao nhiêu tiền, một quốc gia tạo ra bao nhiêu GDP, nền kinh tế tăng trưởng bao nhiêu phần trăm.

Nhưng còn một câu hỏi khác:

Con người còn bao nhiêu thời gian để sống sau khi đã hoàn thành công việc?

Có lẽ đó là một cách nhìn tiến bộ hơn về phát triển:

Phát triển để con người sống tốt hơn, chứ không chỉ để nền kinh tế lớn hơn.

4. Từ sự tử tế đến niềm tin

Con người không chỉ hạnh phúc khi được nhận. Đôi khi, họ hạnh phúc khi được cho đi: giúp một người khác, chăm sóc người thân, làm một việc tốt hay tham gia vào cộng đồng.

Những hành động nhỏ ấy đem lại một cảm giác rất quan trọng:

Mình có ích.

Khi cảm thấy mình có ý nghĩa với người khác, cuộc sống cũng trở nên có ý nghĩa hơn.

Bởi vậy, hạnh phúc không chỉ nằm ở việc mình có bao nhiêu, mà còn ở việc mình có ý nghĩa như thế nào trong cuộc đời của người khác.

Và từ đây xuất hiện một yếu tố vô hình nhưng rất quan trọng trong câu chuyện Phần Lan:   niềm tin.

Niềm tin giữa người với người và giữa người dân với các thiết chế xã hội.

Dữ liệu OECD năm 2023 cho thấy 47% người dân Phần Lan có mức độ tin tưởng cao hoặc tương đối cao vào chính phủ quốc gia, cao hơn mức trung bình 39% của OECD; 83% hài lòng với các dịch vụ hành chính đã sử dụng, so với 66% của OECD.

Những con số ấy phía sau là một điều rất đời thường: khi con người tin rằng xã hội vận hành công bằng và có thể trông cậy khi cần, cảm giác bất an cũng giảm đi.

Niềm tin vì thế trở thành một dạng tài sản xã hội.

Không nhìn thấy, không cầm nắm được, nhưng có thể làm cuộc sống của hàng triệu người nhẹ đi rất nhiều.

5. Nhà nước không trao hạnh phúc, nhưng có thể tạo điều kiện cho hạnh phúc

Không một chính phủ nào có thể ra quyết định rằng:

“Ngày mai, tất cả người dân hãy hạnh phúc.”

Hạnh phúc không thể ban hành bằng một văn bản.

Nhưng nhà nước có thể tạo ra những điều kiện để con người có nhiều cơ hội sống tốt hơn.

Một nền giáo dục tốt.

Một hệ thống y tế có khả năng bảo vệ người dân.

Một mạng lưới an sinh xã hội.

Môi trường sống được bảo vệ.

Các dịch vụ công hoạt động hiệu quả.

Một xã hội tương đối an toàn.

Và những chính sách giúp con người không bị đẩy vào tình trạng bất an quá mức trước những biến cố của cuộc đời.

Đó chính là điểm cần phân biệt:

Nhà nước không tạo ra hạnh phúc thay cho người dân.

Nhưng một nhà nước tốt có thể giảm bớt những nỗi lo không cần thiết trong cuộc sống, để con người có thêm không gian tự tìm kiếm hạnh phúc của mình.

Vì thế, hạnh phúc không chỉ là chuyện của “tôi”.

Nó còn là câu chuyện của “chúng ta”.

6. Phần Lan không phải thiên đường

Điều này cần được nói rõ.

Phần Lan vẫn có thất nghiệp, cô đơn, vấn đề sức khỏe tinh thần và những thách thức xã hội.

Báo cáo OECD năm 2026 cho thấy thành tích phúc lợi chung của Phần Lan đang che khuất sự khác biệt giữa các thế hệ. Người lớn tuổi có nhiều chỉ số phúc lợi khá tốt, trong khi thế hệ trẻ đang đối mặt với thất nghiệp gia tăng, kết quả học tập suy giảm và mức độ hài lòng với cuộc sống đi xuống. OECD cũng ghi nhận cô đơn và cô lập xã hội gia tăng ở nhiều nhóm tuổi.

Điều này giúp chúng ta hiểu đúng hơn về cụm từ:

“Đất nước hạnh phúc nhất thế giới.”

Không có nghĩa là ở đó mọi người đều hạnh phúc.

Không có nghĩa là không có người đau khổ.

Không có nghĩa mọi vấn đề xã hội đã được giải quyết.

Mà là trong tổng thể, người dân đánh giá chất lượng cuộc sống của mình cao hơn so với nhiều quốc gia khác.

Và một quốc gia tốt không phải là quốc gia không có vấn đề.

Đó là quốc gia có khả năng nhìn thấy vấn đề và tìm cách giải quyết nó.

7.Điều gì đáng để chúng ta học từ Phần Lan?

Có lẽ không có một công thức duy nhất.

Hạnh phúc ở Phần Lan được tạo nên từ thiên nhiên, giáo dục, y tế, an sinh, sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống, niềm tin và cộng đồng.

Nhưng sâu xa hơn, họ không xem hạnh phúc chỉ là trách nhiệm của mỗi cá nhân.

Nhà nước tạo điều kiện để con người bớt bất an; cộng đồng giúp con người không cảm thấy đơn độc; và mỗi cá nhân góp phần làm cho cộng đồng ấy tốt hơn.

Có một câu hỏi mà câu chuyện Phần Lan khiến tôi nghĩ mãi:

Một con người cần bao nhiêu để cảm thấy mình đã đủ?

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà mọi thứ đều có thể trở thành cuộc đua: nhà lớn hơn, xe tốt hơn, thu nhập cao hơn, chức vụ cao hơn, nhiều lượt thích hơn.

Nhưng càng chạy, đôi khi con người càng khó biết điểm dừng.

Có lẽ hạnh phúc không phải là có tất cả những gì mình muốn, mà là biết điều gì thực sự cần thiết cho một cuộc sống tốt đẹp:

Một sức khỏe đủ tốt. Một gia đình để trở về. Một công việc có ý nghĩa. Vài người bạn đáng tin. Một cộng đồng nơi mình cảm thấy thuộc về. Và một chút thời gian để ngồi yên.

Như một buổi sáng.

Một ly cà phê.

Một trận bóng trên màn hình.

Và một cuộc trò chuyện về một đất nước rất xa.

Có thể đó cũng là hạnh phúc.

Lời kết: Hạnh phúc được tạo nên từ cách chúng ta sống

Nhìn vào Phần Lan, điều đáng suy nghĩ không phải là làm thế nào để một quốc gia có thể giữ mãi vị trí đứng đầu trong một bảng xếp hạng. Điều đáng quan tâm hơn là họ đã lựa chọn những gì để cuộc sống của con người trở nên nhẹ nhàng và đáng sống hơn.

Đó là sự gần gũi với thiên nhiên, một nền giáo dục được coi trọng, hệ thống chăm sóc sức khỏe và an sinh, sự cân bằng giữa công việc và đời sống, cùng với niềm tin giữa con người với nhau và với xã hội.

Những điều ấy không tạo ra một cuộc sống hoàn hảo. Nhưng chúng có thể giúp con người bớt đi những lo lắng không cần thiết để có thời gian sống cho gia đình, cho cộng đồng và cho chính mình.

Có lẽ đây mới là điều đáng để chúng ta suy ngẫm.

Một đất nước phát triển không chỉ được nhìn bằng những con số về kinh tế. Điều quan trọng hơn là người dân có khỏe mạnh hơn không, có cảm thấy an toàn không, có được chăm sóc khi khó khăn và có đủ thời gian để tận hưởng cuộc sống hay không.

Và hạnh phúc cũng không phải là một khái niệm quá xa xôi.

Đôi khi, nó bắt đầu từ những điều rất nhỏ: một gia đình còn muốn ngồi ăn cùng nhau, một người già được quan tâm, một đứa trẻ được học trong môi trường tốt, một người lao động có thời gian nghỉ ngơi, một khu rừng còn được giữ lại và một cộng đồng mà ở đó con người có thể tin nhau.

Vì thế, câu chuyện về Phần Lan cuối cùng không chỉ nói về một đất nước ở phía Bắc châu Âu.

Nó khiến chúng ta nhìn lại chính nơi mình đang sống và tự hỏi: chúng ta muốn xây dựng một cuộc sống như thế nào cho mình và cho những người xung quanh?

Có lẽ câu trả lời không nằm ở việc phải có thật nhiều.

Mà ở chỗ, những gì chúng ta đang có có đủ để con người cảm thấy bình yên, có ích và được sống một cuộc đời có ý nghĩa hay chưa.

Đó có lẽ mới là giá trị sâu xa nhất mà câu chuyện về “đất nước hạnh phúc nhất thế giới” gợi ra./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung

Không chỉ bởi những hình ảnh hùng vĩ của Fansipan – “Nóc nhà Đông Dương”, giữa biển mây Hoàng Liên Sơn, mà bởi câu chuyện được kể qua những hình ảnh ấy:

Bốn ngày leo núi để thưởng thức một ngụm trà Shan tuyết trên đỉnh núi.

Bốn ngày vượt qua những con dốc, những cung đường cheo leo giữa núi rừng, chỉ để tìm đến một chén trà.

Một ngụm trà có gì đặc biệt mà phải đi xa đến thế?

Có lẽ, đó không chỉ là vị trà, mà còn là hương vị của một vùng đất, ký ức của núi rừng và giá trị được tích lũy qua những thân chè cổ thụ.

Và tôi bắt đầu nghĩ:

Nếu những cây chè ấy quý đến mức con người phải vượt núi để tìm đến, tại sao chúng ta chỉ dừng lại ở việc hái lá, chế biến thành trà rồi bán đi?

Liệu còn một con đường khác để đánh thức giá trị của đại ngàn bằng khoa học, công nghệ và dược học?

1. Từ một cây chè trong rừng…

Shan tuyết là một trong những hình ảnh rất đặc biệt của chè Việt Nam.

Những cây chè cổ thụ mọc trên các vùng núi cao, trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, thân cây phủ rêu, cành vươn ra giữa mây núi. Người dân địa phương hái những búp non phủ một lớp lông trắng đặc trưng rồi chế biến thành những sản phẩm trà mang hương vị rất riêng.

Nhưng nếu chỉ nhìn Shan tuyết dưới góc độ một sản phẩm đồ uống, chúng ta mới nhìn thấy một phần giá trị của cây chè.

Bởi lá chè không chỉ tạo ra màu nước, hương thơm và vị chát.

Trong đó có cả một hệ thống các hợp chất tự nhiên, đáng chú ý là nhóm polyphenol và catechin. Một trong những thành phần được nghiên cứu nhiều là epigallocatechin gallate – EGCG.

Và từ đây, câu chuyện bắt đầu chuyển sang một hướng khác.

Không còn chỉ là:

“Chè này uống ngon không?”

Mà là:

“Trong cây chè này có những hợp chất gì? Hàm lượng bao nhiêu? Có thể chiết xuất như thế nào? Có thể chuẩn hóa ra sao? Và có thể tạo ra những sản phẩm giá trị cao hơn hay không?”

Đó chính là lúc khoa học bắt đầu bước vào câu chuyện của cây chè.

2. Đánh thức đại ngàn không có nghĩa là khai thác đại ngàn

Có một điều cần phân biệt.

“Đánh thức đại ngàn” không có nghĩa là cứ thấy cây gì quý là khai thác thật nhiều.

Ngược lại.

Nếu những cây chè cổ thụ Shan tuyết thực sự là tài nguyên quý, thì điều cần làm trước tiên là bảo tồn cây mẹ, bảo vệ hệ sinh thái và nghiên cứu để gia tăng giá trị trên mỗi đơn vị nguyên liệu.

Một kilogram lá chè nếu chỉ được bán dưới dạng nguyên liệu thô sẽ có một giá trị.

Nhưng nếu từ nguyên liệu ấy có thể tạo ra trà chất lượng cao, trà túi lọc, cao chiết chuẩn hóa, sản phẩm chăm sóc sức khỏe hoặc nguyên liệu giàu hoạt chất, giá trị tạo ra có thể tăng lên nhiều lần.

Đó là một cách khác để phát triển kinh tế vùng núi:

không nhất thiết phải lấy nhiều hơn từ rừng, mà phải tạo ra nhiều giá trị hơn từ những gì rừng đã có.

Và cây chè Shan tuyết hoàn toàn có thể là một câu chuyện như vậy.

3. Từ chén trà đến trà túi lọc

Bước đầu tiên của hành trình này thực ra không hề xa lạ.

Từ những bánh trà, những sản phẩm trà truyền thống, cây chè đã bước vào các dạng sản phẩm tiện dụng hơn: trà túi lọc, trà đóng gói, trà phối hợp với các nguyên liệu khác…

Đó là bước chuyển từ nông sản sang sản phẩm chế biến.

Nhưng công nghệ còn có thể đi xa hơn.

Khi người ta bắt đầu quan tâm đến thành phần hóa học của lá chè, câu chuyện không còn dừng ở việc tạo ra một sản phẩm có hương vị.

Người ta bắt đầu nghiên cứu cách chiết xuất, cô đặc và kiểm soát các hợp chất có giá trị.

Và EGCG trở thành một trong những cái tên đáng chú ý nhất trong câu chuyện đó.

4. Khi chiếc lá được đưa vào phòng thí nghiệm

Nói rằng “chè có EGCG” thì rất dễ.

Nhưng để đưa EGCG từ chiếc lá vào một sản phẩm có kiểm soát chất lượng lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

Các nhà khoa học Việt Nam đã nghiên cứu phương pháp định lượng EGCG trong cao lá chè xanh bằng các kỹ thuật phân tích hiện đại. Có những nghiên cứu còn tiến xa hơn, xây dựng quy trình tạo cao chè giàu catechin và nghiên cứu khả năng ứng dụng trong các dạng bào chế.

Một công trình công bố trên Tạp chí Y Dược cổ truyền Việt Nam là một ví dụ khá rõ.

Nhóm nghiên cứu đã điều chế viên nang CHM-WL từ bột củ Nưa, cao lá Chè xanh và cao hạt Cà phê xanh. Cao lá chè xanh trong nghiên cứu được định lượng 33,1% EGCG; công thức viên nang sử dụng 145 mg cao lá chè xanh và thành phẩm được định chuẩn với 48,0 mg EGCG.

Đây là một chi tiết rất đáng chú ý.

Bởi từ đây, chúng ta nhìn thấy một chuỗi công nghệ hoàn chỉnh hơn:

Cây chè

→ lá chè

→ chiết xuất

→ cao chè xanh

→ định lượng EGCG

→ phối hợp công thức

→ viên nang.

Chiếc lá đã bắt đầu bước ra khỏi chén trà để đi vào công nghệ bào chế.

5. Và Việt Nam không chỉ dừng ở phòng thí nghiệm

Điều thú vị hơn là câu chuyện EGCG và chè xanh ở Việt Nam không chỉ nằm trong các công trình nghiên cứu.

Đã từng có những sản phẩm được phát triển theo hướng đưa chiết xuất chè xanh vào dạng bào chế hiện đại.

Đây chính là bước chuyển quan trọng:

Từ nghiên cứu → công nghệ → sản phẩm.

Ở đây, chúng ta cần rất thận trọng với cách gọi.

Một chế phẩm nghiên cứu chưa phải là một sản phẩm thương mại.

Một thực phẩm bảo vệ sức khỏe cũng không nên gọi là thuốc.

Một sản phẩm có chứa EGCG cũng không đồng nghĩa với việc EGCG trong đó được chiết xuất từ chè Shan tuyết.

Nhưng những ví dụ ấy vẫn có ý nghĩa rất lớn.

Bởi chúng chứng minh rằng nguyên liệu từ cây chè hoàn toàn có thể được đưa vào chuỗi giá trị công nghệ cao hơn: từ chiết xuất, chuẩn hóa hoạt chất đến dạng viên.

Và đó mới là điều chúng ta cần nhìn thấy khi nói về “đánh thức đại ngàn”.

6. Một cây chè có thể đi xa đến đâu?

Hãy thử hình dung hành trình ấy.

Một cây chè Shan tuyết cổ thụ đứng giữa núi rừng.

Người dân hái những búp chè.

Ngày hôm nay, chúng ta có thể làm trà.

Nhưng ngày mai, từ cùng nguồn tài nguyên ấy, nếu có đủ nghiên cứu và công nghệ, chúng ta có thể tạo ra nhiều tầng giá trị hơn:

Trà Shan tuyết truyền thống.

Trà túi lọc tiện dụng.

Các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe từ chè.

Cao chiết chè xanh được kiểm soát thành phần.

Nguyên liệu giàu catechin, trong đó có EGCG.

Các dạng viên nang hoặc dạng bào chế phù hợp.

Mỗi bước đi thêm một đoạn trên chuỗi giá trị, sản phẩm lại chứa nhiều hơn hàm lượng tri thức, công nghệ và giá trị gia tăng.

Đó mới là điều đáng nói.

Không phải bán một chiếc lá chè với giá cao hơn.

Mà là tạo ra một sản phẩm có giá trị cao hơn từ chiếc lá ấy.

7. Từ “chè Việt Nam” đến “Made in Vietnam”

Một sản phẩm Made in Vietnam không nhất thiết phải được hiểu một cách giản đơn rằng mọi nguyên liệu đều phải có nguồn gốc Việt Nam.

Điều quan trọng là Việt Nam có thể tạo ra bao nhiêu giá trị trong sản phẩm đó: từ vùng nguyên liệu, nghiên cứu, công nghệ chiết xuất, kiểm nghiệm, bào chế, sản xuất cho đến xây dựng thương hiệu và đưa sản phẩm ra thị trường.

Với cây chè, chúng ta có một lợi thế rất rõ:

Việt Nam không thiếu nguyên liệu.

Điều chúng ta cần nhiều hơn là công nghệ và tư duy về chuỗi giá trị.

Một búp chè nếu chỉ được bán như một nông sản sẽ có giới hạn.

Nhưng nếu từ búp chè ấy, chúng ta xây dựng được vùng nguyên liệu chuẩn, nghiên cứu được thành phần hóa học, kiểm soát được hoạt chất, tạo được nguyên liệu chuẩn hóa, phát triển được sản phẩm và xây dựng được thương hiệu, thì câu chuyện đã khác.

Khi ấy, chúng ta không chỉ xuất khẩu chè.

Chúng ta có thể xuất khẩu sản phẩm từ chè.

Xa hơn nữa, có thể xuất khẩu công nghệ, thương hiệu và giá trị tri thức gắn với cây chè Việt Nam.

Chè Tuyết Shan

8.Lời kết: Để một ngụm trà trên Fansipan không chỉ là một ngụm trà

Quay trở lại hình ảnh ban đầu.

Bốn ngày leo núi, những con đường giữa đại ngàn, những cây chè Shan tuyết cổ thụ và cuối cùng là một ngụm trà trên đỉnh Fansipan.

Với người uống, đó có thể chỉ là vị chát nhẹ, vị ngọt hậu và hương thơm của núi rừng. Nhưng phía sau ngụm trà ấy là câu chuyện về một nguồn tài nguyên bản địa, những thế hệ người vùng cao gìn giữ cây chè và hành trình khoa học – công nghệ đang từng bước nâng giá trị của nó.

“Đánh thức đại ngàn” không phải là khai thác nhiều hơn, mà là tạo ra nhiều giá trị hơn từ những gì đại ngàn ban tặng, để cây chè vẫn ở lại với núi rừng nhưng giá trị của nó có thể đi xa hơn.

Từ búp chè thành sản phẩm, từ sản phẩm thành thương hiệu, và từ thương hiệu Việt Nam vươn ra thế giới.

Khi ấy, dòng chữ “Made in Vietnam” không chỉ nằm trên một hộp trà, mà có thể là dấu ấn của cây chè Việt Nam, công nghệ Việt Nam và trí tuệ Việt Nam.

Và biết đâu, hành trình ấy lại bắt đầu từ chính một ngụm trà mà người ta phải mất bốn ngày leo núi mới có được.

Một ngụm trà trên đỉnh núi – một hành trình đánh thức đại ngàn./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung

Ngược lại.

Đó là một kho tàng dược liệu mà thiên nhiên và lịch sử đã trao lại cho người Việt.

Vấn đề là: chúng ta đã thực sự đánh thức kho tàng ấy hay chưa?

1. Từ một câu nói của Tuệ Tĩnh

Hơn sáu thế kỷ trước, Đại danh y – Thiền sư Tuệ Tĩnh đã để lại một tư tưởng mà đến hôm nay vẫn còn nguyên giá trị: “Nam dược trị Nam nhân” – dùng nguồn dược liệu của đất Việt để chăm sóc và chữa bệnh cho người Việt.

Theo Bộ Y tế, Tuệ Tĩnh là người đặt nền móng quan trọng cho nền y học cổ truyền Việt Nam; trong Nam dược thần hiệu, ông đã ghi chép 499 vị thuốc Nam, trong đó có 241 vị có nguồn gốc từ thực vật.

Điều đáng quý trong tư tưởng của Tuệ Tĩnh không chỉ nằm ở việc ông tìm kiếm cây thuốc quanh mình.

Đó còn là một tư duy tự chủ.

Người Việt phải biết đất mình có gì, cây gì có thể làm thuốc, dùng như thế nào, chế biến ra sao và làm thế nào để những thứ thuốc ấy phục vụ chính sức khỏe của cộng đồng.

Ngày nay, sau hàng trăm năm, chúng ta có thể nhìn “Nam dược trị Nam nhân” bằng một cách rộng hơn.

Không chỉ là dùng thuốc Nam cho người Việt.

Mà còn phải là:

Hiểu cây thuốc Việt – làm chủ nguồn dược liệu Việt – nghiên cứu bằng khoa học Việt – tạo ra sản phẩm Việt – phục vụ người Việt và từng bước đưa giá trị ấy ra thế giới.

Đó có lẽ mới là cách tiếp nối tư tưởng của Tuệ Tĩnh trong thời đại hiện đại.

2. Đại ngàn không chỉ có gỗ

Mỗi khi nói đến rừng, người ta thường nghĩ đến những thân cây lớn, những cánh rừng nguyên sinh, những dòng suối, những sản vật của núi rừng.

Nhưng với ngành Dược, đại ngàn còn có một kho báu khác.

Đó là nguồn gen dược liệu.

Một cây thuốc nhỏ bé có thể chứa những hợp chất sinh học mà con người phải mất nhiều năm nghiên cứu mới hiểu được giá trị. Một loài cây tưởng như bình thường đối với người đi rừng lại có thể trở thành nguyên liệu cho một sản phẩm chăm sóc sức khỏe hoặc một thuốc có giá trị.

Những câu chuyện về lan kim tuyến, tam thất hoang, các loài sâm và rất nhiều cây thuốc bản địa được phát hiện trong những cánh rừng Việt Nam cho thấy một điều: giá trị của dược liệu không nằm ở việc nó quý đến đâu trong mắt người buôn bán, mà nằm ở việc chúng ta hiểu và khai thác nó bằng tri thức đến đâu.

Nếu chỉ nhìn cây thuốc bằng giá thu mua một kilôgam nguyên liệu, chúng ta sẽ rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn:

Tìm thấy – khai thác – bán – hết.

Nhưng nếu nhìn nó bằng con mắt của khoa học và công nghiệp Dược, chuỗi giá trị sẽ hoàn toàn khác:

Bảo tồn – định danh – nghiên cứu – tiêu chuẩn hóa – nuôi trồng – chế biến – kiểm nghiệm – phát triển sản phẩm – xây dựng thương hiệu.

Đó mới là quá trình đánh thức đại ngàn.

3. Khi cây thuốc bước ra khỏi khu vườn

Có một ví dụ rất gần gũi với người Việt: cây Đinh lăng.

Đinh lăng vốn chẳng xa lạ. Nó từng xuất hiện trong rất nhiều khu vườn, hàng rào, đình chùa và gia đình Việt. Nhưng từ một cây thuốc quen thuộc, Đinh lăng đã bước vào một chuỗi nghiên cứu và sản xuất hiện đại.

Traphaco đã xây dựng vùng trồng Đinh lăng đạt chuẩn GACP-WHO tại Nam Định và sử dụng nguồn dược liệu này để phát triển Hoạt huyết dưỡng não, sau đó là Cebraton.

Cebraton hiện là một trong những sản phẩm tiêu biểu của Traphaco, với công thức kết hợp cao đặc rễ Đinh lăng và cao khô lá Bạch quả. Hồ sơ lưu hành thuốc cũng ghi nhận cơ sở đăng ký là Traphaco và cơ sở sản xuất là Công ty cổ phần Công nghệ cao Traphaco tại Việt Nam.

Đó chính là một ví dụ dễ hiểu về quá trình đánh thức một cây thuốc.

Không phải cứ hái Đinh lăng đem bán là tạo ra giá trị.

Giá trị lớn hơn xuất hiện khi người ta xây dựng vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, nghiên cứu thành phần, xây dựng công thức, sản xuất trong nhà máy và đưa sản phẩm đến người sử dụng.

Traphaco hiện cũng tiếp tục phát triển chuỗi giá trị Đinh lăng và xem đây là một trong những nền tảng cho các sản phẩm chăm sóc não bộ, qua đó nâng giá trị của cây thuốc Việt bằng nghiên cứu và sản xuất hiện đại.

Từ một cây thuốc trong vườn nhà đến một sản phẩm được sản xuất trong nhà máy – khoảng cách ấy chính là khoảng cách giữa tài nguyên và giá trị.

4. Một cây thuốc tốt chưa đủ để tạo ra một sản phẩm tốt

Đây là điều ngành Dược cần đặc biệt lưu ý.

Có dược liệu quý không có nghĩa là đã có thuốc tốt.

Có một loài cây chứa hoạt chất có tiềm năng cũng chưa có nghĩa là chúng ta đã có một sản phẩm có thể sử dụng rộng rãi.

Giữa hai điểm ấy là cả một con đường dài của khoa học.

Phải xác định chính xác loài cây.

Phải biết bộ phận nào được sử dụng.

Phải xác định thành phần hóa học và các chất có hoạt tính.

Phải xây dựng tiêu chuẩn nguyên liệu.

Phải kiểm soát giống, đất trồng, thời điểm thu hái, sơ chế và bảo quản.

Phải nghiên cứu công nghệ chiết xuất, bào chế.

Phải kiểm nghiệm độ ổn định, độ an toàn và hiệu quả theo những yêu cầu phù hợp.

Và cuối cùng, phải có một nhà máy đủ năng lực để biến kết quả nghiên cứu thành sản phẩm ổn định về chất lượng.

Đó chính là lúc cây thuốc bước ra khỏi khu rừng để trở thành một sản phẩm của ngành Dược.

5. “Đánh thức đại ngàn” không có nghĩa là khai thác đại ngàn

Đây có lẽ là điều chúng ta cần thay đổi trong cách nghĩ.

Nếu cứ phát hiện một cây thuốc quý là người dân lập tức vào rừng đào, nhổ, tận thu rồi bán, thì cái gọi là “kho báu” sẽ nhanh chóng biến mất.

Một cây thuốc quý bị khai thác tận diệt không còn là tài nguyên.

Nó trở thành một ký ức.

Vì vậy, đánh thức đại ngàn không thể bắt đầu bằng những chuyến đi săn tìm dược liệu để bán.

Nó phải bắt đầu bằng bảo tồn.

Sau đó là nghiên cứu.

Rồi nuôi trồng và phát triển vùng nguyên liệu.

Rồi công nghệ.

Rồi sản phẩm.

Và cuối cùng là thị trường.

Chỉ khi người dân trồng cây thuốc có thu nhập tốt hơn từ việc bảo tồn và phát triển nó thay vì tận diệt trong rừng, chúng ta mới thực sự tạo ra một vòng tròn phát triển bền vững.

6. Từ “Nam dược trị Nam nhân” đến “Made in Vietnam”

Tư tưởng của Tuệ Tĩnh được hình thành trong một thời đại mà thuốc chủ yếu đến từ  những gì con người tìm thấy trong tự nhiên.

Ngày nay, khoa học đã thay đổi hoàn toàn cách chúng ta nhìn một cây thuốc.

Một dược liệu Việt Nam có thể trở thành một chuỗi giá trị.

Từ hạt giống.

Đến vùng trồng.

Từ vùng trồng.

Đến nguyên liệu đạt chuẩn.

Từ nguyên liệu.

Đến cao chiết và hoạt chất.

Từ nghiên cứu.

Đến công thức sản phẩm.

Từ phòng thí nghiệm.

Đến nhà máy.

Từ nhà máy.

Đến nhà thuốc.

Và xa hơn nữa:

Từ Việt Nam đến thị trường thế giới.

Đó là lúc câu chuyện “Nam dược trị Nam nhân” không còn chỉ là một khẩu hiệu lịch sử.

Nó trở thành một tư duy phát triển.

Người Việt phải làm chủ những gì thiên nhiên Việt Nam trao cho mình.

Và nếu một sản phẩm được tạo ra từ nguồn dược liệu Việt, được nghiên cứu bởi người Việt, sản xuất trong nhà máy Việt Nam, đạt những tiêu chuẩn cần thiết và bước ra thị trường quốc tế, thì trên sản phẩm ấy không chỉ có một dòng chữ:

Made in Vietnam.

Mà phía sau dòng chữ ấy còn là câu chuyện về đất Việt, cây Việt và trí tuệ Việt.

7. Lời kết: Đại ngàn đang chờ được đánh thức

Việt Nam không thiếu cây thuốc.

Điều chúng ta cần là một hệ sinh thái đủ mạnh để những cây thuốc ấy không bị bỏ quên trong rừng, không bị bán đi dưới dạng nguyên liệu thô, cũng không bị biến thành những câu chuyện truyền miệng thiếu căn cứ.

Chúng cần được định danh bằng khoa học.

Được bảo tồn bằng chính sách.

Được nuôi trồng bằng kỹ thuật.

Được nghiên cứu bằng trí tuệ.

Được chế biến bằng công nghệ.

Được kiểm soát bằng những tiêu chuẩn nghiêm ngặt.

Và được đưa ra thị trường bằng những thương hiệu Việt có đủ năng lực cạnh tranh.

Đó cũng là lúc chúng ta có thể nhìn lại câu nói của Tuệ Tĩnh bằng một tâm thế mới.

“Nam dược trị Nam nhân” không nhất thiết chỉ là câu chuyện của hơn sáu trăm năm trước.

Nó có thể là lời nhắc nhở cho ngành Dược Việt Nam hôm nay:

Đừng để những gì quý giá nhất của đất nước chỉ nằm lại trong rừng.

Bởi đại ngàn Việt Nam vẫn còn đó.

Những cánh rừng vẫn đang giữ trong lòng mình những nguồn gen mà có thể chúng ta chưa hiểu hết giá trị.

Và phía trước chúng ta không chỉ là câu hỏi “Việt Nam có bao nhiêu cây thuốc quý?”

Câu hỏi lớn hơn phải là:

“Bao giờ chúng ta đủ năng lực để đánh thức chúng – biến những cây thuốc của đại ngàn thành những sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam, phục vụ người Việt và tự tin bước ra thế giới?”

Có lẽ, đó chính là cách đẹp nhất để một tư tưởng từ hàng trăm năm trước tiếp tục sống trong thời đại hôm nay.

Từ Nam dược trị Nam nhân – đến khát vọng đưa Nam dược ra thế giới.

Và từ những cánh rừng năm xưa – đến những sản phẩm mang dòng chữ Made in Vietnam của ngày hôm nay./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung

1. “Ngồi trên đống thuốc” – câu nói bắt đầu từ đâu?

Trong nhiều tài liệu viết về văn hóa và dược liệu Việt Nam, hình ảnh người Việt “ngồi trên đống thuốc” được nhắc lại như một nhận xét của người phương Bắc về sự phong phú của sản vật và cây thuốc ở phương Nam.

GS Trần Ngọc Thêm, khi viết về vai trò của thực vật trong đời sống văn hóa Việt Nam và Đông Nam Á, đã dẫn lại nhận xét này và liên hệ với những ghi chép của Lê Quý Đôn trong Vân đài loại ngữ. Lê Quý Đôn từng ghi nhận phương Nam có rất nhiều hương dược, hoa quả, cây cỏ mà Trung Quốc không có; từ thời Hán, người ta đã khai thác Giao Chỉ và sưu tầm những sản vật quý.

Điều đó cho thấy, ít nhất về mặt tư liệu, hình ảnh “ngồi trên đống thuốc” phản ánh một thực tế có cơ sở: vùng đất Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên thực vật và dược liệu rất phong phú.

Về sau, cách diễn đạt “chết trên đống thuốc” trở nên phổ biến hơn và mang một sắc thái khác: không chỉ nói về sự giàu có của tài nguyên, mà nhấn mạnh một nghịch lý – có thuốc nhưng chưa chắc đã có một nền y học đủ mạnh; có dược liệu nhưng chưa chắc đã tạo ra được thuốc; có tài nguyên nhưng chưa chắc đã biến tài nguyên thành giá trị cho chính người dân.

Đáng chú ý, năm 2015, trong phiên thảo luận về sửa đổi Luật Dược, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng đã nhắc đến chính ý “Người Việt Nam chết trên đống thuốc”, trong bối cảnh đề cập đến thực trạng ngành Dược trong nước còn phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu và công nghệ từ bên ngoài.

Như vậy, một câu nói tưởng như chỉ là hình ảnh ví von lại đặt ra một câu hỏi rất nghiêm túc:

Tại sao chúng ta có nhiều thuốc mà vẫn chưa làm chủ được ngành thuốc?

2. Một đất nước giàu cây thuốc

Việt Nam có điều kiện tự nhiên đa dạng, từ đồng bằng, trung du đến những vùng núi cao, khí hậu và hệ sinh thái phong phú. Chính điều kiện ấy tạo nên một nguồn tài nguyên dược liệu rất lớn.

Trong lịch sử, người Việt không chỉ biết sử dụng cây cỏ để chữa bệnh mà còn hình thành một kho tàng tri thức y học bản địa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tên tuổi của Tuệ Tĩnh với tư tưởng “Nam dược trị Nam nhân”, của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác với những công trình lớn về y học, hay sau này là những người dành cả cuộc đời nghiên cứu cây thuốc Việt Nam, cho thấy dân tộc ta không phải bắt đầu câu chuyện về dược liệu từ con số không.

Ngược lại, chúng ta có một nền tảng rất đáng kể.

Nhưng lịch sử cũng cho thấy một điều: có tài nguyên và có kinh nghiệm sử dụng tài nguyên mới chỉ là điểm khởi đầu.

Một cây thuốc mọc trong rừng chưa phải là một thuốc.

Một củ thuốc quý chưa phải là một dược chất.

Một kinh nghiệm dân gian chưa phải là một quy trình điều trị có thể áp dụng rộng rãi.

Để đi từ cây thuốc đến thuốc, cần có nghiên cứu khoa học, định danh chính xác, tiêu chuẩn hóa nguyên liệu, chiết xuất và phân lập hoạt chất, nghiên cứu dược lý – độc tính, bào chế, kiểm nghiệm, sản xuất và kiểm soát chất lượng.

Khoảng cách ấy chính là khoảng cách giữa “có thuốc” và “làm chủ thuốc”.

3. Khi “thuốc quý” được bán như… khoai lang

Có lẽ không có ví dụ nào minh họa cho nghịch lý ấy rõ hơn câu chuyện về sâm tiết trúc ở vùng Hoàng Liên Sơn.

Một số tư liệu báo chí kể lại rằng nhiều năm trước, người dân địa phương, trong đó có đồng bào dân tộc Mông, vào rừng đào một loại củ mà họ quen gọi là “khoai lang núi”. Có thời điểm loại củ này chỉ được bán với giá rất thấp. Một bài viết của VietNamNet kể rằng khi giá thu mua tăng dần lên rồi đến mức hàng triệu đồng mỗi kilôgam, người dân đã khai thác ồ ạt; đến khi nhận ra giá trị thực sự thì nguồn tự nhiên đã suy giảm nghiêm trọng.

Một số tư liệu khác gọi loại dược liệu này là sâm tiết trúc, sâm đốt trúc, hoặc liên hệ với tên gọi “tam thất hoang”. VTC News từng phản ánh câu chuyện người dân ở vùng Lai Châu, Lào Cai khai thác loại sâm này dưới tên “khoai lang núi”, bán với giá rất thấp; bài viết cho rằng sau nhiều năm khai thác, nguồn sâm tự nhiên gần như cạn kiệt.

Câu chuyện ấy đáng suy nghĩ không phải chỉ vì giá trị của một loại sâm.

Điều đáng suy nghĩ hơn là sự bất cân xứng về thông tin.

Người sống ngay cạnh tài nguyên có thể không biết nó quý đến đâu.

Người thu mua biết.

Người nghiên cứu biết.

Thị trường biết.

Nhưng khi người sở hữu tài nguyên cuối cùng biết được giá trị của nó thì đôi khi… rừng đã không còn sâm để mà đào.

Đó chính là một nghĩa khác của câu “chết trên đống thuốc”.

Không phải chỉ là có thuốc mà không chữa được bệnh.

Mà còn là:

Có thuốc quý ngay dưới chân mình, nhưng không hiểu giá trị của nó; đến khi hiểu ra thì chính nguồn thuốc ấy đã bị khai thác đến mức cạn kiệt.

4. Lan kim tuyến và bài học về giữ thuốc cho thế hệ sau

Sâm tiết trúc không phải trường hợp duy nhất.

Lan kim tuyến cũng là một trong những dược liệu quý được nhắc đến tại vùng núi phía Bắc. Các nghiên cứu và chương trình bảo tồn ở Lai Châu đã đặt vấn đề đánh giá phân bố, trữ lượng, dược tính và xây dựng mô hình bảo tồn, phát triển loại cây này.

Điều đó cho thấy một chuyển biến rất quan trọng trong tư duy về dược liệu:

Không thể mãi chỉ vào rừng tìm thuốc.

Nếu một cây thuốc có giá trị, chúng ta phải biết bảo tồn nguồn gen, nghiên cứu đặc điểm sinh học, xây dựng quy trình nhân giống, trồng và thu hái đúng kỹ thuật, đồng thời tạo ra chuỗi giá trị để người dân có thể sống được bằng việc bảo tồn thay vì phải khai thác tận diệt.

Lai Châu hiện cũng xác định nhiều cây dược liệu như sâm Lai Châu, lan kim tuyến, thất diệp nhất chi hoa… là những nguồn dược liệu có giá trị và đang được định hướng bảo tồn, phát triển gắn với khoa học công nghệ và sinh kế của người dân.

Đó mới là cách biến tài nguyên thiên nhiên thành tài sản lâu dài.

5. Từ cây thuốc đến thuốc là một hành trình dài

Có một điều ngành Dược cần nhìn nhận rất rõ:

Dược liệu quý không tự nhiên biến thành thuốc.

Một cây thuốc có thể chứa hàng chục, thậm chí hàng trăm hợp chất hóa học. Nhưng để xác định chất nào có tác dụng, tác dụng như thế nào, liều bao nhiêu, dùng trong trường hợp nào, độc tính ra sao và làm thế nào để sản xuất một chế phẩm có chất lượng ổn định, cần cả một quá trình nghiên cứu khoa học.

Đó là lý do một quốc gia có rừng thuốc phong phú chưa chắc đã có một ngành Dược mạnh.

Muốn biến “đống thuốc” thành sức mạnh của ngành Dược, phải có khoa học, công nghệ, nhân lực, doanh nghiệp, tiêu chuẩn chất lượng, hệ thống kiểm nghiệm và một chiến lược phát triển dài hạn.

Nếu không, chúng ta rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn:

Có cây thuốc → khai thác → bán nguyên liệu → nơi khác chế biến → sản phẩm quay trở lại thị trường → người Việt lại mua với giá cao.

Khi ấy, tài nguyên vẫn nằm trên đất Việt nhưng giá trị gia tăng lại nằm ở nơi khác.

6. “Chết trên đống thuốc”– câu hỏi dành cho hôm nay

Ngày trước, câu nói ấy có thể khiến người ta nghĩ đến những cánh rừng đầy cây thuốc.

Ngày nay, ý nghĩa của nó cần được mở rộng hơn.

Chúng ta không chỉ cần hỏi:

Việt Nam có bao nhiêu cây thuốc?

Mà phải hỏi:

Bao nhiêu cây thuốc đã được định danh?

Bao nhiêu loài được bảo tồn?

Bao nhiêu dược liệu được chuẩn hóa?

Bao nhiêu hoạt chất đã được nghiên cứu đến nơi đến chốn?

Bao nhiêu sản phẩm thuốc có nguồn gốc từ chính tài nguyên Việt Nam?

Và quan trọng hơn:

Bao nhiêu giá trị của kho dược liệu ấy thực sự quay trở lại với người dân và đất nước?

Đó mới là thước đo của một nền Dược học trưởng thành.

7. Lời kết: Đừng để “đống thuốc” biến mất trước khi chúng ta kịp hiểu giá trị

Từ những cánh rừng Hoàng Liên Sơn, câu chuyện về sâm tiết trúc cho chúng ta một bài học rất đắt giá.

Một loại cây thuốc có thể tồn tại hàng chục, hàng trăm năm trong tự nhiên.

Nhưng chỉ cần vài mùa khai thác tận diệt, nó có thể biến mất khỏi một vùng rừng.

Một thế hệ có thể vô tình bán đi thứ mà thế hệ sau không thể mua lại bằng tiền.

Bởi vậy, câu chuyện về “người Việt Nam chết trên đống thuốc” hôm nay không nên được hiểu như một lời than thở.

Nó nên được xem như một lời cảnh tỉnh.

Chúng ta không thiếu cây thuốc.

Điều chúng ta cần là biết trân trọng, bảo tồn, nghiên cứu và làm chủ giá trị của cây thuốc Việt Nam.

Bởi mục tiêu cuối cùng của ngành Dược không phải là sở hữu một khu rừng có thật nhiều cây thuốc.

Mà là biến những cây thuốc ấy thành tri thức, thành dược liệu chuẩn hóa, thành thuốc có chất lượng, thành sản phẩm khoa học và cuối cùng là thành sức khỏe cho con người.

Nếu không làm được điều đó, một ngày nào đó chúng ta vẫn có thể đứng giữa một đất nước từng được gọi là “ngồi trên đống thuốc”, nhưng lại phải đi tìm những thứ thuốc quý của chính mình ở nơi khác.

Có lẽ, điều đáng sợ nhất không phải là Việt Nam thiếu thuốc.

Mà là chúng ta từng có cả một “đống thuốc”, nhưng đã không đủ nhanh để hiểu, bảo vệ và biến nó thành sức mạnh của chính mình./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung

1. Từ một tin báo đến một câu hỏi cảnh giác

Theo bài viết “Hai chị em gái 3 tuổi và 18 tháng tuổi chết thương tâm, nghi uống nhầm thuốc diệt chuột” của tác giả Doãn Hòa, đăng trên Tuổi Trẻ ngày 20-8-2026, hai bé gái ở Nghệ An, 3 tuổi và 18 tháng tuổi, được cho là đã uống nhầm thuốc diệt chuột khi đến nhà một người bạn cùng mẹ.

Khoảng 2 giờ sáng ngày 19-8, hai bé xuất hiện triệu chứng nôn mửa, được đưa đến cơ sở y tế cấp cứu trạng nguy kịch và sau đó được chuyển lên Bệnh viện Sản Nhi Nghệ An. Dù được các bác sĩ cấp cứu, cả hai cháu đã tử vong.

Điều cần lưu ý là đây mới là thông tin ban đầu và nguyên nhân vụ việc đang được cơ quan chức năng điều tra, làm rõ. Vì vậy, không nên biến cụm từ “nghi uống nhầm thuốc diệt chuột” thành một kết luận y khoa.

Nhưng ngay cả khi nguyên nhân cuối cùng còn chờ được xác định, câu chuyện vẫn đặt ra một vấn đề rất đáng suy nghĩ:

Tại sao những hóa chất có khả năng gây độc cao lại có thể nằm trong tầm tiếp cận của trẻ nhỏ?  Và quan trọng hơn:

Ngoài việc yêu cầu người lớn phải cẩn thận, liệu bản thân sản phẩm và bao bì đã được thiết kế đủ để hạn chế nguy cơ trẻ em tiếp cận hay chưa?

2. Một lời bình luận của bạn đọc đáng để suy nghĩ

Ngay dưới bài viết của Tuổi Trẻ, một bạn đọc đặt câu hỏi rất ngắn nhưng đáng chú ý:

“Vì sao trên bao bì sản phẩm không có cảnh báo rõ ràng để người lớn dễ nhận biết và phòng tránh?”

Đây không chỉ là một bình luận về một vụ việc cụ thể.

Nó gợi ra một câu chuyện lớn hơn về an toàn hóa chất trong đời sống.

Khi một sản phẩm có khả năng gây độc, trách nhiệm phòng ngừa không thể chỉ đặt lên vai người sử dụng bằng một lời nhắc đơn giản: “Hãy để xa tầm tay trẻ em.”

Tất nhiên, người lớn phải có trách nhiệm bảo quản. Nhưng bên cạnh đó, sản phẩm cũng cần được nhìn từ góc độ an toàn ngay từ thiết kế.

Một sản phẩm nguy hiểm càng cần được thiết kế sao cho nguy cơ tiếp xúc ngoài ý muốn càng thấp.

3. “Thuốc” không phải lúc nào cũng là thuốc chữa bệnh

Trong đời sống, chúng ta quen gọi là thuốc diệt chuột, thuốc trừ sâu, thuốc diệt côn trùng…

Nhưng chữ “thuốc” trong tên gọi đôi khi khiến người sử dụng quên mất bản chất của sản phẩm.

Đây không phải là thuốc dùng để điều trị bệnh cho con người.

Nhiều sản phẩm dùng để tiêu diệt chuột, côn trùng hoặc sinh vật gây hại chứa các hoạt chất có độc tính. Nếu con người tiếp xúc hoặc nuốt phải, chúng có thể gây ngộ độc với mức độ khác nhau.

Đáng lưu ý, thuốc diệt chuột không phải là một loại hóa chất duy nhất. Các sản phẩm khác nhau có thể chứa những hoạt chất khác nhau, cơ chế gây độc khác nhau và biểu hiện ngộ độc cũng khác nhau.

Vì vậy, không thể nhìn vào màu sắc, hình dạng hay tên gọi của một sản phẩm để đánh giá rằng nó “không quá độc”.

Đặc biệt, không nên chờ đến khi người bị phơi nhiễm xuất hiện triệu chứng nặng mới tìm kiếm sự trợ giúp y tế.

4. Trẻ nhỏ – đối tượng dễ bị tổn thương nhất

Trẻ nhỏ tò mò, thích khám phá và chưa có khả năng nhận biết đầy đủ về nguy hiểm.

Một viên mồi, một gói bột hay một chai dung dịch có màu sắc lạ có thể trở thành thứ khiến trẻ chú ý. Ở lứa tuổi nhỏ, việc cầm, nắm và đưa đồ vật vào miệng cũng là hành vi rất tự nhiên.

Trẻ cũng không thể đọc và hiểu những dòng cảnh báo trên nhãn như người lớn.

Vì vậy, câu hỏi không nên chỉ là:

“Tại sao đứa trẻ lại uống nhầm?”

Mà phải là:

“Chúng ta đã làm gì để đứa trẻ không thể tiếp cận thứ có khả năng gây độc?”

Đó mới là câu hỏi của phòng ngừa.

5. Bao bì chống trẻ em: Có thể tạo thêm một lớp bảo vệ?

Đây là điều mà lời bình luận của bạn đọc dưới bài báo đã gợi ra.

Với những sản phẩm có nguy cơ gây độc, liệu có thể áp dụng nhiều giải pháp bao bì nhằm hạn chế khả năng trẻ nhỏ tự mở hoặc tiếp cận sản phẩm?

Trong an toàn sản phẩm, bao bì chống trẻ em (child-resistant packaging) là một giải pháp đã được biết đến ở nhiều lĩnh vực.

Có những loại nắp yêu cầu người sử dụng phải ấn xuống rồi mới xoay, hoặc phải thực hiện đồng thời nhiều thao tác. Những cơ chế như vậy khiến trẻ nhỏ khó tự mở hơn so với một chiếc nắp thông thường.

Mục tiêu không phải là tuyên bố rằng “trẻ em tuyệt đối không thể mở”, mà là tạo thêm một lớp bảo vệ, làm giảm khả năng trẻ nhanh chóng tiếp cận sản phẩm khi vô tình cầm được.

Với hóa chất có nguy cơ gây độc, tư duy này rất đáng được quan tâm.

Bởi:

Con người có thể sơ suất. Vì thế, những sản phẩm có nguy cơ gây độc càng cần được thiết kế để hạn chế hậu quả của sự sơ suất đó.

6. An toàn phải có nhiều lớp

Không thể chỉ trông chờ vào một chiếc nắp.

An toàn cần được xây dựng thành nhiều lớp:

Thiết kế và bao bì: hạn chế mở hoặc tiếp xúc ngoài ý muốn khi phù hợp.

Nhãn cảnh báo: rõ ràng, dễ nhận biết, cung cấp thông tin về nguy cơ và cách bảo quản.

Hướng dẫn sử dụng: giúp người dùng hiểu sản phẩm dùng cho mục đích gì và những điều cần tránh.

Bảo quản: đặt sản phẩm ở nơi trẻ không thể nhìn thấy, với tới hoặc tự lấy.

Ý thức của người lớn: không sang chiết hóa chất vào chai nước uống, chai thực phẩm; không đặt cạnh thuốc chữa bệnh hoặc thực phẩm; không bỏ mất nhãn nhận diện.

Nếu một lớp bảo vệ thất bại, những lớp còn lại phải giúp ngăn tai nạn xảy ra.

“phòng ngừa trước khi sự cố xảy ra”.Đó chính là tư duy của nhà sản xuất, nhà quản lý

7. Đừng biến hóa chất độc thành “cái bẫy” trong nhà

Một trong những sai lầm nguy hiểm là sang chiết hóa chất vào những vật chứa quen thuộc.

Một chai nước uống.

Một chai nước ngọt.

Một lọ thực phẩm.

Một hộp không còn nhãn.

Với người lớn, chúng có thể chỉ là những vật chứa tiện dụng. Nhưng với trẻ nhỏ, đó có thể là một lời mời gọi đầy nguy hiểm.

Hóa chất độc cần được giữ trong bao bì phù hợp, còn nguyên nhãn, đóng kín và đặt ở vị trí trẻ không thể tiếp cận.

Cất ở vị trí cao vẫn có thể chưa đủ để bảo đảm trẻ không tiếp cận được.

An toàn phải là nơi trẻ không thể tự lấy được.

8. Nếu nghi trẻ uống nhầm: Đừng xử trí theo kinh nghiệm truyền miệng

Khi nghi ngờ trẻ uống nhầm thuốc diệt chuột hoặc hóa chất độc hại, không nên tự ý áp dụng các biện pháp “giải độc” theo kinh nghiệm truyền miệng.

Không tự ý cho trẻ uống sữa, nước, thuốc hoặc các chất khác.

Đặc biệt, không tự ý gây nôn nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.

Cần nhanh chóng đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá và xử trí phù hợp.

Nếu có thể, hãy mang theo bao bì, nhãn sản phẩm hoặc thông tin về hóa chất mà trẻ có thể đã tiếp xúc. Đây là thông tin quan trọng giúp nhân viên y tế xác định tác nhân và lựa chọn hướng xử trí.

Điều quan trọng là không chờ đến khi trẻ xuất hiện triệu chứng nặng mới tìm kiếm sự trợ giúp y tế.

10. Một chữ “thuốc” không thể làm mất đi chữ “độc”

Chúng ta không thể loại bỏ hoàn toàn hóa chất khỏi đời sống.

Nhưng chúng ta có thể giảm nguy cơ bằng cách hiểu đúng bản chất sản phẩm, sử dụng đúng mục đích và xây dựng nhiều lớp bảo vệ.

Một sản phẩm được sản xuất để diệt chuột không phải là thuốc chữa bệnh.

Một hóa chất dùng để diệt côn trùng không phải là thứ có thể tùy tiện đặt trong khu vực sinh hoạt.

Và một sản phẩm có chữ “thuốc” trong tên gọi cũng không đồng nghĩa với việc nó an toàn với con người.

Đặc biệt, với gia đình có trẻ nhỏ, bảo quản hóa chất không phải là việc phụ.

Đó là trách nhiệm bảo vệ trẻ.

11. Đừng chỉ hỏi ai đã bất cẩn – hãy hỏi chúng ta có thể phòng ngừa tốt hơn không

Một vụ việc thương tâm thường khiến chúng ta đặt câu hỏi: Ai đã sai?

Nhưng với những tai nạn liên quan đến hóa chất độc, có lẽ cần đặt thêm một câu hỏi khác:

Chúng ta có thể thiết kế một hệ thống an toàn hơn để nếu một người lớn sơ suất, một đứa trẻ vẫn được bảo vệ hay không?

Đó là trách nhiệm của nhiều phía: nhà sản xuất, người kinh doanh, cơ quan quản lý và người sử dụng.

Bao bì an toàn hơn.

Nhãn cảnh báo rõ hơn.

Hướng dẫn dễ hiểu hơn.

Cách bảo quản nghiêm ngặt hơn.

Và ý thức của người lớn tốt hơn.

Mỗi lớp bảo vệ thêm vào là một cơ hội để ngăn một bi kịch xảy ra.

Hai cháu bé trong câu chuyện ở Nghệ An đã không còn cơ hội lớn lên. cụ thể của vụ việc vẫn đang được cơ quan chức năng làm rõ nguyên nhân. Nhưng thông tin ấy đã đủ để nhắc chúng ta rằng: một sản phẩm nguy hiểm không nên được phép trở thành một cái bẫy trong chính ngôi nhà của con người.

Trẻ em không thể hiểu thế nào là thuốc độc.

Nhưng người lớn thì phải hiểu.

Và xã hội cũng cần làm nhiều hơn việc chỉ nhắc người lớn “hãy cẩn thận”.

Bởi con người có thể có lúc sơ suất.

Còn an toàn thì phải được thiết kế để chống lại cả sự sơ suất ấy.

Hóa chất độc hại cần được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt trong những gia đình có trẻ nhỏ. Chủ động bảo quản đúng cách, lựa chọn bao bì an toàn và loại bỏ mọi khả năng trẻ tự tiếp cận chính là cách thiết thực để ngăn những tai nạn đáng tiếc xảy ra./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung

Có một câu hỏi mà rất nhiều sinh viên Dược, thậm chí cả những người đã tốt nghiệp và đi làm, từng đặt ra:

Sau tấm bằng Dược sĩ đại học, nếu học tiếp thì gọi mình là gì?

Học Thạc sĩ có phải là trở thành “Dược sĩ chuyên khoa”? Học chuyên khoa I có tương đương Thạc sĩ không? Người làm nghiên cứu có thể gọi là “Dược sĩ nghiên cứu”? Và một người làm Dược lâm sàng có mặc nhiên được gọi là “Dược sĩ lâm sàng”?

Những câu hỏi tưởng như chỉ liên quan đến cách gọi, nhưng phía sau đó là cả một vấn đề về văn bằng, chuyên ngành đào tạo, năng lực chuyên môn, chức danh nghề nghiệp và vị trí việc làm.

Vì vậy, trước khi gọi tên một người, cần gọi đúng tên của con đường đào tạo mà họ đã lựa chọn.

1. Thạc sĩ và Dược sĩ chuyên khoa: hai con đường sau đại học

Sau khi tốt nghiệp Dược sĩ đại học, người học có thể tiếp tục nâng cao trình độ theo nhiều hướng, trong đó có đào tạo Thạc sĩ và đào tạo chuyên khoa.

Thạc sĩ là một trình độ đào tạo sau đại học, thường chú trọng kiến thức chuyên sâu, tư duy khoa học và năng lực nghiên cứu. Người học có thể thực hiện đề tài, xử lý số liệu, phân tích kết quả và hoàn thành luận văn theo yêu cầu của chương trình.

Nhưng:

Có bằng Thạc sĩ không đồng nghĩa với việc người đó đương nhiên là “Dược sĩ nghiên cứu”.

Một Thạc sĩ Dược có thể làm nghiên cứu, giảng dạy, quản lý, kiểm nghiệm, phát triển sản phẩm, sản xuất hoặc nhiều công việc khác, tùy chuyên ngành và vị trí việc làm.

Trong khi đó, đào tạo chuyên khoa được định hướng vào năng lực chuyên môn chuyên sâu của một lĩnh vực cụ thể.

Ở ngành Dược, có thể gặp những định hướng như Dược lý – Dược lâm sàng, Tổ chức – Quản lý dược…

Vì vậy:

Thạc sĩ và Dược sĩ chuyên khoa không phải hai cách gọi khác nhau của cùng một loại văn bằng.

2. CKI và CKII: một con đường gắn với chuyênngành

Điểm nổi bật của đào tạo chuyên khoa là tính chuyên ngành.

Người học CKI không chỉ học thêm sau đại học, mà được đào tạo chuyên sâu trong một lĩnh vực cụ thể. Vì vậy, khi tiếp tục học CKII, nếu đáp ứng các điều kiện tuyển sinh, người học có thể phát triển theo cùng trục chuyên môn.

Có thể hình dung:

Dược sĩ → CKI Dược lý – Dược lâm sàng → CKII Dược lý – Dược lâm sàng

hoặc:

Dược sĩ → CKI Tổ chức – Quản lý dược → CKII Tổ chức – Quản lý dược.

Đây là lý do nhiều thế hệ Dược sĩ trước đây thường nhìn nhận CKI như một bước đào tạo chuyên môn trực tiếp để tiếp tục lên CKII.

Nhưng với Thạc sĩ, câu chuyện có một sự thay đổi đáng chú ý.

3.Trước đây và hiện nay: Thạc sĩ đã thay đổi như thế nào?

Ở những giai đoạn trước, đào tạo Thạc sĩ có thời điểm còn mang tính tương đối chung, chưa phân định chuyên ngành sâu và rõ như hệ đào tạo chuyên khoa.

Trong khi đó, CKI đã gắn với những chuyên ngành cụ thể.

Vì vậy, người có bằng CKI Dược lý – Dược lâm sàng khi muốn học tiếp CKII cùng lĩnh vực có một nền tảng chuyên môn rất rõ.

Còn người có bằng Thạc sĩ nhưng muốn chuyển sang một chuyên khoa cụ thể có thể phải bổ sung hoặc chuyển đổi chuyên môn để đáp ứng yêu cầu của chương trình.

Đây là lý do cách hiểu của thế hệ trước về hai con đường Thạc sĩ và chuyên khoa có phần khác với hiện nay.

Bởi hệ thống đào tạo đã thay đổi.

Ngày nay, đào tạo Thạc sĩ cũng đã được chuyên ngành hóa rõ hơn. Tấm bằng không chỉ cho biết người học đã đạt trình độ sau đại học, mà còn cho biết họ được đào tạo chuyên sâu ở lĩnh vực nào.

Và chính điều này tạo ra một nguyên tắc rất quan trọng:

Không phải cứ có bằng Thạc sĩ Dược là có thể học bất kỳ CKII nào. Chuyên ngành của bằng Thạc sĩ phải phù hợp với chuyên ngành CKII mà người học muốn theo đuổi.

4.Không phải Thạc sĩ Dược nào cũng học được mọi CKII”?

Đây chính là điểm mà người học cần đặc biệt lưu ý.

Trong thông báo tuyển sinh Dược sĩ chuyên khoa cấp I, cấp II năm 2026, Trường Đại học Dược Hà Nội quy định đối tượng dự tuyển CKII có thể là người đã có bằng Dược sĩ chuyên khoa cấp I, hoặc người có bằng Thạc sĩ Dược học đúng chuyên ngành hoặc chuyên ngành gần với chuyên ngành đăng ký, đồng thời phải đáp ứng các điều kiện khác của chương trình.

Cho thấy một điều rất rõ trong quy định này

Cánh cửa từ Thạc sĩ sang CKII không được xác định chỉ bằng chữ “Thạc sĩ”.

Phải nhìn vào chuyên ngành của bằng Thạc sĩ và đối chiếu với chuyên ngành CKII đăng ký.

Nói đơn giản:

Thạc sĩ Dược lý – Dược lâm sàng → đăng ký CKII Dược lý – Dược lâm sàng

là sự nối tiếp rất rõ về chuyên ngành, nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện tuyển sinh.

Nhưng:

Thạc sĩ Pháp chế – Tổ chức, quản lý dược

→ đăng ký CKII Dược lý – Dược lâm sàng

thì không thể chỉ dựa vào lý do “đều là Thạc sĩ Dược”.

Hai chuyên ngành có định hướng chuyên môn khác nhau.

Pháp chế – Tổ chức, quản lý dược không phải là Dược lý – Dược lâm sàng.

Do đó, bằng Thạc sĩ Pháp chế – Tổ chức, quản lý dược không mặc nhiên đáp ứng yêu cầu về chuyên ngành để học CKII Dược lý – Dược lâm sàng.

Đây chính là ý nghĩa của yêu cầu “đúng chuyên ngành hoặc chuyên ngành gần”.

Nó giúp bảo đảm rằng người bước vào đào tạo CKII đã có một nền tảng kiến thức chuyên môn đủ tương thích với lĩnh vực chuyên khoa mà mình tiếp tục theo học.

5. Pháp luật thay đổi, người học cũng phải cập nhật

Một điểm khác cũng cần lưu ý là hệ thống pháp luật về đào tạo sau đại học đang tiếp tục được hoàn thiện.

Ngày 30/6/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 53/2026/TT-BGDĐT, ban hành Quy chế tuyển sinh và đào tạo sau đại học. Quy chế mới áp dụng đối với các khóa tuyển sinh trình độ Thạc sĩ và Tiến sĩ từ ngày 1/1/2027.

Điều đó có nghĩa: khi nói về đào tạo Thạc sĩ, cần phân biệt quy định áp dụng cho khóa tuyển sinh nào; không thể lấy một quy định mới ban hành để áp dụng ngược cho mọi khóa học trước đó.

Đối với đào tạo chuyên khoa lĩnh vực sức khỏe, người học lại phải xem quy định chuyên ngành và thông báo tuyển sinh của cơ sở đào tạo.

Thực tế, Trường Đại học Dược Hà Nội năm 2026 đã ban hành thông báo tuyển sinh DSCKI và DSCKII riêng, bên cạnh thông báo tuyển sinh Thạc sĩ và Tiến sĩ.

Điều này cũng cho thấy:

Thạc sĩ và Dược sĩ chuyên khoa là những chương trình đào tạo có quy định tuyển sinh và định hướng đào tạo riêng.

6.Văn bằng không phải là chức danh

Một nhầm lẫn khác cũng khá phổ biến là lấy văn bằng để suy ra chức danh hoặc công việc.

Văn bằng ≠ chức danh ≠ vị trí việc làm.

Một người có bằng Thạc sĩ không mặc nhiên có chức danh “Dược sĩ nghiên cứu”.

Một người làm nghiên cứu có thể là Dược sĩ làm việc tại trường đại học, viện nghiên cứu hoặc doanh nghiệp, dù văn bằng của họ có thể là Thạc sĩ, Tiến sĩ hoặc một văn bằng khác phù hợp.

Tương tự, Dược sĩ lâm sàng trước hết gắn với hoạt động chuyên môn và vị trí công việc Dược lâm sàng.

Một người có thể được đào tạo chuyên khoa về Dược lý – Dược lâm sàng và làm công tác Dược lâm sàng. Nhưng không nên suy ngược rằng:

Cứ làm Dược lâm sàng thì mặc nhiên là Dược sĩ chuyên khoa.

Đó là hai khái niệm có liên quan nhưng không đồng nhất.

7. Vậy nên chọn Thạc sĩ hay chuyên khoa?

Lựa chọn phù hợp phụ thuộc vào mục tiêu nghề nghiệp và chuyên ngành mà mỗi người hướng tới.

Nếu muốn phát triển theo hướng nghiên cứu, học thuật, giảng dạy, Thạc sĩ và xa hơn là Tiến sĩ có thể là con đường phù hợp.

Nếu muốn đào sâu chuyên môn trong một lĩnh vực nghề nghiệp cụ thể, đào tạo chuyên khoa có thể phù hợp hơn.

Nếu đã xác định tương lai muốn học CKII, thì ngay từ khi lựa chọn CKI hoặc Thạc sĩ, người học nên quan tâm đến chuyên ngành mình muốn theo đuổi lâu dài.

Bởi:

CKI Dược lý – Dược lâm sàng → CKII Dược lý – Dược lâm sàng

là một trục chuyên môn rõ ràng.

Và hiện nay:

Thạc sĩ Dược lý – Dược lâm sàng → CKII Dược lý – Dược lâm sàng

cũng có thể tạo thành một con đường liên tục về chuyên ngành nếu đáp ứng các điều kiện tuyển sinh.

Trong khi đó:

Thạc sĩ Pháp chế – Tổ chức, quản lý dược → CKII Dược lý – Dược lâm sàng

lại không phải là sự nối tiếp tương ứng về chuyên ngành.

Vì vậy, đừng chỉ hỏi:

“Tôi nên học Thạc sĩ hay CKI?”

Hãy hỏi thêm:

“Tôi muốn đi theo chuyên ngành nào?”

và:

“Chuyên ngành hôm nay lựa chọn sẽ đưa tôi đến đâu trong nghề Dược ngày mai?”

9. Lời kết: Sau tấm bằng Dược, đừng chỉ nghĩ đến một tấm bằng khác

Ngành Dược ngày nay mở ra rất nhiều hướng nghề nghiệp: nhà thuốc, bệnh viện, doanh nghiệp Dược, sản xuất, kiểm nghiệm, nghiên cứu, đăng ký thuốc, quản lý chất lượng, Dược lâm sàng, giảng dạy…

Vì vậy, học tiếp sau đại học không nên trở thành cuộc chạy đua xem ai có nhiều văn bằng hơn.

Một tấm bằng chỉ thực sự có giá trị khi nó giúp người học nâng cao năng lực và tiến gần hơn tới công việc mà mình lựa chọn.

Sau tấm bằng Dược sĩ, mỗi người có thể chọn một con đường khác nhau:

Thạc sĩ → Tiến sĩ.

CKI → CKII.

Hoặc kết hợp đào tạo chuyên môn, nghiên cứu và kinh nghiệm nghề nghiệp để phát triển theo nhu cầu thực tế.

Điều quan trọng nhất là hiểu đúng bản chất của từng văn bằng và lựa chọn đúng chuyên ngành.

Bởi cuối cùng, giá trị của một người làm nghề Dược không nằm ở việc họ có bao nhiêu danh xưng, mà ở năng lực chuyên môn, trách nhiệm nghề nghiệp và giá trị họ tạo ra cho người bệnh và cho ngành Dược.

Vì vậy: Gọi đúng tên một văn bằng là sự chính xác.

Nhưng hiểu đúng con đường đào tạo và chọn đúng chuyên ngành mới là điều quan trọng hơn./.

DsCKI. Nguyễn Quốc Trung