Edgar du Perron is sinds 1 april 2016 werkzaam als raadsheer in de civiele kamer van de Hoge Raad. Met deze benoeming volgt hij Maarten Kroeze op die per 1 november 2026 president van de Hoge Raad wordt.
]]>Toelating tot de wettelijke schuldsaneringsregeling wordt geweigerd, als de schuldenaar bij het ontstaan en betalen van zijn schulden niet te goeder trouw was (art. 288 lid 1 sub b Fw). Blijkt later dat die goede trouw ten tijde van de indiening van het verzoek ontbrak, dan kan de schuldsaneringsregeling tussentijds worden beëindigd (art. 350 lid 3 sub f Fw). Het verwijzingshof heeft het tussentijdse beëindigingsverzoek van de schuldeiser afgewezen, omdat de saniet ten tijde van de indiening van haar toelatingsverzoek te goeder trouw was. De Hoge Raad verwerpt de motiveringsklachten gericht tegen dat oordeel.
Dit arrest is het vervolg op HR 16 mei 2025, ECLI:NL:HR:2025:753. De achtergrond van de zaak is als volgt.
De saniet, verweerster in cassatie, heeft samen met haar echtgenoot geïnvesteerd in een vastgoedportefeuille. Ter gedeeltelijke financiering daarvan heeft de echtgenoot een lening afgesloten.
De saniet en haar echtgenoot waren eerst getrouwd in gemeenschap van goederen, maar zijn later huwelijkse voorwaarden overeengekomen. Tot die voorwaarden behoorde een zogenaamde Dozy-clausule. Die houdt in dat ieder van de echtgenoten zich ten behoeve van de schuldeisers hoofdelijk aansprakelijk stelt voor alle schulden die op de huwelijksgemeenschap konden worden verhaald. De saniet en haar echtgenoot hebben de tot de gemeenschap behorende goederen verdeeld.
De schuldeiser, eiseres tot cassatie, is de rechtsopvolger van de partij die een lening heeft verstrekt aan de echtgenoot. De schuldeiser heeft de saniet aangesproken om een groot deel van het door haar (inmiddels failliet verklaarde) echtgenoot geleende bedrag terug te betalen. Na een lange procedure (hierna: de bodemprocedure) is de vordering van de schuldeiser toegewezen.
Kort daarna is de saniet een procedure gestart om te worden toegelaten tot de wettelijke schuldsaneringsregeling (hierna: de toelatingsprocedure). De rechtbank heeft het toelatingsverzoek toegewezen.
In de onderhavige procedure verzoekt de schuldeiser de schuldsaneringsregeling van de saniet tussentijds te beëindigen, omdat de saniet niet te goeder trouw was toen zij verzocht om te worden toegelaten tot de schuldsaneringsregeling. Rechtbank en hof hebben het beëindigingsverzoek afgewezen. De Hoge Raad heeft het arrest van het hof vernietigd, onder meer omdat het hof niet had gerespondeerd op essentiële stellingen van de schuldeiser. Na cassatie en verwijzing is het beëindigingsverzoek andermaal afgewezen. De schuldeiser heeft opnieuw cassatieberoep ingesteld, maar dit keer zonder succes.
Toelating tot de Wsnp
Art. 288 lid 1 Fw bepaalt dat een verzoek tot toelating tot de Wsnp slechts wordt toegewezen als voldoende aannemelijk is dat de schuldenaar:
De goede trouw-toets is mede geïntroduceerd om misbruik van de Wsnp te voorkomen, zo volgt uit de wetsgeschiedenis. Bij inwerkingtreding van de Wsnp betrof de goede trouw-toets een facultatieve weigeringsgrond. Inmiddels is het een imperatieve weigeringsgrond. Bij dezelfde wetswijziging is de goede trouw-toets in tijd beperkt. De terugkijktermijn is thans drie jaar.
De goede trouw-toets is een gedragsmaatstaf om te kunnen beoordelen of de schuldenaar zijn verplichtingen uit de Wsnp zal nakomen. Bij die beoordeling kan de rechter alle relevante omstandigheden betrekken.
Art. 285 lid 1 Fw bepaalt welke gegevens in het verzoekschrift tot toelating tot de schuldsaneringsregeling moeten worden opgenomen. De schuldenaar dient ervoor te zorgen dat die informatie juist en volledig is. Is dat niet het geval, dan kan dat leiden tot het oordeel dat goede trouw ontbreekt.
Tussentijdse beëindiging van de Wsnp
Art. 350 lid 3 Fw bevat zeven limitatief geformuleerde gronden waarop de schuldsaneringsregeling tussentijds kan worden beëindigd. Op grond van sub f van dit artikel is tussentijdse beëindiging mogelijk als:
“feiten en omstandigheden bekend worden die op het tijdstip van de indiening van het verzoek tot toelating tot de schuldsaneringsregeling reeds bestonden en die reden zouden zijn geweest het verzoek af te wijzen overeenkomstig artikel 288, eerste en tweede lid (…).”
Deze beëindigingsgrond verwijst dus onder meer naar de goede trouw-toets.
Zie voor het toepasselijk kader uitgebreider § 4.1 t/m 4.15 van de conclusie van A-G de Bock voor het eerste arrest van de Hoge Raad in deze zaak.
De klachten van de schuldeiser tegen het arrest van het verwijzingshof worden verworpen.
In de eerste plaats bestrijdt de schuldeiser het oordeel van het hof dat de saniet in de bodemprocedure enerzijds en de toelatingsprocedure anderzijds géén tegenstrijdige standpunten heeft ingenomen. De schuldeiser klaagt dat dit oordeel onbegrijpelijk is, gelet op zijn stelling dat de saniet in de bodemprocedure heeft aangevoerd dat de bij de omzetting aan haar toegekende vermogensbestanddelen waardeloos waren, terwijl de saniet in de toelatingsprocedure heeft aangevoerd dat haar echtgenoot een vordering op haar heeft uit hoofde van overbedeling.
De Hoge Raad overweegt dat het hof de notariële vastlegging van de verdeling bepalend heeft geacht voor de vordering uit overbedeling. Het hof kon de waarde van die vordering daarbij in het midden laten, omdat het gaat om de vraag of de saniet te goeder trouw was toen zij het bestaan van de overbedelingsvordering vermeldde in de toelatingsprocedure. Het oordeel van het hof komt erop neer dat de saniet die vordering mocht vermelden, omdat deze bij de verdeling notarieel was vastgelegd en formeel nog steeds bestond. Eventuele latere inzichten over de werkelijke waarde van die vordering doen daar niet aan af. Die inzichten maken nog niet dat de saniet die vordering niet hoefde te voldoen. Daarop stuiten de klachten af.
Ten tweede klaagt de schuldeiser dat het hof geen kenbare aandacht heeft besteed aan zijn stelling dat de saniet een onjuiste mededeling heeft gedaan over het inkomen van haar echtgenoot. Hoewel het hof daar inderdaad niet op is ingegaan, kan het onderdeel vanwege gebrek aan belang niet tot cassatie leiden.
De Hoge Raad overweegt dat uit het verzoekschrift en de mondelinge behandeling in de toelatingsprocedure is gebleken dat de echtgenoot activiteiten had waaruit inkomsten konden voortvloeien. De rechtbank was daarvan op de hoogte. Uit het dossier blijkt niet dat de saniet inkomsten van de echtgenoot heeft verzwegen. Op grond van de stukken van het geding is daarom geen andere conclusie mogelijk dan dat de stellingen van de schuldeiser op dit punt niet tot het oordeel kunnen leiden dat de saniet niet te goeder trouw is geweest, aldus de Hoge Raad.
De Hoge Raad verwerpt het beroep. Dat is niet in lijn met de conclusie van A-G de Bock. Zij meende dat een deel van de klachten over de tegenstrijdigheid van de stellingen van de saniet en over de onjuiste mededeling over het inkomen van de echtgenoot wél slaagden.
]]>Een redelijke wetstoepassing brengt mee dat het alternatieve aanvangsmoment van art. 349a lid 1 Fw ook gelegen kan zijn op de dag waarop de eerste afdracht is gedaan in het kader van het faillissement van de schuldenaar vóór omzetting in de schuldsaneringsregeling op de voet van art. 15b Fw. Een eerste afdracht in een faillissement dat is opgeheven kan echter niet op één lijn worden gesteld met een eerste aflossing als bedoeld in art. 349a lid 1 Fw.
Deze uitspraak in een prejudiciële procedure is een vervolg op een eerdere prejudiciële procedure (HR 20 december 2024, CB 2025-4). Die eerdere prejudiciële procedure had – net als deze prejudiciële procedure – betrekking op art. 349a lid 1 Fw. Deze bepaling luidt (voor zover relevant) als volgt:
“De termijn van de schuldsaneringsregeling bedraagt anderhalf jaar, te rekenen van de dag van de uitspraak tot de toepassing van de schuldsaneringsregeling, die dag daaronder begrepen, dan wel van de dag waarop de eerste aflossing is gedaan in het kader van de buitengerechtelijke schuldregeling als bedoeld in artikel 285, eerste lid, onder f, indien die dag eerder is gelegen.”
Ten aanzien van deze bepaling oordeelde de Hoge Raad dat onder ‘eerste aflossing’ wordt verstaan: de eerste aflossing tijdens het minnelijke traject van schuldhulpverlening. Verder zijn volgens de Hoge Raad als ‘eerste aflossing’ eveneens aan te merken (i) een aflossing of een gespaard bedrag dat ten goede is gekomen of komt aan de gezamenlijke schuldeisers, (ii) in beginsel ook een aflossing aan één of enkele schuldeisers uit hoofde van een ten laste van de schuldenaar gelegd beslag en (iii) de vaststelling door de schuldhulpverlener dat de schuldenaar geen aflossingscapaciteit heeft.
In deze zaak heeft het hof ’s-Hertogenbosch de vraag aan de Hoge Raad voorgelegd of boedelafdrachten die tijdens een faillissement voorafgaand aan de toepassing van de wettelijke schuldsaneringsregeling zijn gedaan, ook kunnen worden aangemerkt als ‘eerste aflossing’ (de eerste en tweede prejudiciële vraag). De vragen van het hof zien zowel op het geval (a) dat een voorafgaand faillissement is omgezet in een wettelijke schuldsaneringsregeling (art. 15b Fw) als op het geval (b) dat een eerder faillissement is opgeheven, waarna de schuldenaar een verzoek tot toepassing van de wettelijke schuldsaneringsregeling heeft gedaan.
De Hoge Raad begint de beantwoording van de eerste en tweede prejudiciële vraag met de overweging dat de Faillissementswet enkele bepalingen bevat die erop zijn gericht dat natuurlijke personen met financiële problemen zoveel mogelijk in de wettelijke schuldsaneringsregeling terechtkomen in plaats van failliet te worden verklaard. Zo is omzetting van een faillissement in een schuldsaneringsregeling mogelijk op grond van art. 15b lid 1 Fw:
De Hoge Raad overweegt dat de wet niet uitdrukkelijk regelt dat afdrachten die tijdens het faillissement zijn gedaan bij een omzetting van dat faillissement in een schuldsaneringsregeling kunnen leiden tot vervroeging van het aanvangsmoment van de termijn van de schuldsaneringsregeling van art. 349a lid 1 Fw. Aan dit punt heeft de wetgever geen aandacht geschonken.
De Hoge Raad zet daartegenover de overwegingen dat zowel in een schuldhulpverleningstraject als in een faillissement een natuurlijke persoon vaak niet in staat zal zijn om zijn schulden geheel te voldoen. Verder lost de schuldenaar in beide trajecten af ten behoeve van de schuldeisers of vallen inkomsten boven het vrij te laten bedrag in de boedel. Bovendien is, aldus de Hoge Raad, het faillissement door de rol van de curator en de rechter-commissaris nog meer gereguleerd voor de schuldenaar dan een schuldhulpverleningstraject.
Gelet op het voorgaande, brengt volgens de Hoge Raad een redelijke wetstoepassing mee dat het alternatieve aanvangsmoment van art. 349a lid 1 Fw ook kan samenvallen met de dag waarop de schuldenaar zijn eerste afdracht heeft gedaan in het kader van het faillissement van de schuldenaar vóór omzetting in de schuldsaneringsregeling op grond van art. 15b Fw.
Om voor een vervroeging van het aanvangsmoment in aanmerking te komen, moet de schuldenaar tijdens het faillissement in principe maximaal, op basis van de normen die gelden voor berekening van het vrij te laten bedrag, hebben afgedragen aan de boedel en zich hebben ingespannen om zo veel mogelijk baten voor de schuldeisers te verwerven. De schuldenaar zal de rechter gegevens moeten verstrekken om te kunnen vaststellen in hoeverre de door hem gepleegde inspanningen in het faillissement vergelijkbaar zijn met die waartoe hij bij toepassing van de schuldsaneringsregeling gehouden zou zijn, vergezeld van een verklaring of advies van de curator. De eventuele omstandigheid dat die inspanningen niet geheel gelijk zijn aan de inspanningen waartoe de schuldenaar gehouden zou zijn uit hoofde van een schuldsaneringsregeling, staat niet eraan in de weg om de termijn van de schuldsaneringsregeling te laten lopen vanaf de dag waarop de eerste afdracht in het faillissement is gedaan, aldus de Hoge Raad.
Ten overvloede overweegt de Hoge Raad nog dat het voor de hand ligt dat de rechter niet snel tot het oordeel zal komen dat de gefailleerde wegens hem toe te rekenen omstandigheden niet binnen de termijn van art. 3 lid 1 Fw een verzoek heeft ingediend tot het van toepassing verklaren van de schuldsaneringsregeling. Art. 15b Fw heeft immers tot doel om bij natuurlijke personen met problematische schulden toepassing van de schuldsaneringsregeling te bevorderen en faillissementen terug te dringen.
De Hoge Raad is minder soepel als de schuldenaar na opheffing van het faillissement verzoekt om toepassing van de schuldsaneringsregeling. In zo’n geval is er namelijk een periode waarin de schuldenaar noch onder het regime van de Faillissementswet valt, noch gebonden is aan in een schuldhulpverleningstraject geldende voorwaarden. Daarmee verschilt deze situatie van de in art. 349a lid 1 en 15b Fw bedoelde situatie en kan een eerste afdracht tijdens een faillissement dat later wordt opgeheven niet op één lijn worden gesteld met een eerste aflossing als bedoeld in art. 349a Fw.
De Hoge Raad wijkt hier af van de op dit punt wat genuanceerdere conclusie van A-G De Bock. Zij ziet geen principiële bezwaren tegen vervroeging van het aanvangsmoment als de schuldenaar direct aansluitend op de opheffing van het faillissement toelating tot de Wsnp verzoekt en de schuldenaar middels een verklaring van de curator kan aantonen tijdens het faillissement inspanningen te hebben verricht die vergelijkbaar zijn met de onder de Wsnp vereiste inspanningen. Tegelijkertijd signaleert A-G De Bock ook dat dit anders kan liggen indien de periode na de opheffing van het faillissement langer is. Het zal dan lastiger zijn voor de schuldenaar om aan te tonen dat hij heeft voldaan aan zijn inspanningsplicht. In zo’n geval ligt het volgens A-G De Bock dan ook minder voor de hand om tot een eerder aanvangsmoment te komen. Zie nrs. 9.1-9.9 van de conclusie van A-G De Bock.
De derde prejudiciële vraag ziet op de vereisten en omstandigheden die van belang zijn bij een eerder aanvangsmoment na omzetting van het faillissement. De vierde prejudiciële vraag is of de verklaring van de curator gelijk kan worden gesteld met een verklaring dat er geen reële mogelijkheden zijn om tot een buitengerechtelijke schuldregeling te komen. Een dergelijke verklaring is op grond van art. 285 lid 1 onder f Fw vereist voor toelating tot een schuldsaneringsregeling.
Deze laatste vraag beantwoordt de Hoge Raad, onder verwijzing naar eerdere jurisprudentie, bevestigend (HR 13 maart 2015, CB 2015-49 en HR 14 april 2017, CB 2017-88). Voor een omzetting van het faillissement in een schuldsaneringsregeling op grond van art. 15b Fw is dus vereist dat de curator de mogelijkheid heeft onderzocht van een schuldeisersakkoord.
Verder oordeelt de Hoge Raad dat niet van belang zijn de hoogte van het boedelsaldo, de totale schuldenlast en de verhouding tussen beide. Evenmin is van belang wat de hoogte is van de aflossingen in het minnelijke traject en wat de verhouding is tussen de aflossingen en de schuldenlast. Als in de ogen van de rechter is voldaan aan de vereisten van art. 288 Fw, maar de rechter de schuldenaar toch een verwijt maakt omtrent de hoogte van het boedelsaldo of de hoogte van de schuldenlast, kan de rechter dit in aanmerking nemen bij de vaststelling van het aanvangsmoment of de verlenging van de termijn.
Tot slot is volgens de Hoge Raad ook de omvang van het resterende boedelsaldo na aftrek van het salaris van de curator niet van belang. Ook hier geldt dat als de schuldenaar een verwijt treft – bijvoorbeeld omdat de curator niet kon beschikken over een administratie of de schuldenaar niet aan zijn verplichtingen jegens de curator heeft voldaan – de rechter dit mee kan nemen bij de vaststelling van het aanvangsmoment en een eventuele verlenging van de termijn van de schuldsaneringsregeling.
]]>De inhoud en strekking van art. 157 Rv en de eisen van het rechtsverkeer brengen mee dat een akte slechts dwingend bewijs oplevert ten behoeve van de wederpartij (en haar rechtverkrijgenden), dat wil zeggen degene die in de akte als zodanig is aangewezen of degene te wiens behoeve de ondertekenaar van de akte zich blijkens de tekst daarvan heeft verbonden.
Man en vrouw, eisers tot cassatie, hebben een woning verkocht aan verweerders in cassatie. De vrouw was eigenaar van de woning.
De man en de vrouw hebben beiden als verkopers de koopovereenkomst ondertekend. In de leveringsakte staat dat de man als echtgenoot van de verkoper toestemming aan de vrouw heeft verleend voor de verkoop (conform art. 1:88 lid 1 BW).
Verweerders vorderen in deze procedure schadevergoeding vanwege gebreken aan de woning. Centrale vraag in dit geschil is of de man verkoper is van de woning en dus of hij uit dien hoofde (mogelijk) aansprakelijk is op grond van wanprestatie.
Het hof heeft die vraag bevestigend beantwoord. De man presenteerde zich tijdens het koopproces, waaronder de rondleiding, namelijk als verkoper en heeft in hoedanigheid van verkoper de koopovereenkomst ondertekend. Dat de man geen eigenaar is van de woning en dat hij in de leveringsakte niet als (mede-)verkoper wordt genoemd, leidt het hof niet tot een ander oordeel.
De verkopers stellen cassatieberoep in. Zij klagen in de eerste plaats dat het hof heeft miskend dat de leveringsakte dwingende bewijskracht heeft. Volgens het onderdeel prevaleert de leveringsakte, waarin is vermeld dat de man als echtgenoot van verkoper toestemming heeft verleend, boven de koopovereenkomst, waarin hij als verkoper is genoemd.
Deze klacht slaagt niet. Het hof had geoordeeld dat de stellingen van de verkopers over de leveringsakte er niet aan in de weg staan dat de man uit hoofde van de koopovereenkomst wordt aangemerkt als verkoper. Dat oordeel getuigt niet van een onjuiste rechtsopvatting over de dwingende bewijskracht van een akte, aldus de Hoge Raad.
Art. 157 lid 2 Rv bepaalt namelijk dat een akte tussen partijen dwingend bewijs oplevert van de waarheid van een verklaring. Dat geldt ten aanzien van een verklaring van een partij over hetgeen de akte bestemd is te bewijzen ten behoeve van de wederpartij. De Hoge Raad verwijst vervolgens naar zijn eerdere rechtspraak over de dwingende bewijskracht van akten (HR 20 januari 2012, ECLI:NL:HR:2012:BU3100, rov. 3.3.2; zie CB 2012-10; zie eerder HR 5 december 2003, ECLI:NL:HR:2003:AK3701, rov. 3.4). Uit deze rechtspraak volgt dat een akte slechts vrije bewijskracht heeft tegenover derden die geen rechtsverkrijgenden zijn van een van partijen (zie in deze zin Asser Procesrecht/Asser 3 2023/259).
Onder verwijzing naar deze rechtspraak herhaalt de Hoge Raad dat de inhoud en strekking van art. 157 lid 2 Rv en de eisen van het rechtsverkeer meebrengen dat een akte slechts dwingend bewijs oplevert ten behoeve van de wederpartij (en haar rechtverkrijgenden). Dat wil zeggen degene die in de akte als zodanig is aangewezen of degene te wiens behoeve de ondertekenaar van de akte zich blijkens de tekst daarvan heeft verbonden.
De Hoge Raad stelt vervolgens vast dat uit de leveringsakte niet blijkt dat de man partij was bij de akte in deze zin. De regeling van art. 157 lid 2 Rv kan hem dus niet baten (vgl. conclusie A-G Bartels, nr 3.41, 3.46). Het hof heeft dat niet miskend.
Verkopers klagen voorts dat het hof hun bewijsaanbod ten onrechte heeft gepasseerd. Zij hadden, kort gezegd, aangeboden te bewijzen dat de notaris partijen er voorafgaand aan de levering op had gewezen dat de leveringsakte afwijkt van de koopovereenkomst, omdat alleen de vrouw als verkoper optreedt.
De Hoge Raad geeft eerst het oordeel van het hof weer. Daaruit blijkt dat het hof bovengenoemde stellingen van verkopers onder ogen heeft gezien. Het hof oordeelde dat deze omstandigheden niet dwingen tot een andere conclusie over de vraag of de man (mede)verkoper is.
In dat oordeel ligt naar het oordeel van de Hoge Raad besloten dat het bewijsaanbod niet ter zake dienend is. Volgens het hof zijn de te bewijzen aangeboden feiten in het licht van de hoedanigheid van de man in het verkoopproces namelijk onvoldoende om te concluderen dat verweerders er niet gerechtvaardigd op mochten vertrouwen dat de man verkoper was. Dat oordeel geeft geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting en is evenmin onvoldoende gemotiveerd, aldus de Hoge Raad.
Het oordeel van de Hoge Raad wijkt op dit punt af van de conclusie van A-G Bartels. De A-G achtte het in het licht van de wilsvertrouwensleer wel (voldoende) relevant wat de notaris voorafgaand aan de levering met partijen had besproken. Daarom meende de A-G dat het hof een getuigenverhoor had moeten bevelen (conclusie A-G Bartels, nr. 3.20-3.22).
De Hoge Raad verwerpt het beroep.
]]>
Van een mondelinge behandeling die mede ten doel heeft dat de rechter de partijen in de gelegenheid stelt hun stellingen toe te lichten en die plaatsvindt in een meervoudig te beslissen zaak ten overstaan van een rechter-commissaris of raadsheer-commissaris, dient een proces-verbaal te worden opgemaakt. Dat proces-verbaal dient voorafgaand aan de uitspraak te worden toegezonden aan partijen en ter beschikking te worden gesteld van de meervoudige kamer.
Partijen zijn verwikkeld in een procedure over het verlenen van verlof voor het leggen van conservatoir beslag. In hoger beroep heeft een mondelinge behandeling plaatsgevonden ten overstaan van een raadsheer-commissaris.
Het hof heeft een beschikking gewezen en heeft pas daarna het proces-verbaal van de mondelinge behandeling toegestuurd aan partijen. Desgevraagd heeft het hof partijen laten weten dat de raadsheren ten tijde van het geven van de beschikking enkel beschikten over een concept van het proces-verbaal. Het aan partijen toegestuurde proces-verbaal is pas na het wijzen van de uitspraak vastgesteld.
Bij de gerechtshoven worden zaken behandeld en beslist door de meervoudige kamer, behoudens in de wet genoemde uitzonderingen (art. 16 lid 1 Rv). De meervoudige kamer kan bepalen dat de behandeling geheel of gedeeltelijk zal geschieden door een (zoveel mogelijk uit haar midden aangewezen) raadsheer-commissaris (art. 16 lid 5 Rv).
Deze enkelvoudige behandeling moet bijdragen aan een eenvoudigere en snellere afdoening van zaken en tot een ontlasting van de hoven. Hoofdregel blijft echter dat zaken bij de hoven meervoudig worden behandeld en beslist.
A-G Assink wijst in zijn conclusie voor deze zaak op het belang van het onmiddellijkheidsbeginsel. In zijn rechtspraak over rechterswisselingen (HR 31 oktober 2014, ECLI:NL:HR:2014:3076, rov. 3.4.2; zie CB 2014/169) heeft de Hoge Raad over het onmiddellijkheidsbeginsel het volgende overwogen:
“Een rechterlijke beslissing die mede wordt genomen op de grondslag van een voorafgaande mondelinge behandeling (daaronder begrepen een comparitie van partijen of pleidooi in dagvaardingszaken), behoort, behoudens bijzondere omstandigheden, te worden gegeven door de rechter(s) ten overstaan van wie die mondelinge behandeling heeft plaatsgevonden, teneinde te waarborgen dat het verhandelde daadwerkelijk wordt meegewogen bij de totstandkoming van die beslissing. Deze regel heeft in de afgelopen decennia aan betekenis gewonnen door het toegenomen gewicht van de mondelinge behandeling in de civiele procedure. (…) Mondelinge interactie tussen partijen en de rechter ter zitting kan van wezenlijke invloed zijn op de oordeelsvorming van de rechter, en kan niet altijd volledig in een proces-verbaal worden weergegeven, nog daargelaten dat het opmaken van een proces-verbaal niet in alle gevallen wettelijk is voorgeschreven”
In 2017 heeft de Hoge Raad twee beschikkingen gewezen in zaken waarin meervoudig was beslist en de mondelinge behandeling had plaatsgevonden ten overstaan van een raadsheer-commissaris (HR 22 december 2017, ECLI:NL:HR:2017:3259, ECLI:NL:HR:2017:3264, rov. 3.5.1; zie CB 2018/13). In deze beschikkingen overwoog de Hoge Raad onder meer dat “een aan de beslissing voorafgaande mondelinge behandeling die mede ten doel heeft dat de rechter partijen in de gelegenheid stelt hun stellingen toe te lichten, in beginsel dient plaats te vinden ten overstaan van de drie rechters of raadsheren die de beslissing zullen nemen.”
Tot slot formuleerde de Hoge Raad in deze beschikkingen regels voor het geval dat – in afwijking van de hoofdregel – een mondelinge benadeling in een meervoudig te beslissen zaak wordt gehouden ten overstaan van één raadsheer-commissaris
Terug naar deze zaak. Eisers tot cassatie klagen dat het hof het proces-verbaal niet voorafgaand aan zijn uitspraak heeft opgemaakt en ter beschikking heeft gesteld aan de raadsheren die over de zaak moesten beslissen. Evenmin heeft het hof het proces-verbaal voorafgaand aan zijn uitspraak toegezonden aan partijen.
Het middel is gegrond. Onder verwijzing naar zijn eerdergenoemde beschikking uit 2017 overweegt de Hoge Raad:
“Van een mondelinge behandeling die mede ten doel heeft dat de rechter de partijen in de gelegenheid stelt hun stellingen toe te lichten en die plaatsvindt in een meervoudig te beslissen zaak ten overstaan van een rechter-commissaris of raadsheer-commissaris, dient een proces-verbaal te worden opgemaakt. Dat proces-verbaal dient voorafgaand aan de uitspraak te worden toegezonden aan partijen en ter beschikking te worden gesteld van de meervoudige kamer. Anders is onvoldoende gewaarborgd dat hetgeen ter zitting is voorgevallen bij de totstandkoming van de uitspraak door de meervoudige kamer wordt meegewogen.”
De Hoge Raad vernietigt de beschikking van het hof. Dat is in lijn met de conclusie van A-G Assink.
]]>
De Hoge Raad aanvaardt een uitzondering op het terugverwijsverbod voor collectieve acties. Waar een hof na vernietiging een zaak normaliter zelf moet afdoen, oordeelt de Hoge Raad dat dit niet past binnen het tweefasenstelsel van de WAMCA. Wanneer een rechtbank een belangenorganisatie ten onrechte niet-ontvankelijk heeft verklaard, mag het hof de zaak terugwijzen naar de rechtbank. Ook na cassatie. Omwille van de praktijk geldt deze uitzondering bovendien voor collectieve acties op de voet van art. 3:305a (oud) BW.
Volgens vaste rechtspraak is het uitgangspunt dat de rechter in hoger beroep na vernietiging van een einduitspraak de zaak niet mag terugwijzen naar de rechter in eerste aanleg. Dit uitgangspunt berust op de gedachte dat door het instellen van hoger beroep de gehele zaak aan het oordeel van de rechter in hoger beroep wordt onderworpen. De rechter in hoger beroep mag zich daarom niet gedeeltelijk aan die taak onttrekken door een deel van de zaak alsnog aan de rechter in eerste aanleg over te laten.
Op dit uitgangspunt bestaan slechts enkele uitzonderingen. Terugwijzen is mogelijk wanneer de rechtbank uitsluitend op processuele gronden niet aan een inhoudelijke behandeling is toegekomen. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren als de rechter in eerste aanleg zich ten onrechte onbevoegd heeft verklaard om van het geschil kennis te nemen of ten onrechte ontslag van de instantie heeft verleend. Dat geldt ook wanneer de rechter in hoger beroep heeft vastgesteld dat het eindvonnis vernietigd moet worden omdat het (mede) is gewezen door een daartoe niet meer bevoegde rechter (ECLI:NL:HR:2026:1198, rov. 4.2.2).
Vóór 1 januari 2020 voorzag de regeling van de collectieve actie niet in het verkrijgen van schadevergoeding voor de gedupeerden, maar enkel in het verkrijgen van andere voorzieningen, zoals een verbod, bevel of verklaring voor recht. Met de inwerkingtreding op 1 januari 2020 van de WAMCA is hierin verandering gekomen. In verband daarmee is de regeling van art. 3:305a e.v. BW vrij ingrijpend gewijzigd. Voor een uitgebreide bespreking van die wijzigingen en de rechtspraak sindsdien wordt verwezen naar het WODC-rapport.
Voor deze blog is van belang dat de wetgever heeft gekozen voor een systeem waarbij de procedure is gesplitst in een ontvankelijkheidsfase en een inhoudelijke fase. De inhoudelijke behandeling van de collectieve vordering in een WAMCA-procedure vindt pas plaats als is voldaan aan de vereisten van art. 1018c lid 5, onder a tot en met c, Rv. Die vereisten zijn vervuld:
De verweerder mag op grond van art. 1018c lid 5 Rv in de ontvankelijkheidsfase volstaan met verweren die betrekking hebben op de in dit artikellid genoemde ontvankelijkheidsvereisten, totdat hierover is beslist. Hij hoeft in deze fase – in afwijking van art. 128 lid 3 Rv – nog geen inhoudelijk verweer te voeren.
Tegen deze achtergrond aanvaardt de Hoge Raad een uitzondering op het terugverwijsverbod. Als de rechter in hoger beroep een uitspraak vernietigt waarbij een belangenorganisatie niet-ontvankelijk is verklaard op grond van art. 1018c lid 5 Rv, dan mag hij de zaak terugwijzen naar de rechtbank (ECLI:NL:HR:2026:1198, rov. 4.2.3-4.2.4). Met het oog op de eisen van de praktijk moet voor collectieve acties op de voet van art. 3:305a (oud) BW ook hierbij aansluiting worden gezocht (ECLI:NL:HR:2026:1197, rov. 3.4.3). De uitzondering geldt dus ook in de gevallen die onder het oude recht vallen.
Bovendien geldt de uitzondering na cassatie en verwijzing. Wanneer de procedure na cassatie en verwijzing opnieuw bij een hof ligt, mag dat verwijzingshof de zaak terugwijzen naar de rechtbank indien het de niet-ontvankelijkverklaring vernietigt. Daarmee wordt een uitzondering gemaakt op art. 424 Rv, dat juist voorschrijft dat de verwijzingsrechter de zaak zelf verder behandelt en afdoet (ECLI:NL:HR:2026:1198, rov. 4.2.4).
De Hoge Raad voegt aan deze uitzondering op het terugverwijsverbod nog een belangrijk oordeel toe (voor WAMCA-procedures). Met het oog op de coördinatie en efficiënte en effectieve afwikkeling van massazaken heeft de wetgever in de WAMCA gekozen voor een systeem waarin de rechter een exclusieve belangenbehartiger kiest. Nadat is vastgesteld welke belangenorganisaties aan de ontvankelijkheidsvereisten voldoen, wijst de rechter de meest geschikte belangenbehartiger aan als exclusieve belangenbehartiger (art. 1018e lid 1 Rv). De WAMCA gaat uit van één procedure over een collectieve vordering voor de gehele groep van personen voor wier belangen de exclusieve belangenbehartiger opkomt (ECLI:NL:HR:2026:1198, rov. 4.2.5).
Wanneer meerdere belangenorganisaties een collectieve vordering hebben ingesteld kan de rechtbank een of meer daarvan niet-ontvankelijk achten. Volgens de Hoge Raad is het niet verenigbaar met het systeem van de WAMCA dat de rechtbank in dat geval al direct een exclusieve belangenbehartiger aanwijst uit de door hem ontvankelijk geachte belangenorganisaties. Evenmin kan de inhoudelijke behandeling dan al worden voortgezet. Indien in hoger beroep alsnog wordt geoordeeld dat ook een eerder afgewezen belangenorganisatie ontvankelijk is, bestaat immers het risico dat gelijktijdig (en mogelijk in verschillende instanties) meerdere collectieve procedures naast elkaar worden gevoerd. Dit heeft de wetgever met de WAMCA juist willen voorkomen (ECLI:NL:HR:2026:1198, rov. 4.2.6).
Daarom oordeelt de Hoge Raad dat de rechtbank in een dergelijke situatie de aanwijzing van een exclusieve belangenbehartiger dient aan te houden totdat onherroepelijk over de ontvankelijkheid van alle betrokken belangenorganisaties is beslist. Wordt de niet-ontvankelijkverklaring in hoger beroep vernietigd, dan ligt terugwijzing naar de rechtbank volgens de Hoge Raad voor de hand (ECLI:NL:HR:2026:1198, rov. 4.2.7).
Deze oordelen van de Hoge Raad over het terugverwijsverbod wijken af van beide conclusies van de A-G’s in deze zaken. Zowel A-G Ibili (conclusie voor ECLI:NL:HR:2026:1197) als A-G de Bock (conclusie voor ECLI:NL:HR:2026:1198) hielden vast aan het terugverwijsverbod.
De A-G’s gaan niet in op de mogelijke complicaties als een van de eisende belangenorganisaties in eerste aanleg niet-ontvankelijk wordt verklaard. Die complicaties worden wel behandeld in een conclusie van A-G Snijders in een andere zaak. De Hoge Raad wijkt echter ook af van die conclusie. A-G Snijders vond een aanhouding van de procedure bij een niet-ontvankelijkverklaring van een deel van de eisende belangenorganisaties namelijk niet te rechtvaardigen, omdat dit tot ernstige vertraging zou leiden (zie conclusie, onder 9.7).
]]>Voorzienbaarheid is geen zelfstandige voorwaarde voor toepassing ankergedaagderegeling. Voor het aannemen van ‘eenzelfde situatie rechtens’ is niet vereist dat op de vorderingen tegen de verschillende verweerders (vrijwel) hetzelfde materiële recht van toepassing is of dat deze vorderingen op dezelfde rechtsgrondslag berusten. Een algemeen onrechtmatigheidsoordeel kan bijdragen aan een efficiënte en effectieve rechtsbescherming. Dat verschillende rechtsstelsels van toepassing zijn, brengt niet mee dat de bij de vorderingen betrokken belangen zich niet voor bundeling lenen; maakt ook niet dat collectieve actie geen voordeel biedt ten opzichte van individuele geschilbeslechting. Terechte terugwijzing door het hof naar de rechtbank.
In deze collectieve actie vordert een stichting verklaringen voor recht over vermeende onrechtmatige gedragingen van een aantal financiële ondernemingen. Het gaat om Rabobank (ankergedaagde) en ondernemingen die in verschillende buitenlanden zijn gevestigd.
De vorderingen tegen deze ondernemingen zijn gebaseerd op de stelling dat zij hebben samengewerkt in de vorm van een op grond van art. 101 VWEU verboden kartel waarin (pogingen tot) ongeoorloofde beïnvloeding van de JPY LIBOR – een referentierente voor de Japanse Yen – onderling werd(en) afgestemd. Daarnaast heeft de stichting zich beroepen op groepsaansprakelijkheid zoals bedoeld in art. 6:166 lid 1 BW. Tegen Rabobank is ook een vordering ingesteld op basis van art. 6:212 BW (ongerechtvaardigde verrijking); die blijft hierna grotendeels buiten beschouwing.
Partijen hebben eerst geprocedeerd over de internationale bevoegdheid van de Nederlandse rechter en over de vraag of de stichting ontvankelijk is in haar collectieve actie.
De rechtbank Amsterdam oordeelde dat de Nederlandse rechter rechtsmacht heeft met betrekking tot de hiervoor genoemde vorderingen. De rechtbank kwam echter niet toe aan een inhoudelijke behandeling van die vorderingen, omdat de rechtbank de stichting niet-ontvankelijk verklaarde.
Het hof Amsterdam vernietigde de vonnissen van de rechtbank. Het hof oordeelde dat de Nederlandse rechter uitsluitend bevoegd is om te oordelen over de art. 101 VWEU-vordering, en dus niet bevoegd is om te oordelen over de groepsaansprakelijkheidsvordering. Volgens het hof was de stichting ontvankelijk in de art. 101 VWEU-vordering (en in de verrijkingsvordering tegen Rabobank). Het hof verwees de zaak terug naar de rechtbank voor een inhoudelijke behandeling en verleende verlof om tussentijds cassatieberoep in te stellen.
Van die mogelijkheid hebben alle partijen gebruikgemaakt. In cassatie bestrijden Rabobank en de buitenlandse medegedaagden de voor hen ongunstige bevoegdheids- en ontvankelijkheidsoordelen. De stichting komt onder meer op tegen het voor haar ongunstige bevoegdheidsoordeel met betrekking tot de groepsaansprakelijkheidsvordering. Ook bestrijdt de stichting de terugwijzing naar de rechtbank.
De ankergedaagderegeling van art. 8, punt 1, Verordening Brussel I-bis voorziet in een alternatieve bevoegdheidsgrondslag in geval van pluraliteit van gedaagden. Als de eiser meerdere gedaagden met woonplaats in verschillende EU-lidstaten dagvaardt, kan hij ervoor kiezen een gedaagde op te roepen voor het gerecht waar één van de (andere) gedaagden woonplaats heeft, de ‘ankerverweerder’ of ‘ankergedaagde’. De bepaling moet restrictief worden geïnterpreteerd omdat daarmee een uitzondering wordt gemaakt op de fundamentele hoofdregel dat (enkel) de rechter van de woonplaats van de gedaagde rechtsmacht toekomt (forum rei, zie daarover ook CB 2026-19).
Om rechtsmacht op grond van de ankergedaagderegeling aan te nemen moet zijn voldaan aan het zogenoemde ‘nauwebandcriterium’. Uit vaste rechtspraak van het HvJ volgt dat aan dit criterium is voldaan als de vorderingen betrekking hebben op eenzelfde situatie, feitelijk en rechtens. Alleen dan kan zich een divergentie voordoen die bij afzonderlijke berechting van de zaken kan leiden tot onverenigbare beslissingen. Alleen dát risico wordt vanuit het perspectief van een goede rechtsbedeling problematisch geacht, en alleen in zoverre is er dus een rol weggelegd voor de ankergedaagderegeling.
Een van de vragen die in cassatie aan de orde is, is of er naast dit nauwebandcriterium nog een extra voorwaarde geldt, namelijk dat het voor de buitenlandse medegedaagde voorzienbaar moet zijn geweest dat hij kon worden opgeroepen voor het gerecht van de woonplaats van de ankergedaagde. De Hoge Raad beantwoordt die vraag ontkennend (ECLI:NL:HR:2026:1196, rov. 3.2.1-3.2.3).
De Hoge Raad verwijst op dit punt naar een HvJ-arrest van 16 april 2026 in de zaak Electricity & Water Authority of the Government of Bahrain. Daarin heeft het HvJ geoordeeld, kort gezegd, dat voorzienbaarheid geen zelfstandig criterium is. Met een beroep op dit HvJ-arrest verwerpt de Hoge Raad de rechts- en motiveringsklachten tegen het oordeel van het hof dat het voor de buitenlandse medegedaagden, gezien hun deelname aan of betrokkenheid bij het zogenoemde JPY LIBOR-panel, ieder voor zich redelijkerwijs voorzienbaar moet zijn geweest dat zij in rechte zouden kunnen worden betrokken voor het gerecht in de woonplaats van een (andere) panelbank.
De Hoge Raad spreekt zich ook uit over de maatstaf voor het aannemen van ‘eenzelfde situatie rechtens’. Zowel de buitenlandse medegedaagden als de stichting stelden die maatstaf in cassatie aan de orde.
De buitenlandse medegedaagden betoogden dat in dit kader relevant is welk materieel recht op de respectieve vorderingen van toepassing is. Daarbij moet volgens de buitenlandse medegedaagden een vergelijking worden gemaakt tussen het materiële recht dat van toepassing is als de Nederlandse rechter, overeenkomstig het Nederlandse conflictenrecht, de vorderingen tegen de ankergedaagde beoordeelt, tegenover het materiële recht dat van toepassing is als de rechter in het thuisland van de buitenlandse gedaagde, op basis van het conflictenrecht dat geldt voor die rechter, de vorderingen op de buitenlandse gedaagde beoordeelt. Is dit toepasselijke materiële recht identiek of vrijwel identiek aan het recht dat de Nederlandse rechter zou toepassen, dan is er eenzelfde situatie rechtens. Zijn echter verschillende materiële rechtstelsels van toepassing, dan vormt dat een belangrijke aanwijzing dat geen sprake is van eenzelfde situatie rechtens, aldus de buitenlandse medegedaagden.
Dit betoog wordt verworpen. De Hoge Raad oordeelt dat voor het aannemen van ‘eenzelfde situatie rechtens’ niet is vereist dat op de vorderingen tegen de verschillende verweerders (vrijwel) hetzelfde materiële recht van toepassing is of dat deze vorderingen op dezelfde rechtsgrondslag berusten (ECLI:NL:HR:2026:1196, rov. 3.3.1-3.3.2). Het voorgaande heeft het hof ook niet miskend waar het de bevoegdheid ten aanzien van de groepsaansprakelijkheidsvordering van de hand wees. Ook de daartegen gerichte klachten van de stichting worden daarom verworpen (ECLI:NL:HR:2026:1197, rov. 3.2.1-3.2.3).
Op de collectieve vorderingen van de stichting is het oude art. 3:305a BW van toepassing. In cassatie betoogden de buitenlandse medegedaagden en Rabobank kort gezegd dat na deze collectieve actie op individuele basis moet worden geprocedeerd om daadwerkelijk te kunnen vaststellen of jegens een beweerde belanghebbende onrechtmatig is gehandeld. De in de collectieve actie gevorderde verklaringen voor recht kunnen daarom niet bijdragen aan het vorderen van schadevergoeding in een individuele procedure. Als gevolg daarvan heeft deze collectieve actie geen toegevoegde waarde voor beweerde benadeelden, aldus de onderdelen.
De Hoge Raad verwerpt dit betoog (ECLI:NL:HR:2026:1197, rov. 3.5.1-3.5.3). Volgens de Hoge Raad vraagt de stichting een oordeel over de vermeende (pogingen tot) ongeoorloofde beïnvloeding van de JPY LIBOR, zonder in te gaan op de bijzonderheden van individuele gevallen. Een dergelijk algemeen onrechtmatigheidsoordeel kan volgens hem bijdragen aan een efficiënte en effectieve rechtsbescherming. Het ligt namelijk in de rede dat een dergelijk onrechtmatigheidsoordeel in eventuele afzonderlijke vervolgprocedures tot uitgangspunt wordt genomen, waarbij vervolgens kan worden ingegaan op de bijzonderheden van individuele gevallen en kan worden beoordeeld of een specifieke belanghebbende in de relevante periode nadelige gevolgen heeft ondervonden van het handelen van Rabobank c.s.
De Hoge Raad oordeelt verder dat het gegeven dat op de door de stichting gevorderde verklaringen voor recht mogelijk verschillende rechtsstelsels van toepassing zijn, niet meebrengt dat de bij de vorderingen betrokken belangen zich niet voor bundeling lenen en ook niet in de weg staat aan het oordeel dat de behandeling van deze vorderingen in een collectieve actie voordeel biedt ten opzichte van individuele geschilbeslechting (ECLI:NL:HR:2026:1197, rov. 3.6.1-3.6.2).
De Hoge Raad verwerpt tot slot de klachten van de stichting tegen de beslissing van het hof om de zaak terug te verwijzen naar de rechtbank. De Hoge Raad sluit op dit punt aan bij zijn uitspraak van (eveneens) 17 juli 2026 waarin onder de WAMCA een uitzondering op het verbod van terugwijzing is aanvaard, zie hiervoor Cassatieblog CB 2026-87. Die uitzondering moet, met het oog op de eisen van de praktijk, ook gelden onder het oude recht. Op dit punt wijkt de Hoge Raad af van de conclusie van A-G Ibili.
De Hoge Raad verwerpt de cassatieberoepen van de stichting en de buitenlandse medegedaagden. Een van de buitenlandse medegedaagden (UBS) werd in cassatie bijgestaan door Sikke Kingma en Ruben de Graaff, en in feitelijke instanties onder meer door Willem Heemskerk en Raimond Dufour.
]]>Nu de vrouw verzocht om afgifte van het goud, dat de man volgens haar in bezit zou hebben, was het aan haar om te stellen (en zo nodig te bewijzen) dat de man het goud nog heeft. Het was niet aan de man om te bewijzen dat hij het goud niet meer heeft omdat hij het – zoals hij stelde – in de echtelijke woning heeft achtergelaten. Het hof heeft dit miskend.
Deze uitspraak komt voort uit een echtscheidingszaak. Tussen partijen (hierna: de man en de vrouw) is de echtscheiding uitgesproken. Vervolgens moet het huwelijksvermogen worden verdeeld. Vast staat dat er een hoeveelheid goud in een kluis lag en dat de man en de vrouw allebei recht hebben op de helft van dat goud. Vast staat ook dat de man het goud op enig moment uit de kluis heeft gehaald. De vraag is waar het goud daarna is gebleven.
De vrouw stelt dat de man het heeft meegenomen en nog steeds in bezit heeft. Op grond daarvan verzoekt zij dat de man wordt veroordeeld tot afgifte van de helft van het goud aan haar, althans vergoeding van de waarde van die helft aan haar. De man weerspreekt dat hij het goud nog heeft. Hij stelt dat hij het goud in de echtelijke woning heeft achtergelaten. Daarna zou de vrouw de sloten hebben vervangen, zodat hij er niet meer in kon. De man heeft ook een eigen (tegen)verzoek gedaan tot afgifte van de helft van het goud door de vrouw, maar dit verzoek speelt in cassatie geen rol meer.
De rechtbank oordeelde dat partijen ieder recht hebben op de helft van het goud (althans op de waarde daarvan), maar dat niet kon worden vastgesteld wie het goud nu in zijn of haar bezit heeft. De rechtbank wees de wederzijdse verzoeken tot afgifte (of vergoeding) daarom af.
Het hof kwam tot een ander oordeel. Het overwoog dat de man fysiek de beschikking had over het goud, omdat hij het uit de kluis heeft gehaald. Vervolgens overwoog het hof:
“De man stelt dat hij het goud vervolgens in de echtelijke woning bij de vrouw heeft achtergelaten, hetgeen de vrouw gemotiveerd heeft betwist. In het licht van deze betwisting van de vrouw, heeft de man zijn stelling – waarvan de bewijslast bij hem ligt – onvoldoende nader onderbouwd en daar ook geen concreet bewijs van aangeboden, zodat het hof ervan uitgaat dat de man ook nu nog beschikt over het goud.”
Op grond hiervan wees het hof het verzoek van de vrouw tot afgifte van het goud door de man toe.
De hoofdregel van bewijslastverdeling in civiele zaken staat in art. 150 Rv:
“De partij die zich beroept op rechtsgevolgen van door haar gestelde feiten of rechten, draagt de bewijslast van die feiten of rechten, tenzij uit enige bijzondere regel of uit de eisen van redelijkheid en billijkheid een andere verdeling van de bewijslast voortvloeit.”
In beginsel is het daarom aan degene die een vordering instelt om de feiten waarop hij die baseert te stellen en, zo nodig, te bewijzen. De wederpartij die die feiten betwist (weerspreekt) hoeft die betwisting dus niet te bewijzen. Dat kan anders zijn als hij bijvoorbeeld een bevrijdend verweer voert. Dat betekent dat de wederpartij zich beroept op feiten met een eigen, zelfstandig rechtsgevolg, dat los staat van de grondslag van de vordering, maar wel de toewijzing daarvan blokkeert. In dat geval zal hij de daarvoor benodigde feiten moeten stellen en zo nodig bewijzen. Een voorbeeld van een bevrijdend verweer is een beroep op verjaring (zie voor een ander voorbeeld HR 17 maart 2017, CB 2017-56). Zie ook punt 3.9 e.v. van de conclusie van A-G van Peursem in deze zaak, die toelicht waarom in dit geval geen sprake is van een bevrijdend verweer.
In cassatie klaagt de man over het oordeel van het hof dat de bewijslast van zijn stelling dat hij het goud in de echtelijke woning heeft achtergelaten bij hem ligt.
De Hoge Raad acht deze klacht gegrond. Het hof moest immers beoordelen of het verzoek van de vrouw, tot afgifte van het goud door de man aan haar, kon worden toegewezen. Ter onderbouwing van dit verzoek stelde de vrouw dat de man het goud nog in zijn bezit had, omdat hij het uit de kluis zou hebben gehaald en onder zijn beheer heeft genomen. Volgens de hoofdregel van art. 150 Rv was het dus aan de vrouw om te stellen, en zo nodig bewijzen, dat de man het goud nog heeft, aldus de Hoge Raad. Het betoog van de man dat hij het goud in de echtelijke woning heeft achtergelaten is een betwisting van de stellingen van de vrouw. Van die betwisting draagt de man dus niet de bewijslast. Het oordeel van het hof dat de man deze stelling moest bewijzen, getuigt dus van een onjuiste rechtsopvatting. De Hoge Raad vernietigt de beschikking van het hof, in lijn met de conclusie van A-G Van Peursem.
De man werd in cassatie bijgestaan door Jerre de Jong en de auteur.
]]>In het arrest van 17 juli 2026 geeft de Hoge Raad (procesrechtelijke) uitleg over de ontvankelijkheidsvereisten die gelden bij een collectieve actie op grond van de Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (WAMCA). Geldt er een uitzondering op het terugverwijsverbod? Moet de ontvankelijkheid ex nunc of ex tunc worden beoordeeld? Wanneer is een belangenorganisatie voldoende representatief? Dauphine Delger bespreekt het arrest in vier minuten.
Cassatievlog #171 is ook in podcast vorm beschikbaar. Beluister hier de podcast of via uw favoriete podcastkanaal.
]]>De Hoge Raad heeft de vraag beantwoord of online kansspelovereenkomsten nietig zijn omdat de aanbieder niet de op grond van de Wet de op kansspelen (Wok) vereiste vergunning had. Zulke overeenkomsten zijn volgens de Hoge Raad niet nietig. Ze zijn weliswaar in strijd met een dwingende wetsbepaling (art. 1 Wok), maar die bepaling heeft niet de strekking om de geldigheid van de overeenkomsten aan te tasten. De overeenkomsten zijn ook niet naar hun inhoud of strekking in strijd met de openbare orde of goede zeden. Jerre de Jong bespreekt de uitspraak in 3 minuten.
Cassatievlog #170 is ook in podcast vorm beschikbaar. Beluister hier de podcast of via uw favoriete podcastkanaal.
]]>In een fiscale zaak moet een civielrechtelijke voorvraag worden beantwoord. Moet de belastingrechter bij beantwoording van die vraag uitgaan van wat de belastingrechter over het voorgaande jaar heeft geoordeeld? Kan het civielrechtelijke leerstuk gezag van gewijsde van overeenkomstige toepassing worden verklaard? Giel Wind bespreekt de uitspraak van de Hoge Raad in 3 minuten.
]]>
Kansspelovereenkomsten met een online aanbieder die niet beschikt over een vergunning op grond van de Wet op de kansspelen zijn niet nietig.
Op 22 januari 2025 hebben de rechtbanken Amsterdam en Noord-Holland aan de Hoge Raad prejudiciële vragen gesteld over kansspelovereenkomsten tussen consumenten en aanbieders van online kansspelen die geen vergunning hadden als vereist in de Wet op de kansspelen (Wok). De vragen zijn gesteld in procedures die zijn aangespannen door consumenten die hebben deelgenomen aan kansspelen via websites van dergelijke aanbieders. De consumenten stellen dat de kansspelovereenkomsten nietig zijn. Zij vorderen hun verlies terug op grond van onverschuldigde betaling.
De vragen luiden, enigszins verkort weergegeven:
De Hoge Raad stelt voorop dat de Nederlandse kansspelregulering vanouds niet wordt gekenmerkt door een categorisch verbod, maar door het kanaliseren van de menselijke speelzucht naar een legaal aanbod. Dit gold ook als uitgangspunt bij de totstandkoming van de Wok. Art. 1 lid 1, aanhef en onder a, Wok verbiedt het gelegenheid te geven om mee te dingen naar prijzen of premies, indien de aanwijzing van de winnaars geschiedt door enige kansbepaling waarop de deelnemers geen overwegende invloed kunnen uitoefenen. Het verbod geldt niet voor de aanbieder die een vergunning heeft.
Doel en strekking van art. 1 lid 1, aanhef en onder a, Wok nopen volgens de Hoge Raad tot een ruime uitleg van het daarin bedoelde ‘gelegenheid geven’. Hierbij past het om deze bepaling zo uit te leggen dat daaronder feitelijke handelingen en rechtshandelingen kunnen vallen en ook het aanbieden of sluiten van kansspelovereenkomsten als bedoeld in de prejudiciele vragen.
De Wok voorziet in toezicht op de naleving van de wet en in bestuursrechtelijke handhaving door de kansspelautoriteit. Ook maakt de Wok strafrechtelijke handhaving mogelijk (art. 36 Wok). De Wok bevat echter geen bepalingen over de civielrechtelijke gevolgen van overeenkomsten met aanbieders die geen vergunning hebben. De bestuurlijke en politieke aandacht voor handhaving van de Wok is ook niet uitgegaan naar civielrechtelijk optreden door het inroepen van nietigheid van overeenkomsten met illegale aanbieders. Nu de Wok niets bepaalt over de civielrechtelijke gevolgen van schending van verbodsbepalingen, moeten die gevolgen worden vastgesteld aan de hand van algemene civielrechtelijke leerstukken. De prejudiciële vragen spitsen zich toe op de eventuele nietigheid van met aanbieders van online kansspelen gesloten overeenkomsten in het licht van art. 3:40 BW.
Geen (ver)nietig(baar)heid vanwege strijd met een dwingende wetsbepaling
De Hoge Raad oordeelt eerst dat het door een online aanbieder aangaan van een overeenkomst met een deelnemer in strijd kan zijn met art. 1 lid 1, aanhef en onder a, Wok en derhalve met een dwingende wetsbepaling in de zin van art. 3:40 lid 2 BW. Dit brengt echter geen nietigheid of vernietigbaarheid van die overeenkomst mee, omdat art. 1 lid 1, aanhef en onder a, Wok niet de strekking heeft om de geldigheid aan te tasten van daarmee strijdige rechtshandelingen (art. 3:40 lid 3 BW). De Hoge Raad neemt in dit verband in aanmerking dat de Wok, zoals gezegd, niet de civielrechtelijke gevolgen regelt van overtredingen van haar verbodsbepalingen. Ook de totstandkomingsgeschiedenis van de Wok bevat geen aanwijzing dat nietigheid of vernietigbaarheid zou zijn beoogd.
Ook geen nietigheid vanwege strijd met de openbare orde of goede zeden
De Hoge Raad ziet evenmin grond voor nietigheid van kansspelovereenkomsten met een illegale aanbieder omdat die in strijd zouden zijn met de openbare orde of de goede zeden. Hij neemt daarbij in aanmerking dat het voor de inhoud van zo’n overeenkomt geen verschil behoeft te maken of de aanbieder beschikt over een vergunning, dat de Nederlandse kansspelregulering niet wordt gekenmerkt door een categorisch verbod op kansspelen en dat kansspelovereenkomst niet op zichzelf ontoelaatbaar worden geacht. Daarnaast worden weliswaar met het verbod om zonder vergunning online kansspelen aan te bieden gewichtige maatschappelijke belangen beschermd, maar voorziet de Wok al uitdrukkelijk in sancties van strafrechtelijke en bestuursrechtelijke aard. Ten slotte is volgens de Hoge Raad niet in te zien dat door overtreding van het verbod fundamentele beginselen worden geschonden.
Conclusie en beantwoording van de vragen
Overeenkomsten die zijn aangegaan met een aanbieder van online kansspelen die handelt in strijd met het verbod van art. 1 lid 1, aanhef en onder a, Wok, zijn dan ook niet nietig of vernietigbaar op grond van art. 3:40 BW. Dit laat volgens de Hoge Raad wel onverlet dat zulke overeenkomsten onder omstandigheden kunnen blootstaan aan vernietiging wegens een wilsgebrek of aanleiding kunnen geven tot een vordering uit onrechtmatige daad.
De Hoge Raad antwoordt vervolgens op de eerste vraag dat de Wok van aanvang af al niet de strekking had om de geldigheid aan te tasten van overeenkomsten die zijn aangegaan met een aanbieder van kansspelen die handelt in strijd met art. 1 lid 1, aanhef en onder a, Wok. De tweede vraag behoeft daarom geen antwoord meer. Uit de hiervoor besproken overwegingen van de Hoge Raad volgt verder dat het antwoord op de derde en vierde vraag ontkennend luidt en de vijfde vraag geen antwoord behoeft. De Hoge Raad antwoordt ten slotte op het eerste deel van de zesde vraag dat wanneer een aanbieder zijn diensten beperkt tot het aan spelers aanbieden van een online mogelijkheid om tegen elkaar te spelen, voor de tussen de spelers en deze aanbieder gesloten overeenkomsten die ertoe strekken het deelnemen aan een of meer kansspelen mogelijk te maken, hetzelfde geldt als voor zulke overeenkomsten met andere aanbieders van online kansspelen. Het tweede gedeelte van de zesde vraag behoeft daarom geen antwoord.
De Hoge Raad beantwoordt de vragen zoals hiervoor besproken. Die antwoorden komen overeen met de conclusie van A-G Lindenbergh.
De kansspelautoriteit heeft in de prejudiciële procedure als derde schriftelijke opmerkingen gemaakt (art. 393 lid 2 Rv). Zij werd bijgestaan door de auteur.
In deze WSNP-zaak is het beroep op doorbreking van het rechtsmiddelenverbod van art. 315 lid 2 Fw in hoger beroep afgewezen. Wat is in zo’n geval de cassatietermijn? De Hoge Raad beantwoordt die vraag in deze beschikking. Hidde Volberda bespreekt de uitspraak in drie minuten.
Cassatievlog #168 is ook in podcast vorm beschikbaar. Beluister hier de podcast of via uw favoriete podcastkanaal.
]]>Op grond van art. 4:71 BW komt de waarde van al hetgeen een legitimaris krachtens erfrecht verkrijgt in mindering op zijn legitieme portie. De opvatting dat bij de vaststelling van de in art. 4:71 BW bedoelde waarde geen rekening mag worden gehouden met het waardedrukkende effect van een voorwaarde die aan een making is verbonden, is, in haar algemeenheid, onjuist.
Erflater heeft in zijn testament een zogenoemde tweetrapsmaking opgenomen. Een tweetrapsmaking kent enerzijds een ‘bezwaarde’, die erft onder een ontbindende voorwaarde, en anderzijds een ‘verwachter’, die erft onder de spiegelbeeldige opschortende voorwaarde. In dit geval was de zoon van erflater bezwaarde, onder de ontbindende voorwaarde van zijn faillissement, en waren de kleinkinderen van erflater de verwachters, onder de opschortende voorwaarde van het faillissement van de zoon. Toen erflater overleed was de zoon failliet en was de voorwaarde dus vervuld. Kort nadien is op de zoon de schuldsaneringsregeling van toepassing geworden.
De bewindvoerder in de schuldsanering van de zoon maakt tegenover de kleinkinderen aanspraak op de legitieme portie van de zoon. De legitieme portie is het gedeelte van de waarde van het vermogen van de erflater waarop de legitimaris (hier de zoon) in weerwil van giften en uiterste wilsbeschikkingen aanspraak kan maken (art. 4:63 BW). Op de legitieme portie komt in mindering de waarde van al hetgeen een legitimaris krachtens erfrecht (dus al op andere wijze) verkrijgt (art. 4:71 BW).
De kleinkinderen voerden als verweer dat de in art. 4:71 BW bedoelde waarde moet worden bepaald zonder rekening te houden met een aan de verkrijging verbonden voorwaarde, zoals in dit geval het faillissement van de zoon. Voor de toepassing van art. 4:71 BW zou dus gedaan moeten worden alsof de zoon zijn erfdeel onvoorwaardelijk had ontvangen. Omdat dan de waarde van zijn erfdeel groter zou zijn geweest dan de legitieme, zou na toepassing van art. 4:71 BW geen aanspraak op het vermogen van erflater meer resteren. Voor dit standpunt van de kleinkinderen was enige steun te vinden in de literatuur, met name omdat het Duitse recht een dergelijke regel kent. Zie de conclusie voor het hier besproken arrest van A-G Bartels, § 5.11.
Het hof stelde voorop dat de zoon wél erfgenaam was geworden. Hetgeen hij had verkregen uit de nalatenschap van erflater had voor hem volgens het hof echter geen waarde gehad, omdat de ontbindende voorwaarde van faillissement al direct na het overlijden van erflater in werking zou zijn getreden met als gevolg dat de kleinkinderen onmiddellijk het volledige erfdeel van de zoon hadden ontvangen. Rekening houdend met het waardedrukkende effect van deze ontbindende voorwaarde bepaalde het hof de waarde van de erfrechtelijke verkrijging van de zoon daarom op nihil. Het hof bracht zodoende niets (van waarde) in mindering op de legitieme portie van de zoon, zodat de bewindvoerder de legitieme alsnog volledig kon opeisen.
Zowel de kleinkinderen (principaal), als de bewindvoerder (voorwaardelijk incidenteel) stelden cassatieberoep in. De bewindvoerder klaagde dat het hof blijk had gegeven van een onjuiste rechtsopvatting omtrent het (daadwerkelijk) zijn van erfgenaam van de zoon en over de erfrechtelijke verkrijging. Hij wees erop dat de zoon al failliet was toen erflater overleed, met als gevolg dat de zoon niet (daadwerkelijk) heeft geërfd.
Deze klacht slaagt. De Hoge Raad stelt voorop dat een uiterste wilsbeschikking makingen onder voorwaarden kan bevatten (art. 4:137-4:141 BW). Een making is voorwaardelijk als haar werking afhangt van een toekomstige en onzekere gebeurtenis. Een tweetrapsmaking veronderstelt dat op het moment van overlijden de vervulling van de ontbindende en tevens opschortende voorwaarde toekomstig en onzeker is. Als de voorwaarde op dat moment al is vervuld, wordt niet de bezwaarde (hier de zoon) erfgenaam, maar uitsluitend de verwachter (hier de kleinkinderen).
Hoewel de kleinkinderen vanwege het oordeel in het voorwaardelijk incidentele beroep geen belang meer hadden bij hun cassatieberoep, maakt de Hoge Raad duidelijk dat dit ook op inhoudelijke gronden niet kon slagen. Het hof had namelijk – aangenomen dat de zoon wél erfgenaam zou zijn geworden – terecht rekening gehouden met het waardedrukkende effect van de ontbindende voorwaarde van faillissement. De opvatting van de kleinkinderen, dat bij de vaststelling van de in art. 4:71 BW bedoelde waarde geen rekening mag worden gehouden met het waardedrukkende effect van een voorwaarde die aan een making is verbonden, is volgens de Hoge Raad, in haar algemeenheid, onjuist. De Hoge Raad wijst daartoe op de strekking van art. 4:71 BW. Als het waardedrukkende effect van de voorwaarde genegeerd zou worden, zou afbreuk worden gedaan aan de aanspraak van de legitimaris op de legitieme portie.
De Hoge Raad verwerpt het beroep. Dit is in lijn met de conclusie van A-G Bartels.
De bewindvoerder is in cassatie bijgestaan door de auteur en Hidde Volberda.
]]>De mededelingsplicht van een financiële instelling omtrent de wezenlijke kenmerken en risico’s van een rentederivaat houdt niet in dat de instelling zonder meer mededeling moet doen van haar verwachtingen over de renteontwikkeling. Onder omstandigheden kan de instelling daartoe echter wél gehouden zijn. Onbegrijpelijk oordeel dat van dergelijke omstandigheden niet is gebleken.
Twee ondernemers hebben in november 2005 een renteswap afgesloten om het renterisico van hun lening af te dekken. In februari 2008 hebben zij deze renteswap beëindigd. Zij hebben toen van de bank de positieve marktwaarde van EUR 150.000 ontvangen. Nadat de rente sinds januari 2008 was gestegen, hebben de ondernemers in juni 2008 met de bank gesproken over het opnieuw afsluiten van een renteswap. Een rentevisie van het Economisch Bureau van de bank van 2 juni 2008, over het eerste kwartaal van 2008 tot en met het laatste kwartaal van 2009, houdt in, onder het kopje “Rente en valutavooruitzichten”: 08Q1 4,7, 08Q2 4,8, 08Q3 4,6, 08Q4 4,0 en 09Q4 3,8. Op 27 juni 2008 hebben de ondernemers opnieuw een renteswap afgesloten.
In januari 2020 hebben de ondernemers hun renteswap buitengerechtelijk vernietigd wegens dwaling en de bank aansprakelijk gesteld voor de schade die zij hebben geleden. Zij stellen zich op het standpunt dat de bank hen bij het aangaan van de nieuwe renteswap in 2008 ten onrechte heeft gezegd dat de rente zou gaan stijgen en dat het daarom goed zou zijn om opnieuw een renteswap te sluiten, omdat de bank in werkelijkheid juist een rentedaling verwachtte. Subsidiair voeren zij aan dat de bank hen in ieder geval had moeten meedelen dat zij een rentedaling verwachtte. Naast dwaling verwijten de ondernemers de bank ook schending van haar zorgplicht.
Het hof heeft de vorderingen van de ondernemers afgewezen. Het overwoog zowel ten aanzien van het beroep op dwaling, als met betrekking tot de zorgplichtschending dat het ook voor een bank onzeker is hoe de rente zich zal ontwikkelen, vooral op de lange(re) termijn, en dat rentevisies van een bank daarom maar een betrekkelijke waarde hebben. Zonder bijkomende omstandigheden, die hier zouden ontbreken, kon daarom volgens het hof niet worden aanvaard dat een bank die een renteswap aangaat per definitie gehouden is haar renteverwachting met haar wederpartij te delen.
De ondernemers klaagden in cassatie ten eerste dat het hof geen aandacht heeft besteed aan hun stelling dat de bank hun voorafgaand aan het aangaan van de nieuwe renteswap in 2008 had gezegd dat de rente zou gaan stijgen en dat het daarom goed zou zijn om opnieuw een renteswap te sluiten. In dit verband hebben zij zich beroepen op art. 6:228 lid 1, aanhef en onder a, BW (dwaling vanwege een inlichting van de wederpartij). De Hoge Raad acht deze klacht gegrond, omdat het hof deze stelling inderdaad niet kenbaar in zijn beoordeling heeft betrokken.
De ondernemers klaagden ook dat het hof ten onrechte had geoordeeld dat een bank die een renteswap aangaat met haar wederpartij zonder bijkomende omstandigheden, die in dit geval zouden ontbreken, niet gehouden is om haar renteverwachting te delen. Althans dat het oordeel van het hof dat van dergelijke omstandigheden geen sprake was, onbegrijpelijk is.
De Hoge Raad stelt voorop dat op degene die een financieel product aanbiedt aan een wederpartij die daarover geen specifieke deskundigheid heeft, in het algemeen een mededelingsplicht rust om redelijkerwijs te voorkomen dat die wederpartij de overeenkomst aangaat onder invloed van een onjuiste voorstelling van zaken. De aanbieder dient inlichtingen te verschaffen die voldoende duidelijk zijn om te bewerkstelligen dat de wederpartij tijdig inzicht kan krijgen in de wezenlijke kenmerken van het product. De omvang en inhoud van deze mededelingsplicht zijn afhankelijk van de omstandigheden van het geval. Uitgangspunt is dat bij een rentederivaat aan deze mededelingsplicht is voldaan als in algemene productinformatie inlichtingen zijn gegeven waaruit de wederpartij tijdig inzicht heeft kunnen krijgen in de wezenlijke kenmerken en risico’s van het derivaat, zoals dat het derivaat een (aanzienlijke) negatieve waarde kan ontwikkelen die bij tussentijdse beëindiging moet worden vergoed (HR 28 juni 2019, CB 2019-109 en HR 4 oktober 2019, CB 2019-136). Deze mededelingsplicht houdt niet in dat een financiële instelling zonder meer mededeling moet doen van binnen de instelling bestaande verwachtingen over de ontwikkeling van de rente (de rentevisie). In een concreet geval kunnen zich echter omstandigheden voordoen die meebrengen dat de instelling daartoe wél gehouden is. Volgens de Hoge Raad komt het oordeel van het hof erop neer dat het van de omstandigheden van het geval afhangt of een bank die een renteswap aangaat, gehouden is om haar rentevisie aan haar wederpartij mee te delen. Dit oordeel is juist, zodat de daartegen gerichte rechtsklacht faalt.
De motiveringsklacht slaagt echter. De ondernemers hadden aangevoerd dat zij begin 2008 op advies van de bank ervoor hebben gekozen om het renterisico niet langer af te dekken en hun tot dan toe lopende renteswap te beëindigen, en dat zij in juni 2008 alleen maar reden hadden om opnieuw een renteswap aan te gaan als het op dat moment de verwachting was dat de rente zou gaan stijgen, wat de bank hen ook voorhield. Het hof kon dit standpunt niet verwerpen door enkel te overwegen dat rentevisies van een bank slechts een betrekkelijke waarde hebben.
De ondernemers klaagden in cassatie verder over de verwerping van hun verwijt dat de bank haar zorgplicht heeft geschonden. De eerste klacht in dit verband slaagt. De ondernemers hadden zich ook ter onderbouwing van de zorgplichtschending erop beroepen dat de bank, bij het aangaan van de nieuwe renteswap in juni 2008, een onjuiste mededeling heeft gedaan over haar renteverwachting. Het hof heeft deze stelling ook in dit verband ten onrechte niet besproken.
Ook de tweede zorgplichtklacht is gegrond. De Hoge Raad is het met de ondernemers eens dat het hof zelfstandig had moeten beoordelen of het feit dat de bank haar werkelijke rentevisie niet met hen heeft gedeeld, een schending van de zorgplicht oplevert. Het hof kon in dit verband niet volstaan met een verwijzing naar zijn oordeel dat geen sprake zou zijn geweest van een schending van een mededelingsplicht die een beroep op dwaling zou kunnen rechtvaardigen (zie hiervoor). Een dergelijke mededelingsplicht moet namelijk worden onderscheiden van de waarschuwingsplicht die een aanbieder van risicovolle financiële producten kan hebben uit hoofde van haar zorgplicht. Over de strekking en grondslag van deze waarschuwingsplicht overweegt de Hoge Raad, onder verwijzing naar HR 28 juni 2019, CB 2019-109 en HR 4 oktober 2019, CB 2019-136:
“Deze waarschuwingsplicht strekt ertoe deze wederpartij te beschermen tegen de gevaren van eigen lichtvaardigheid of gebrek aan inzicht. Zij volgt uit de zorgplicht die op een dergelijke professionele aanbieder rust in verband met zijn maatschappelijke functie en deskundigheid (in de rechtspraak van de Hoge Raad eerder ook wel aangeduid als ‘bijzondere zorgplicht’). De reikwijdte van deze zorgplicht is afhankelijk van de omstandigheden van het geval, waaronder de mate van deskundigheid en relevante ervaring van de betrokken wederpartij, de ingewikkeldheid van het product en de daaraan verbonden risico’s.”
Naar aanleiding van dit oordeel verdient opmerking dat reeds in HR 5 juni 2009, ECLI:NL:HR:2009:BH2815, NJ 2012/182 m.nt. Vranken, rov. 4.4.5, is geoordeeld dat deze waarschuwingsplicht verder kan gaan dan de plicht om, ter voorkoming van dwaling, inlichtingen te verschaffen over de essentiële eigenschappen van de overeenkomst. Verder doet de in het citaat tussen haakjes geplaatste tekst vermoeden dat de Hoge Raad voortaan niet meer zal spreken van een ‘bijzondere’ zorgplicht van professionele aanbieders van financiële producten (vaak banken).
De Hoge Raad vernietigt het bestreden arrest en verwijst de zaak naar het hof Den Haag. Deze afdoening is conform de conclusie van A-G Assink.
De ondernemers werden in cassatie bijgestaan door de auteur en Hidde Volberda en bij het hof door Roger Kroes.
]]>De wet bevat geen termijn voor het instellen van een rechtsmiddel met een beroep op doorbreking van een rechtsmiddelenverbod of voor het instellen van een cassatieberoep tegen een daarop gedane uitspraak. Volgens rechtspraak van de Hoge Raad moet worden aangesloten bij de termijn die geldt voor beslissingen in de zin van titel III Schuldsaneringsregeling natuurlijke personen van de faillissementswet, waar wel is voorzien in een rechtsmiddel. Die termijn van het instellen van een beroep in cassatie bedraagt acht dagen na de dag van de uitspraak.
De goederen van de schuldenaar zijn onder bewind gesteld. Nadien is de schuldenaar toegelaten tot de schuldsaneringsregeling. Haar beschermingsbewindvoerder heeft verzocht dat de kosten van het beschermingsbewind worden opgenomen in de zogenoemde ‘vrij te laten bedrag’ als bedoeld in art. 295 lid 3 Fw. De rechter-commissaris heeft dat verzoek afgewezen en hoewel van die beslissing op grond van art. 315 lid 2 Fw geen beroep openstaat heeft de beschermingsbewindvoerder daartegen hoger beroep ingesteld. Hij heeft daarbij een aantal doorbrekingsgronden aangevoerd waardoor hij volgens hem toch ontvankelijk is in het hoger beroep. De rechtbank heeft geoordeeld dat geen van die gronden slaagt. In cassatie komt de beschermingsbewindvoerder hiertegen op.
De Hoge Raad oordeelt in rov. 3.2:
3.2 Volgens rechtspraak van de Hoge Raad is de termijn van het instellen van beroep in cassatie tegen een op de voet van art. 315 lid 1 Fw gegeven beschikking van de rechtbank waarmee doorbreking van het rechtsmiddelenverbod van art. 360 Fw wordt beoogd, acht dagen na de dag van de uitspraak. Met het ook op de hanteerbaarheid in de praktijk van de in dit verband in acht te nemen termijnen moet voor het op de hanteerbaarheid in de praktijk van de in dit verband in acht termijnen voor het instellen van beroep in cassatie tegen een beschikking van de rechtbank waarin een beroep op doorbreking van het rechtsmiddelenverbod van at. 315 lid 2 Fw is afgewezen van dezelfde termijn worden uitgegaan.
Het cassatieberoep tegen de beschikking van de rechtbank van 19 november 2025 is ingesteld op 28 november 2025 en dus niet binnen acht dagen na de dag van de uitspraak.
De Hoge Raad verklaart de beschermingsbewindvoerder niet-ontvankelijk is zijn beroep.
]]>Voor de fair balance-maatstaf van art. 1 EP EVRM is van belang dat als – zoals bij art. 94a Sv – de doelstelling van de wet is, kort gezegd, het mogelijk maken van ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel, de inmenging ook eigendom van derden kan betreffen, mits “these [assets] have been obtained unlawfully or the third party otherwise lacks bona fide status”.
Aan een man is een onherroepelijke ontnemingsmaatregel opgelegd ter hoogte van € 24.493.121,78. Tijdens het strafrechtelijk onderzoek dat aan deze ontnemingsmaatregel vooraf ging, heeft het Openbaar Ministerie op grond van art. 94a lid 4 Sv conservatoir anderbeslag gelegd, althans door buitenlandse autoriteiten laten leggen, op bankrekeningen die op naam staan van de ex-vrouw van de man. Daarnaast heeft het Openbaar Ministerie beslag gelegd op een aantal roerende zaken, voornamelijk kunstvoorwerpen, waarvan de vrouw stelt, maar de Staat betwist, dat deze haar eigendom zijn.
De vrouw vordert in deze zaak onder andere een verklaring voor recht dat voortzetting van de gelegde beslagen niet gerechtvaardigd is en/of dat het de Staat niet is toegestaan deze beslagen uit te winnen ten behoeve van de ontnemingsvordering ten laste van haar ex-man, alsmede opheffing van de beslagen.
De Staat is nog niet tot executie van de beslagen vermogensbestanddelen overgegaan, maar is wel voornemens dit te doen. De rechtbank en het hof hebben het geschil tegen deze achtergrond behandeld als een executiegeschil. De rechtbank heeft de vorderingen van de vrouw afgewezen. Het hof heeft het vonnis van de rechtbank bekrachtigd.
In geval van verdenking van of veroordeling wegens een misdrijf, waarvoor een geldboete van de vijfde categorie kan worden opgelegd, kunnen voorwerpen in beslag genomen worden tot bewaring van het recht tot verhaal voor een naar aanleiding van dat misdrijf op te leggen verplichting tot betaling van een geldbedrag aan de staat ter ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel (art. 94a lid 2 Sv). Dit conservatoire strafvorderlijke beslag moet worden onderscheiden van het klassieke strafvorderlijke beslag uit art. 94 Sv dat het Openbaar Ministerie kan leggen ten behoeve van de waarheidsvinding, het aantonen van wederrechtelijk verkregen voordeel, verbeurdverklaring of de onttrekking aan het verkeer van deze voorwerpen.
Vanaf 1 september 2003 is hier de mogelijkheid bijgekomen om beslag te leggen op voorwerpen die niet aan een de verdachte zelf, maar aan een derde toebehoren (zie thans art. 94a lid 4 en 5 Sv). Dit wordt ook wel een ‘anderbeslag’ genoemd. Doel van de invoering van dit anderbeslag was om een instrument te creëren waarmee vermogen dat met behulp van een schijnconstructie uit de macht van de betrokken verdachte of veroordeelde is gebracht, binnen het bereik van beslag en verhaal te brengen.
Voor het leggen van anderbeslag moet aan twee vereisten zijn voldaan:
(i) er bestaan voldoende aanwijzingen dat de (beslagen) voorwerpen geheel of ten dele aan de derde zijn gaan toebehoren met het kennelijke doel de uitwinning van voorwerpen te bemoeilijken of te verhinderen (het vereiste van verhaalsfrustratie), en
(ii) de derde wist dit of kon dit redelijkerwijze vermoeden (het wetenschapsvereiste).
Oorspronkelijk gold ook nog een derde vereiste, namelijk dat het voorwerp afkomstig was uit het misdrijf in verband waarmee de geldboete of ontnemingsmaatregel is opgelegd. De wetgever vond dit echter al vrij snel een te grote beperking van het instrument anderbeslag, zodat dit vereiste per 1 juli 2011 is komen te vervallen.
Art. 94a lid 5 Sv maakt het ook mogelijk om andere aan de derde toebehorende voorwerpen in beslag te nemen, tot ten hoogste de waarde van de in het vierde lid bedoelde voorwerpen. Hiermee heeft de wetgever beoogd te voorkomen dat de beslagmogelijkheid verdwijnt wanneer de derde het voorwerp opsoupeert of anderszins wegmaakt. Ook als het voorwerp nog niet is weggemaakt, kan lid 5 uitkomst bieden, bijvoorbeeld omdat andere voorwerpen makkelijker zijn om uit te winnen of als het oorspronkelijke voorwerp inmiddels in waarde is gedaald.
In cassatie klaagt de vrouw onder meer dat het hof heeft miskend dat toepassing van art. 94a lid 4 en 5 Sv in strijd is met art. 1 Eerste Protocol EVRM (hierna: EP EVRM). Volgens de vrouw is niet voldaan aan het vereiste van lawfulness en is er ook geen sprake van een fair balance, omdat de vrouw de beslagen voorwerpen heeft verkregen vóórdat art. 94a lid 4 en 5 Sv (in de huidige vorm) is ingevoerd.
De Hoge Raad overweegt ten eerste dat art. 1 EP EVRM het ongestoorde genot van eigendom beschermt en dat volgens vaste rechtspraak van het EHRM inmenging in het recht op ongestoord genot van eigendom lawful moet zijn. Dit vereiste van lawfulness bestaat eruit dat voor de inmenging een voldoende toegankelijke, precieze en qua toepassing en gevolgen voldoende voorzienbare basis in het recht bestaat.
Ten tweede overweegt de Hoge Raad dat een inmenging gericht moet zijn op legitieme doelstellingen in het algemeen belang (het vereiste van een legitimate aim).
Ten derde mag de inmenging niet disproportioneel zijn; er moet een fair balance zijn tussen het algemeen belang enerzijds en de bescherming van individuele rechter anderzijds. Hierbij komt aan de wetgever een wide margin of appreciation toe.
De eis dat de wettelijke grondslag voor de inperking voldoende voorzienbaar is wat betreft toepassing en gevolgen, moet volgens de Hoge Raad worden beoordeeld op het moment van de inmenging (zie bijv. EHRM 2 mei 2024, nr. 35271/19 (The J. Paul Getty Trust e.a./Italië), punt 281, 293-294 en 306 en EHRM 23 oktober 2025, nr. 26338/19 (Tartamella e.a./Italië), punt 180 en 186).
Wat betreft de fair balance, is onder meer van belang dat als de doelstelling van de wet is, kort gezegd, het mogelijk maken van ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel, de inmenging ook eigendom van derden kan betreffen, mits “these [assets] have been obtained unlawfully or the third party otherwise lacks bona fide status” (zie bijv. EHRM 23 oktober 2025, nr. 26338/19 (Tartamella e.a./Italië), punt 193 in samenhang met punt 189-190).
Het hof heeft overwogen dat het enkele feit dat nieuwe regelgeving het gebruik van al bestaande eigendom beperkt of aantast, op zichzelf geen strijd met art. 1 EP EVRM oplevert. Dit strookt met bovenstaande overwegingen over het vereiste van voorzienbaarheid.
Het hof heeft verder overwogen dat art. 94a lid 4 Sv de eis stelt dat de vrouw wist of redelijkerwijs kon vermoeden dat bepaalde vermogensbestanddelen aan haar zijn gaan toebehoren met het kennelijke doel het verhaal hierop te frustreren. Het hof heeft vervolgens ook vastgesteld dat de vrouw daadwerkelijk wist of redelijkerwijs kon vermoeden dat de man vermogensbestanddelen aan haar heeft overgedragen met het kennelijke doel het verhaal hierop te frustreren. Volgens het hof wist de vrouw vanaf de aanvang dat de aan haar door de man ter beschikking gestelde vermogensbestanddelen niet waren bedoeld voor haarzelf, en alleen maar bij haar werden gestald voor toekomstige aanwending door de man en zijn vennootschappen. Tegen de achtergrond van wat hierboven is vermeld over het vereiste van een fair balance, getuigt dit oordeel volgens de Hoge Raad niet van een onjuiste rechtsopvatting en is dit toereikend gemotiveerd.
De Hoge Raad verwerpt het cassatieberoep, conform de conclusie van A-G Snijders.
De Staat is in cassatie bijgestaan door Gijsbrecht Nieuwland en Jellis Jansen.
]]>De rechter die een zorgmachtiging verleent, dient te motiveren dat voor de vormen van verplichte zorg waarvoor de machtiging is verleend, is voldaan aan de criteria en het doel van de verplichte zorg. De rechter mag daarbij volstaan met een verwijzing naar de medische verklaring en de overige aan het verzoek ten grondslag liggende stukken indien daaruit voldoende duidelijk blijkt dat is voldaan aan de criteria voor en het doel van de verplichte zorg. Indien echter de betrokkene bezwaar maakt tegen een bepaalde vorm van zorg, of de duur ervan zal de rechter zijn beslissing op dat punt moeten motiveren. De rechter hoeft alleen in te gaan op een dergelijk bezwaar indien het voldoende is toegelicht.
Betrokkene ontvangt gedurende een aaneengesloten periode van ten minste vijf jaar reeds verplichte zorg. De rechtbank was bevoegd om ingevolge art. 6:5 aanhef en onder c Wvggz een zorgmachtiging te verlenen voor de duur van twee jaar. De officier van justitie heeft de rechtbank verzocht op de voet van art. 6:5 aanhef en onder c Wvggz een aansluitende zorgmachtiging te verlenen ten aanzien van betrokkene voor de duur van twee jaar voor onder meer de vorm van verplichte zorg “het aanbrengen van beperkingen de vrijheid het eigen leven in te richten, die tot gevolg hebben dat betrokkene iets moet doen of nalaten, waaronder het gebruik van communicatiemiddelen”.
De rechtbank heeft aan de zorgvorm “het aanbrengen van beperkingen in de vrijheid het eigen leven in te richten” ”het gebruik van communicatiemiddelen” toegevoegd, waarbij het mogelijk wordt betrokkene te verhinderen gebruik te maken van zijn telefoon of hem die telefoon af te nemen.
De rechter die een zorgmachtiging verleent, dient te motiveren dat voor de vormen van verplichte zorg waarvoor de machtiging is verleend, is voldaan aan de criteria en het doel van de verplichte zorg. De rechter mag daarbij volstaan met een verwijzing naar de medische verklaring en de overige aan het verzoek ten grondslag liggende stukken indien daaruit voldoende duidelijk blijkt dat is voldaan aan de criteria voor en het doel van de verplichte zorg. Indien echter de betrokkene bezwaar maakt tegen een bepaalde vorm van zorg, of de duur ervan zal de rechter zijn beslissing op dat punt moeten motiveren. De rechter hoeft alleen in te gaan op een dergelijk bezwaar indien het voldoende is toegelicht.
De advocaat van betrokkene heeft tijdens de mondelinge behandeling aangevoerd dat er geen grond bestaat voor het opnemen van beperkingen in het gebruik van communicatiemiddelen in de zorgmachtiging omdat betrokkene nog nooit misbruik heeft gemaakt van zijn telefoon. De rechtbank heeft, ondanks het voldoende toegelichte bezwaar van betrokkene, niet gemotiveerd waarom voor deze vorm van verplichte zorg is voldaan aan de criteria voor en het doel van de verplichte zorg.
De Hoge Raad vernietigt de beschikking van de rechtbank Den Haag en verwijst de zaak terug naar die rechtbank.
]]>(1) Formele rechtskracht staat er niet aan in de weg dat de burgerlijke rechter in een procedure tussen de Ontvanger en een derde oordeelt over de materiële verschuldigdheid van een belastingschuld van een ander, indien voor die derde tegen de belastingaanslagen geen met voldoende waarborgen omklede bestuursrechtelijke rechtsgang heeft opengestaan. De Hoge Raad onderscheidt drie gevallen waarin dit aan de orde is en komt terug van het arrest Dumatrust/Ontvanger.
(2) Niet uitgesloten is dat de Ontvanger door een belastingvordering in het faillissement in te dienen of te handhaven onrechtmatig handelt jegens een derde die door de curator voor die belastingschuld aansprakelijk is gesteld. Met het aannemen van een dergelijke onrechtmatigheid moet echter behoedzaam worden omgegaan.
Deze zaak kent een uitgebreide voorgeschiedenis en leidde al tot twee eerdere arresten van de Hoge Raad.
Eiser begeleidde in 2006 als ‘gespecialiseerd insolventieadviseur’ een saneringstraject bij een groep vennootschappen in de autobranche. Deze vennootschappen zijn kort daarna failliet verklaard. De Ontvanger heeft in de faillissementen vorderingen ingediend voor een reeks belastingaanslagen. Tegen die aanslagen zijn de vennootschappen en de curator destijds niet opgekomen. Wel heeft de curator de insolventieadviseur aansprakelijk gesteld (een zgn. Peeters/Gatzen-vordering) en schadevergoeding gevorderd, die hoofdzakelijk bestaat uit deze belastingschuld.
In de door de curator aangespannen procedure heeft de insolventieadviseur eerder de verschuldigdheid van deze belastingschuld (tevergeefs) betwist. Het gerechtshof Amsterdam wees de vordering van de curator toe, en de Hoge Raad verwierp het door de insolventieadviseur tegen het arrest ingestelde cassatieberoep (op een klacht over de ingangsdatum van de wettelijke rente na), waarover CB 2018-30. Daarna kreeg de insolventieadviseur de beschikking over nieuwe informatie en vorderde hij herroeping van het eerdere arrest van het hof. Het hof wees die vordering af. Dat arrest werd vervolgens door de Hoge Raad vernietigd (waarover CB 2022-116). Na terugwijzing is de zaak tussen de curator en de insolventieadviseur geschikt.
De onderhavige zaak betreft een door de insolventieadviseur tegen de Ontvanger aangespannen procedure. Hij vordert (i) dat de Ontvanger de in faillissement ingediende belastingvorderingen als materieel onverschuldigd buiten invordering stelt, en (ii) vergoeding van de schade die de Ontvanger door het indienen van de belastingvordering heeft veroorzaakt. Aan zijn vorderingen heeft de insolventieadviseur ten grondslag gelegd dat de Ontvanger onrechtmatig jegens hem heeft gehandeld door die belastingvordering in het faillissement in te dienen.
In cassatie spitst het geschil zich toe op de vraag of de burgerlijke rechter zich in deze procedure tussen de Ontvanger en een derde – de insolventieadviseur – een eigen oordeel mag vormen over de materiële verschuldigdheid van de belastingschuld, gegeven dat de betrokken belastingaanslagen jegens de belastingschuldige onherroepelijk zijn geworden. Staat de formele rechtskracht van de belastingaanslagen hieraan in de weg? Zo nee, dient de burgerlijke rechter de materiële verschuldigdheid ten volle te toetsen, of marginaal? Maakt het uit dat de insolventieadviseur in dit geval de belastingschuld al ter discussie heeft kunnen stellen in de procedure tegen de curator?
De Hoge Raad onderscheidt in het onderhavige arrest drie gevallen waarin – in een procedure tussen de Ontvanger en een derde – de materiële verschuldigdheid van de belastingschuld van een ander aan de orde kan worden gesteld.
(i) Ontvanger stelt derde aansprakelijk
Het eerste geval betreft de situatie dat de Ontvanger een derde aansprakelijk stelt voor de belastingschuld van een ander. Deze derde moet dan de mogelijkheid hebben om de materiële verschuldigdheid van die belastingschuld bij de burgerlijke rechter te betwisten, indien voor hem niet een met voldoende waarborgen omklede bestuursrechtelijke rechtsgang heeft opengestaan tegen de betrokken belastingaanslagen. Het beginsel van formele rechtskracht staat daar niet aan in de weg, zo oordeelde de Hoge Raad reeds in het arrest Intertrust/Ontvanger (waarover CB 2011-35).
(ii) Ontvanger en derde zoeken verhaal op dezelfde schuldenaar
Het tweede geval betreft de situatie dat de Ontvanger en een derde beiden als schuldeiser verhaal zoeken op dezelfde schuldenaar. Ook over dit geval heeft de Hoge Raad zich eerder uitgesproken: in het arrest Dumatrust/Ontvanger (waarover CB 2011-51) oordeelde hij nog dat burgerlijke rechter in deze situatie van concurrerend verhaal niet geroepen is om de belastingschuld van de derde inhoudelijk te beoordelen. In het onderhavige arrest komt de Hoge Raad echter terug van deze beslissing in Dumatrust/Ontvanger. A-G Snijders deed daartoe al een voorzet in zijn conclusie (zie nr. 3.10).
Nu overweegt de Hoge Raad dat ook bij een dergelijk concurrerend verhaal de derde als schuldeiser het recht heeft om de materiële verschuldigdheid te betwisten van de belastingschulden waarvoor de Ontvanger verhaal zoekt. Dit sluit aan bij het wettelijk stelsel van de renvooiprocedure in art. 485a e.v. Rv en art. 122 e.v. Fw, aldus de Hoge Raad. Ook in dit geval staat de formele rechtskracht niet aan toetsing van de belastingvordering in de weg, indien voor de derde-schuldeiser niet een met voldoende waarborgen omklede bestuursrechtelijke rechtsgang heeft opengestaan.
(iii) Curator stelt derde aansprakelijk voor belastingschuld van failliet
Het derde geval, ten slotte, betreft de situatie die in de onderhavige zaak aan de orde is, namelijk dat de curator in het faillissement van de belastingschuldige de belastingschuld voor rekening van de derde heeft gebracht, op de grond dat de derde de gezamenlijke schuldeisers van de failliet onrechtmatig heeft benadeeld.
De Hoge Raad wijst voor deze situatie in de eerste plaats richting de curator: de derde kan in een dergelijk geval tegenover de curator aanvoeren dat deze de verschuldigdheid van de belastingschuld moet bestrijden, of dat deze of de belastingschuldige die verschuldigdheid ten onrechte niet of onvoldoende heeft bestreden. Het daardoor veroorzaakte nadeel moet dan voor rekening van de boedel blijven, en behoort ook in de verhouding tot de schuldeisers van de failliet niet voor rekening van de derde te komen.
Daarnaast is niet uitgesloten dat de Ontvanger onrechtmatig jegens de derde handelt door belastingvorderingen in het faillissement in te dienen of te handhaven. De Hoge Raad maant echter tot behoedzaamheid: niet voldoende is dat de vordering achteraf geheel of gedeeltelijk ongegrond blijkt. Anders dan in de onder (i) en (ii) besproken gevallen, gaat de Hoge Raad in dit geval van een marginale toets uit:
“3.3.3. De burgerlijke rechter kan in een geval als in deze zaak aan de orde onrechtmatigheid aannemen indien de Ontvanger wettelijk de mogelijkheid heeft de betrokken belastingvordering buiten invordering te stellen, hem daartoe tevergeefs een verzoek is gedaan, en de derde stelt – en bij voldoende gemotiveerde betwisting bewijst – dat de Ontvanger ten tijde van het indienen dan wel het handhaven van de vordering kennis droeg van feiten en omstandigheden op grond waarvan de Ontvanger – eventueel na enig onderzoek als de feiten en omstandigheden aanleiding gaven tot gegronde twijfel – in redelijkheid niet kon oordelen dat de belastingaanslagen materieel verschuldigd waren. De formele rechtskracht van de aanslag waarbij de belasting is vastgesteld, doet daaraan niet af.”
Wat de toetsingsintensiteit betreft, zit de Hoge Raad op een andere lijn dan A-G Snijders. De A-G meende dat het hof ten onrechte een marginale toets heeft aangelegd (zie conclusie, nrs. 3.26, 3.36).
De Hoge Raad verwerpt het principale cassatieberoep. Hij wijkt daarmee als gezegd af van de conclusie van A-G Snijders.
]]>In zijn beschikking van 5 juni 2026 gaat de Hoge Raad in op de toepassing van de tweeconclusieregel en de termijn voor het indienen van stukken ex art. 87 lid 6 Rv in een procedure over vervangende toestemming op de voet van art. 1:253a BW om met een minderjarige te verhuizen. Pim Wissink bespreekt het arrest in vier minuten.
Cassatievlog #167 is ook in podcast vorm beschikbaar. Beluister hier de podcast of via uw favoriete podcastkanaal.
]]>Na het verstrijken van de beslistermijn van art. 6:2 lid 1, aanhef en onder e, Wvggz en het vervallen van de eerdere machtiging kan de rechter nog wel beslissen op het verzoek om een zorgmachtiging. De rechter kan dan slechts op de voet van art. 6:5, aanhef en onder a, Wvggz een zorgmachtiging verlenen voor de duur van maximaal zes maanden.
In deze twee zaken is cassatieberoep ingesteld tegen beslissingen van de rechtbank op het beroep tegen verleende zorgmachtigingen. In de ene zaak beslist de Hoge Raad dat er inderdaad geen sprake is van aansluitende zorgmachtiging terwijl dat in de andere zaak wel het geval is.
De zaak ECLI:NL:HR:2026:838
De officier van justitie heeft een aansluitende zorgmachtiging verzocht voor de duur van twaalf maanden. Een zorgmachtiging vervalt indien de geldigheidsduur is verstreken (art. 6:6 lid 1 aanhef en onder a Wvggz). Indien de officier van justitie een nieuw verzoek voor een zorgmachtiging heeft ingediend voordat de geldigheidsduur als bedoeld in art. 6:5, aanhef en onder a Wvggz is verstreken, vervalt de eerdere zorgmachtiging, in afwijking van art. 6:6 lid 1, aanhef onder a, Wvggz als de rechter op het verzoekschrift heeft beslist of, door het verstrijken van de termijn van drie weken na ontvangst van het verzoekschrift. Bij inachtneming van deze termijnen is sprake van aansluiting van de vervolgmachtiging op de lopende machtiging en kan de vervolgmachtiging voor de duur van maximaal twaalf maanden worden verleend.
In dit geval was de lopende zorgmachtiging verleend voor de duur van zes maanden, tot en met uiterlijk 25 augustus 2025. De officier van justitie heeft het verzoekschrift voor een vervolgmachtiging ingediend op 4 juli 2025, ruim voordat de geldigheidsduur was verstreken. De rechtbank moest vervolgens uiterlijk drie weken na ontvangst van het verzoekschrift, dus uiterlijk op 25 juli 2025, beslissen. Omdat de rechtbank niet binnen drie weken na ontvangst van het verzoek van de officier van justitie heeft beslist is de bestaande machtiging van rechtswege komen te vervallen. De op 31 juli 2025 verleende zorgmachtiging voor twaalf maanden sloot dus niet aan op een eerder verleende zorgmachtiging.
Na het verstrijken van de beslistermijn van art. 6:2 lid 1 aanhef en onder e Wvggz en het vervallen van de eerdere machtiging kan de rechter nog wel beslissen op het verzoek om een zorgmachtiging. De rechter kan dan slechts op de voet van art. 6:5, aanhef en onder a, Wvggz een zorgmachtiging verlenen voor de duur van maximaal zes maanden.
De Hoge Raad vernietigt de beschikking van de rechtbank Gelderland, maar uitsluitend voor zover daarin is bepaald dat de zorgmachtiging is verleend voor de duur van maximaal twaalf maanden. Hij doet de zaak zelf af en beperkt de duur van de verleende zorgmachtiging tot maximaal zes maanden, dus tot en met uiterlijk 31 januari 2026.
De zaak ECLI:NL:HR:2026:841
In de andere verzoekschriftprocedure verzoekt de officier van justitie om ten aanzien van betrokkene een aansluitende zorgmachtiging te verlenen voor de duur van twaalf maanden.
Ook in deze zaak geldt dat indien de officier van justitie een nieuw verzoek voor een zorgmachtiging heeft ingediend voordat de geldigheidsduur als bedoeld in art. 6:5 aanhef en onder a Wvggz is verstreken de eerdere zorgmachtiging vervalt in afwijking van art. 6:6 lid 1 aanhef en onder a Wvggz.
In deze zaak was de lopende zorgmachtiging verleend voor de duur van zes maanden, tot en met 4 oktober 2025. De officier van justitie heeft het verzoekschrift voor een vervolgmachtiging ingediend op 1 oktober 2025, en dus voor het verstrijken van de geldigheidsduur van de lopende machtiging. De rechtbank heeft bij beschikking van 20 oktober 2025, binnen drie weken na ontvangst van het verzoekschrift beslist. De vervolgmachtiging sluit aan op de lopende machtiging en stond het de rechtbank vrij om met toepassing van art. 6:5 aanhef en onder b Wvggz de duur van de vervolgmachtiging te stellen op twaalf maanden.
De Hoge Raad verwerpt het beroep.
]]>De partij die beweert dat een inbreuk is gemaakt op art. 102 VWEU, draagt de bewijslast van die inbreuk. In beginsel kan deze partij niet volstaan met een algemene aanduiding van mededingingsrechtelijke verboden, gepaard met de stelling dat deze verboden in het desbetreffende geval zijn geschonden. De Hoge Raad ziet geen aanleiding om hierover prejudiciële vragen te stellen.
Tussen HP en Digital Revolution (bekend onder de handelsnaam ‘123inkt.nl’) bestaat een geschil over HP’s Dynamic Security technologie in HP haar printer.
HP is een fabrikant van printers en printbenodigdheden. Zij brengt HP-printers en HP-cartridges op de markt. HP-printers zijn voorzien van software die de printer aanstuurt. Daarnaast zijn de HP-printers en de HP-cartridges voorzien van beveiligde chips. De chip op de cartridge stuurt een geheime (digitale) code aan de chip in de printer. Met de juiste code zal de cartridge werken op de printer, met de foute code niet. HP wijzigt deze geheime code periodiek in haar printers met Dynamic Security. Zij doet dit naar eigen zeggen om de printers te beschermen tegen illegale cartridges. Ook is op de website van HP het volgende te lezen:
‘HP-printers and original HP cartridges deliver the best quality, security and reliability’.
Digital Revolution verkoopt onder haar handelsnaam ‘123inkt.nl’ onder meer huismerkcartridges die kunnen worden gebruikt in HP-printers. Digital Revolution doet dit legaal door haar huismerkcartridges te voorzien van een chip die niet van HP afkomstig is maar wel met een HP-printer kan communiceren. De Dynamic Security van HP (het periodiek wijzigen van de geheime code) heeft echter tot gevolg dat legale huismerkcartridges van Digital Revolution, niet meer door de HP-printer worden geaccepteerd.
Volgens Digital Revolution is deze praktijk aan te merken als misbruik van machtspositie en daarom als strijdig met het mededingingsrecht (art. 102 VWEU/art. 24 Mw). Zij vordert in deze procedure onder meer (i) een verbod op het gebruik van Dynamic Security en (ii) een verbod op de misleidende claim op de website van HP (zie hierboven geciteerd). Op haar beurt beschuldigt HP Digital Revolution ook van misleidende en oneerlijke handelspraktijken en vordert zij verschillende geboden en verboden.
Het hof heeft de vorderingen van HP toegewezen en de vorderingen van Digital Revolution afgewezen, behalve het gevorderde verbod op de misleidende claim op de website van HP. Het hof oordeelt onder meer dat Digital Revolution niet heeft voldaan aan de eisen omtrent de precisie en feitelijke onderbouwing van haar stellingen.
Digital Revolution heeft cassatieberoep ingesteld en HP heeft (deels) voorwaardelijk incidenteel cassatieberoep ingesteld. Het principaal beroep van Digital Revolution richt zich vooral op het mededingingsrechtelijke aspect van deze zaak. Het incidenteel beroep van HP valt ook het mededingingsrechtelijke oordeel aan. Daarnaast bestrijdt HP onder meer het oordeel van het hof dat zij een ongefundeerde superioriteitsclaim heeft gemaakt op haar website. Het hof zou met dit oordeel de devolutieve werking van het hoger beroep hebben miskend. Hierna wordt alleen ingegaan op de stelplicht en bewijslast bij misbruik van machtspositie (art. 102 VWEU).
De centrale stelling van Digital Revolution is dat HP over een machtspositie in de zin van het mededingingsrecht beschikt op de verschillende cartridgemarkten van haar printers. HP zou deze machtspositie misbruiken met de Dynamic Security.
Voor een succesvol beroep op art. 102 VWEU moet onder meer zijn voldaan aan vier cumulatieve voorwaarden:
(1) de relevante markt waarop de concurrentie zich afspeelt moet worden afgebakend;
(2) er moet worden vastgesteld dat een onderneming een machtspositie heeft op die markt;
(3) de litigieuze gedragingen van die onderneming moeten misbruik van die machtspositie opleveren;
(4) er moet een effect zijn op de handel tussen de lidstaten (die voorwaarde is in de praktijk snel vervuld).
De partij die zich beroept op de schending van art. 102 VWEU moet aannemelijk maken dat aan elk van die voorwaarden is voldaan (zie het kader per voorwaarde in de conclusie van A-G Drijber).
De Hoge Raad oordeelt onder verwijzing naar het ANVR/IATA-arrest. Voor ondernemingen is het verboden om misbruik te maken van een machtspositie (art. 102 VWEU en art. 24 Mw). De partij die zich op het standpunt stelt dat een ander in strijd met het mededingingsrecht handelt, moet dit onderbouwen met de relevante (economische) feiten en omstandigheden. Dan kan een voldoende adequaat en gefundeerd (economisch) partijdebat en daaropvolgend rechterlijk oordeel mogelijk worden gemaakt (rov. 3.2).
Uit art. 2 van Verordening (EG) nr. 1/2003 volgt dat in alle nationale procedures de partij die beweert dat een inbreuk is gemaakt op art. 102 VWEU, de bewijslast van die inbreuk draagt. De rechter dient in staat te worden gesteld de werking van de desbetreffende markt in voldoende mate te doorgronden om uiteindelijk te kunnen bepalen of, en zo ja in welke mate, de vrije mededinging op die markt is of zou kunnen worden verstoord. Een partij die een mededingingsrechtelijke inbreukvordering instelt, kan in beginsel niet volstaan met een algemene aanduiding van mededingingsrechtelijke verboden, gepaard met de stelling dat deze verboden in het desbetreffende geval zijn geschonden. De Hoge Raad vervolgt in rov. 3.2:
‘[…] De vraag naar de mate waarin (economische) feiten en omstandigheden in een concrete zaak dienen te worden gesteld en, bij betwisting, dienen te worden onderbouwd, kan niet in algemene zin worden beantwoord, omdat dit afhangt van de omstandigheden van het geval, waaronder de aard en ernst van de gestelde inbreuk en de complexiteit van de betrokken markten.’
Het is in deze zaak aan Digital Revolution, die stelt dat HP misbruik maakt van een machtspositie, om die relevante feiten en omstandigheden te stellen en bij een gemotiveerde betwisting door HP nader te onderbouwen. De Hoge Raad oordeelt dat het bestreden oordeel dat Digital Revolution haar stellingen over de relevante markt onvoldoende heeft onderbouwd, ook in het licht van de door Digital Revolution ingeroepen stellingen, niet onbegrijpelijk of onvoldoende gemotiveerd is (rov. 3.3). De klachten falen.
Verder ziet de Hoge Raad gelet op art. 2 en overweging 5 van Verordening (EG) nr. 1/2003 geen aanleiding om prejudiciële vragen te stellen aan het Hof van Justitie van de Europese Unie. Uit het oordeel van de Hoge Raad kan worden afgeleid dat de eisen aan de stelplicht en bewijslijst niet afdoen aan het gelijkwaardigheids- en doeltreffendheidsbeginsel (rov. 3.4).
In lijn met de conclusie van A-G Drijber verwerpt de Hoge Raad het principale cassatieberoep. Het voorwaardelijk incidentele cassatieberoep slaagt echter wel, omdat het hof volgens de Hoge Raad de devolutieve werking heeft miskend. De Hoge Raad vernietigt het arrest op dat punt. Die uitkomst wijkt af van de conclusie van A-G Drijber, die meende dat bij de klachten over de devolutieve werking geen voldoende belang bestond.
]]>
In deze cassatievlog bespreekt Jellis Jansen in 4 minuten het arrest van de Hoge Raad in de zaak tussen Digital Revolution en HP. De zaak draait om de software die HP gebruikt om te bepalen welke inktcartridges wel en niet werken met HP-printers. Verkoper van huismerkcartridges, Digital Revolution, meent dat HP misbruik maakt van haar machtspositie en partijen beschuldigen elkaar over en weer van misleidende en oneerlijke handelspraktijken. In het arrest gaat de Hoge Raad in op de verdeling en omvang van de stelplicht en bewijslast bij een beroep op schending van het mededingingsrecht.
Cassatievlog #166 is ook in podcast vorm beschikbaar. Beluister hier de podcast of via uw favoriete podcastkanaal.
]]>Het verplichtstellingsbesluit van de Bpf MITT voorziet niet met zoveel woorden in een hoofdzaakcriterium of een ander vereiste voor de omvang van de activiteiten die bepalend zijn voor de werkingssfeer van de verplichtstelling. Dit staat niet eraan in de weg dat het besluit met toepassing van de cao-norm aldus wordt uitgelegd dat voor de omvang van de activiteiten die bepalend zijn voor de werkingssfeer wel enige ondergrens bestaat.
Hazet drijft in de kern een groothandel in schoonmaak- en hygiëneartikelen. Onderdeel van haar assortiment is werkkleding. Hazet biedt de mogelijkheid om die werkkleding te voorzien van een bedrijfslogo. Deze activiteit omvat een klein deel van al Hazet haar bedrijfsactiviteiten.
Deelname in de Bedrijfstakpensioenfonds voor de Mode-, Interieur-, Tapijt- en Textielindustrie (hierna: Bpf MITT) is verplicht gesteld voor werknemers die werkzaam zijn bij werkgevers die vallen onder de werkingssfeer van dit besluit (hierna: het verplichtstellingsbesluit). De werkingssfeerbepaling is gekoppeld aan de bedrijfsactiviteiten van de werkgever. Met ‘Werkgever’ wordt onder het verplichtstellingsbesluit bedoeld:
‘iedere natuurlijke of rechtspersoon die in zijn in Nederland gevestigde onderneming of afdeling(en) van zijn onderneming het Mode-, Interieur-, Tapijt- of Textielindustriebedrijf (…) uitoefent.’
Onder ‘Mode- en Interieurindustrie’ wordt onder meer verstaan het (doen) bewerken van kleding. Bpf MITT is van mening dat Hazet met het voorzien van een bedrijfslogo op werkkleding, kleding bewerkt en dus een verplicht deelnemer is. Hazet bestrijdt deze verplichte deelname in de Bpf MITT en is van mening dat zij niet onder werkingssfeer van de Bpf MITT valt. Hazet voert onder meer aan dat het aanbrengen van de bedrijfslogo’s maar een klein onderdeel is van haar activiteiten.
Verplichtstellingsbesluiten kunnen een hoofdzaakcriterium bevatten. Zo’n hoofdzaakcriterium houdt in dat een onderneming onder de werkingssfeer valt als de onderneming ‘uitsluitend of in hoofdzaak’ de genoemde activiteiten in het verplichtstellingsbesluit verricht. Het verplichtstellingsbesluit in onderhavige zaak voorziet niet (met zoveel woorden) in een hoofdzaakcriterium of een ander vereiste voor de omvang van de activiteiten die bepalend zijn voor de werkingssfeer van de verplichtstelling. Hierdoor bestaat de vraag of het verplichtingstellingsbesluit aldus moet worden uitgelegd dat het voor die omvang van de activiteiten toch wel enige ondergrens inhoudt.
De uitleg van verplichtstellingsbesluiten moet naar vaste rechtspraak worden gedaan aan de hand van de cao-norm (zie onder meer ECLI:NL:HR:2023:1622, rov. 3.1.2,, CB 2024-4). Deze norm houdt in dat aan een bepaling van een cao een uitleg naar objectieve maatstaven moet worden gegeven. Daarbij zijn in beginsel de bewoordingen van die bepaling, gelezen in het licht van de gehele tekst van de cao, van doorslaggevende betekenis zijn. Op die manier komt het niet aan op de bedoelingen van de partijen die de cao tot stand hebben gebracht, voor zover deze niet uit de daarin opgenomen bepalingen kenbaar zijn. Bij de uitleg van de bepaling kan onder meer rekening worden gehouden met elders in de cao gebruikte formuleringen en op de aannemelijkheid van de rechtsgevolgen waartoe de verschillende, op zichzelf mogelijke, tekstinterpretaties zouden kunnen leiden.
Het hof heeft in het bestreden arrest voor recht verklaard dat Hazet niet gehouden is om deel te nemen in de Bpf MITT. Naar het oordeel van het hof valt:
(i) Hazet wel onder de werkingssfeer van het verplichtstellingsbesluit,
(ii) maar is het in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar dat Bpf MITT zich op het verplichtstellingsbesluit beroept.
Bpf MITT heeft tegen het arrest beroep in cassatie ingesteld. Het beroep richt zich met name tegen het oordeel van het hof over de onaanvaardbaarheid naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid (oordeel (ii) hierboven). Hazet heeft voorwaardelijk incidenteel cassatieberoep ingesteld tegen het oordeel van het hof over de werkingssfeer van het verplichtstellingsbesluit (oordeel (i) hierboven).
De Hoge Raad behandelt eerst het incidentele beroep over de werkingssfeer, hoewel het voorwaardelijk is ingesteld, omdat het de verste strekking heeft. Bij de beoordeling neemt de Hoge Raad tot uitgangspunt dat het verplichtingstellingbesluit volgens vaste rechtspraak moet worden uitgelegd aan de hand van de cao-norm (rov. 3.2.2).
Het verplichtstellingsbesluit voorziet niet met zoveel woorden in een hoofdzaakcriterium of een ander vereiste voor de omvang van de activiteiten die bepalend zijn voor de werkingssfeer van de verplichtstelling. Dit staat niet eraan in de weg dat het besluit met toepassing van de cao-norm aldus wordt uitgelegd dat voor de omvang van de activiteiten die bepalend zijn voor de werkingssfeer wel enige ondergrens bestaat (rov. 3.2.3).
In een geval als hier aan de orde bestaat daar aanleiding voor. Dit gelet op de onaannemelijkheid van de rechtsgevolgen van een uitleg die zou meebrengen dat geen enkele ondergrens geldt. Het ontbreken van enige ondergrens zou ertoe leiden dat ondernemingen die vrijwel uitsluitend activiteiten verrichten die geen betrekking hebben op de desbetreffende bedrijfstak, toch worden aangemerkt als werkgever in de zin van het verplichtstellingsbesluit (rov. 3.2.3). De Hoge Raad oordeelt verder in rov. 3.2.4:
‘Gelet op hetgeen hiervoor in 3.2.2-3.2.3 is overwogen, moet het vaststellingsbesluit aldus worden uitgelegd dat niet als werkgever kan worden aangemerkt de onderneming die in verhouding tot haar totale activiteiten, omzet, loonsom en/of arbeidsuren slechts op verwaarloosbare schaal activiteiten verricht zoals genoemd in het verplichtstellingsbesluit.’
Het voorwaardelijk incidenteel cassatieberoep slaagt. Het verwijzingshof moet beoordelen of Hazet slechts op verwaarloosbare schaal activiteiten verricht zoals genoemd in het verplichtstellingsbesluit (rov. 3.2.5). Hiermee ontstaat wel een nieuwe vraag: wanneer is sprake van een ‘verwaarloosbare’ activiteit? Het verwijzingshof is aan zet.
Als het verwijzingshof tot de conclusie komt dat Hazet niet slechts op verwaarloosbare schaal activiteiten verricht moet het opnieuw beoordelen of het in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat Bpf MITT zich beroept op het verplichtstellingsbesluit (rov. 4.2).
De Hoge Raad vernietigt het arrest en verwijst het geding naar het hof Arnhem-Leeuwarden. Daarmee oordeelt de Hoge Raad in lijn met de conclusie van A-G Assink.
Zie verder over ‘verwaarloosbare’ activiteiten de aangehaalde bronnen in de conclusie van A-G Assink.
]]>Volgens rechtspraak van het HvJEU worden een dochtermaatschappij en een moedermaatschappij die daarin (nagenoeg) alle aandelen houdt voor de toepassing van de mededingingsregels als één onderneming gezien. Dat werkt ook door in de bevoegdheid van de rechter om kennis te nemen van een vordering tot aansprakelijkheid wegens overtreding van de mededingingsregels: die kan worden aangebracht bij de rechter van het land waar één van beiden woonplaats heeft (art. 8 lid 1 Verordening Brussel I-bis). De rechter kan alleen dan geen bevoegdheid aannemen als op voorhand uitgesloten is dat de moedermaatschappij beslissende invloed had op de dochtermaatschappij.
Deze uitspraak is een vervolg op een tussenuitspraak (HR 23 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:965, zie CB 2023-117) waarin de Hoge Raad prejudiciële vragen stelde aan het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJEU). Op 13 februari 2025 heeft het HvJEU antwoord gegeven op die vragen (ECLI:EU:C:2025:85). In de hier besproken uitspraak gaat de Hoge Raad in op de betekenis van die antwoorden voor de afdoening van deze zaak.
Zoals eerder op dit blog besproken is de aanleiding voor deze procedure de volgende. De Griekse mededingingsautoriteit, de Hellenic Competition Commission (HCC), heeft in 2014 geoordeeld dat Athenian Brewery (AB) tussen 1998 en 2014 haar economische machtspositie op de Griekse biermarkt heeft misbruikt. Heineken hield in die periode 98,8% van de aandelen in AB. Een concurrent van AB, de Macedonian Thrace Brewery (MTB), had de HCC verzocht Heineken in het onderzoek te betrekken, maar de HCC had dit verzoek afgewezen omdat er geen feiten waren die wezen op betrokkenheid van Heineken bij de schendingen van de mededingingswet door AB. MTB vordert bij de Nederlandse rechter een verklaring voor recht dat Heineken en AB hoofdelijk aansprakelijk zijn voor een schending van art. 102 VWEU en/of art. 2 van de Griekse mededingingswet.
De vraag rijst of de Nederlandse rechter bevoegd is om kennis te nemen van de vorderingen tegen AB.
Het hof acht zich bevoegd op grond van art. 8 lid 1 Verordening 1215/2012 (Verordening Brussel I-bis, ook wel de EEX-Verordening). Op grond van die bepaling kan de rechter in het land waar één van de gedaagden in een procedure zijn woonplaats heeft (de ‘ankergedaagde’) ook bevoegdheid aannemen voor vorderingen ten aanzien van andere gedaagden. Voorwaarde daarvoor is dat tussen die vorderingen een zo nauwe band bestaat dat een goede rechtsbedeling vraagt om hun gelijktijdige behandeling en berechting.
In dit geval ziet de vordering van MTB op aansprakelijkheid van Heineken en de Griekse dochtermaatschappij AB voor een inbreuk op de mededingingsregels. De Nederlandse rechter is in elk geval bevoegd om kennis te nemen van die vordering voor zover die zich richt tegen het in Nederland gevestigde Heineken. Bestaat voldoende samenhang met de vordering tegen AB om ervoor te zorgen dat de Nederlandse rechter ook ten aanzien van AB bevoegdheid kan aannemen?
Het HvJEU heeft zich eerder uitgesproken over het gebruik van art. 8 lid 1 Verordening Brussel I bis in een aansprakelijkheidsprocedure die voortkwam uit een inbreuk op de mededingingsregels. In dat geval ging het om een door de Europese Commissie vastgestelde kartelinbreuk. Het HvJEU oordeelde dat in dat geval de samenhang tussen de vorderingen tegen de verschillende deelnemers aan het kartel was gegeven: doordat zij hadden deelgenomen aan één voortdurende inbreuk moesten de deelnemers er volgens het HvJEU rekening mee houden dat zij zouden worden opgeroepen voor de gerechten van een lidstaat waarin een van hen zijn woonplaats heeft (HvJEU 21 mei 2015, ECLI:EU:C:2015:335 (CDC Hydrogen Peroxide), punt 21).
De vraag is nu of dat ook geldt in dit geval, waarin een moedermaatschappij aansprakelijk wordt gesteld voor een mededingingsinbreuk door haar dochter. Van belang is ten eerste dat Griekse mededingingsautoriteit niet had vastgesteld dat Heineken bij de inbreuk betrokken was. Daarnaast is in de rechtspraak van het HvJEU de regel ontwikkeld dat ten aanzien van een moedermaatschappij die (vrijwel) alle aandelen in een dochtermaatschappij houdt, een weerlegbaar vermoeden bestaat dat die moedermaatschappij beslissende invloed had op het handelen van de dochter (ook: de ‘Akzo-doctrine’) (zie de vindplaatsen in de uitspraak van het HvJEU van 13 februari 2025, punt 37). In zo’n geval vormen zij, voor de toepassing van de mededingingsregels, één ‘onderneming’.
Kan dat vermoeden van beslissende invloed in dit geval meebrengen dat voldoende samenhang bestaat tussen de vorderingen op Heineken en op AB om die gezamenlijk te behandelen? Of moet de rechter, in de fase van het vaststellen van de bevoegdheid, onderzoeken of Heineken die beslissende invloed daadwerkelijk had of heeft uitgeoefend?
Wat dit laatste betreft is relevant dat het HvJEU in de arresten Kolassa (HvJEU 28 januari 2015, EU:C:2015:37) en Universal Music (HvJEU 16 juni 2016, EU:C:2016:449), kort gezegd, heeft geoordeeld dat de aangezochte rechter zijn bevoegdheid niet enkel vaststelt aan de hand van de stellingen van de eiser/verzoeker, maar ook aan de hand van gegevens van de verweerder, maar dat de rechter niet, vooruitlopend op het onderzoek naar de gegrondheid van de vordering, hoeft over te gaan tot een uitgebreide bewijsvoering met betrekking tot de zowel voor de bevoegdheid als voor de gegrondheid relevante feiten.
In zijn tussenarrest legde de Hoge Raad de volgende vragen voor aan het HvJEU:
“1. Moet in een geval als aan de orde in dit geding, de rechter van de woonplaats van de moedervennootschap, bij de beoordeling van zijn bevoegdheid op de voet van art. 8, punt 1, van verordening [nr. 1215/2012] ten aanzien van de in een andere lidstaat gevestigde dochtervennootschap, in het kader van het vereiste van de nauwe band als in die bepaling bedoeld, uitgaan van het voor het materiële mededingingsrecht aanvaarde vermoeden van beslissende invloed van de moedervennootschap ten aanzien van de economische activiteit van de dochtervennootschap die onderwerp is van het geding?
2. Indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord, hoe moet in dit verband dan invulling worden gegeven aan de maatstaf geformuleerd in de arresten [Kolassa] en [Universal Music]? Is in dat geval, bij betwisting van beslissende invloed van de moedervennootschap ten aanzien van de economische activiteit van de dochtervennootschap, voor het aannemen van bevoegdheid op de voet van artikel 8, punt 1, van verordening [nr. 1215/2012] ten aanzien van de betrokken dochtervennootschap voldoende dat niet op voorhand uitgesloten kan worden geacht dat van die beslissende invloed sprake is geweest?”
Het HvJEU herhaalt in zijn prejudiciële beslissing zijn vaste rechtspraak over art. 8 lid 1 Verordening Brussel I-bis. Daarbij benadrukt het HvJEU dat die bepaling niet gebruikt mag worden om op ‘kunstmatige wijze’ bevoegdheid ten aanzien van andere gedaagden te creëren van de rechter in het land waar de ankergedaagde woonplaats heeft (punt 25).
Vervolgens gaat het hof in op de rechtspraak over de toepassing van art. 8 lid 1 Verordening Brussel I-bis bij vorderingen die voortvloeien uit een inbreuk op het mededingingsrecht. Aan die toepassing staat niet in de weg dat de inbreuk niet door de Europese Commissie is vastgesteld, aldus het HvJEU (punt 30 e.v.).
Verder kan het vermoeden van beslissende invloed dat in het kader van de toepassing van de mededingingsregels is ontwikkeld inderdaad meebrengen dat een dochtermaatschappij wordt betrokken in een procedure in het land waar de moedermaatschappij is gevestigd (punt 35 e.v. en dictum).
Dat vermoeden kan ter discussie worden gesteld in de fase van het vaststellen van de bevoegdheid, aldus het hof. Daarbij mag de aangezochte rechter in beginsel uitgaan van samenhang tussen vorderingen tegen een dochtermaatschappij en een (nagenoeg) 100%-moedermaatschappij. In een geval waarin de beslissende invloed ter discussie wordt gesteld kan de aangezochte rechter zich daarom ertoe beperken “na te gaan of niet op voorhand is uitgesloten dat er sprake was van een beslissende invloed van de moedermaatschappij op de dochteronderneming om zich bevoegd te kunnen verklaren voor zover het nationale recht dit toestaat” (punt 45).
De rechter kan dus bevoegdheid aannemen op grond van het vermoeden van beslissende invloed en aansprakelijkheid van de moedermaatschappij, maar:
“46. (…) De verificatie dat de vordering tegen de moedermaatschappij, waarvan de woonplaats de bevoegdheid van de aangezochte rechter rechtvaardigt, niet kunstmatig is, veronderstelt echter dat de verwerende partijen zich kunnen beroepen op bewijskrachtige aanwijzingen waaruit blijkt dat ofwel de moedermaatschappij niet direct of indirect het gehele of nagenoeg het gehele kapitaal van haar dochteronderneming in handen had, ofwel dit vermoeden toch niet kan gelden.”
Wat betekent dit nu voor de bij vorderingen tegen Heineken en AB bij de Nederlandse rechter? De Hoge Raad oordeelt dat het hof terecht bevoegdheid heeft aangenomen en verwerpt het cassatieberoep. Het hof had, in acht genomen wat het HvJEU daarover heeft geoordeeld, niet indringender hoeven onderzoeken of Heineken daadwerkelijk beslissende invloed had of heeft uitgeoefend. In rov. 4.2 vat de Hoge Raad die overwegingen van het HvJEU samen.
De Hoge Raad wijst erop dat het hof heeft vastgesteld dat Heineken de vrijwel 100% (over)grootmoedervennootschap van AB is en dat er een bepaalde centrale beleidsbepaling is, onder meer als het gaat om de internationale presentatie van het merk Heineken. Ook heeft het hof overwogen dat wel in geschil is of Heineken als (over)grootmoedervennootschap beslissende invloed uitoefent en of Heineken en AB één onderneming in de zin van art. 102 VWEU vormen. Daarbij heeft het hof overwogen dat in de hoofdzaak zal moeten worden uitgemaakt of de vorderingen tegen Heineken kunnen worden toegewezen, en dat alleen als dat op voorhand uitgesloten is, het misbruik van de bevoegdheidsregels oplevert om de zaak bij de Nederlandse rechter aan te brengen. Dat is hier volgens het hof niet het geval. De Hoge Raad besluit:
“Met dit oordeel is het hof, in lijn met hetgeen het HvJEU heeft overwogen (…), bij de beoordeling van de bevoegdheid van de Nederlandse rechter op de voet van art. 8, punt 1, Verordening Brussel I-bis nagegaan of niet op voorhand is uitgesloten dat er sprake was van een beslissende invloed van Heineken op AB. Daarbij heeft het hof kenbaar acht geslagen op de betwisting door Heineken c.s., maar is het tot de slotsom gekomen dat een beslissende invloed niet op voorhand kan worden uitgesloten. Aldus is het hof niet uitgegaan van een onjuiste rechtsopvatting en behoefde het zijn oordeel evenmin nader te motiveren.”
Met deze uitspraak volgt de Hoge Raad de aanvullende conclusie van A-G Drijber.
]]>Erflater heeft in zijn testament een zogenoemde tweetrapsmaking opgenomen. Hij heeft zijn zoon benoemd tot erfgenaam onder de ontbindende voorwaarde van diens faillissement en zijn kleinkinderen onder de spiegelbeeldige opschortende voorwaarde van het faillissement van de zoon, tevens hun vader. Op het moment van overlijden is de zoon al failliet en gaat de erfenis daarom direct naar de kleinkinderen. Kan nu toch de bewindvoerder in (inmiddels) de schuldsanering van de zoon aanspraak maken op de legitieme portie? Jerre de Jong bespreekt in vier minuten het arrest.
Cassatievlog #165 is ook in podcast vorm beschikbaar. Beluister hier de podcast of via uw favoriete podcastkanaal.
]]>Slagende motiveringsklachten tegen de beslissing van het hof dat de verkoper onvoldoende aannemelijk heeft gemaakt dat hij mondeling een winstrecht bij verkoop van een gedeelte van panden, die deel uitmaakten van het vermogen van een vennootschap, met de kopers van zijn aandelen is overeengekomen en tegen de verwerping van het hof van het betoog dat de verkoper de kans op een beter resultaat is ontnomen doordat de notarissen hun zorgplicht niet hebben nageleefd.
Een particulier was commanditair vennoot in de vennootschap Zonnewijser Vastgoed. In deze vennootschap is in 2013 een pand ondergebracht (dat feitelijk bestond uit twee panden die onderling waren verbonden) en dat destijds was gekocht voor ongeveer € 7 miljoen. Hij heeft in 2017 zijn aandelen in de vennootschap verkocht voor € 2 miljoen. Tevens was een winstrecht overeengekomen. De notaris heeft die afspraak in de leveringsakte als volgt verwoord:
“Partijen verklaren dat zij zijn overeengekomen dat Verkoper een deel van de opbrengst, groot tien procent (10%) van het bedrag boven een koopsom van veertien miljoen euro (€ 14.000.000,00) kosten koper (k.k.) (hierna genoemd: ‘winstrecht’) krijgt, indien:
a. voor of op eenendertig december tweeduizend twintig een overeenkomst wordt gesloten (mondeling of schriftelijk), waarbij het gehele vennootschapsvermogen van de Vennootschap wordt verkocht; of
b. voor of op eenendertig december tweeduizend twintig onderhandelingen worden gestart met derden inzake de verkoop en overdracht van het gehele vennootschapsvermogen van de Vennootschap.”
De kopers hebben vervolgens een deel van het pand dat leeg was komen te staan (en in feite een zelfstandig pand was) verbouwd en de verbindingen met het overige deel van het pand verwijderd, zodat dit deel van het pand zelfstandig kon worden verkocht. Dit deel van het pand is daadwerkelijk verkocht in 2019 voor een koopprijs van ongeveer € 31 miljoen. De verkoper heeft vervolgens aanspraak gemaakt op betaling van zijn aanspraak onder het winstrecht, maar de kopers hebben dit geweigerd omdat niet het gehele pand (vennootschapsvermogen) was overgedragen en alleen dan aanspraak bestond op het winstrecht. De verkoper heeft met de kopers een schikking getroffen waarbij een deel van zijn aanspraak (€ 600.000) onder het winstrecht is betaald tegen finale kwijting.
De verkoper is vervolgens een procedure gestart tegen de notarissen omdat die volgens hem de gemaakte afspraak ten aanzien van het winstrecht niet goed in de leveringsakte hadden verwoord en omdat zij hun zorgplicht hadden geschonden. In die procedure heeft hij het niet betaalde deel van het winstrecht gevorderd (ongeveer € 1 miljoen). Tevens heeft hij een op de gebrekkige formulering in de akte gerichte tuchtklacht ingediend bij de kamer voor het notariaat, die gegrond is bevonden.
De verkoper had succes bij de rechtbank, maar het hof heeft die uitspraak vernietigd en zijn vordering alsnog afgewezen. Het hof oordeelde dat de verkoper onvoldoende aannemelijk had gemaakt dat hij (mondeling) met de kopers een winstrecht was overeengekomen dat gold ook in het geval dat niet het gehele vennootschapsvermogen werd overgedragen. Hij heeft volgens het hof niet uiteengezet wat concreet tussen hem en de kopers was besproken. Daarom was volgens het hof onvoldoende komen vast te staan dat bij een gedegen formulering een andere uitkomst zou zijn bereikt en ontbrak dus het causaal verband. Ook heeft het hof de op de zorgplicht van de notarissen gerichte grief verworpen.
De verkoper gaat in cassatie en vindt gehoor bij de Hoge Raad. De Hoge Raad stelt vast dat hij heeft betoogd dat hij daadwerkelijk met de kopers was overeengekomen dat hij ook aanspraak kon maken op het winstrecht als één van beide panden zou worden verkocht en niet slechts bij verkoop van het geheel. In dit verband heeft verkoper volgens de Hoge Raad ook aangevoerd dat het pand ten tijde van de verkoop bouwkundig één pand was en ook zo door de verschillende huurders werd gebruikt. Ook heeft verkoper volgens de Hoge Raad betoogd dat het de bedoeling was dat hij een winstrecht zou krijgen bij de verkoop van ‘het OG’ of ‘het project’ met een opbrengst van meer dan € 14 miljoen, en dat deze drempelwaarde was afgestemd op de waarde van het onroerend goed, op de investeringen die daarin nog moesten plaatsvinden en op het relatief lage bedrag van € 2,4 miljoen waarvoor verkoper zijn participatie aan de kopers zou verkopen. Verkoper heeft, naar de Hoge Raad vaststelt, verder aangevoerd dat het in strijd met de logica zou zijn als het winstrecht niet zou gelden indien met een gedeeltelijke verkoop van het onroerend goed al een opbrengst van meer dan € 14 miljoen zou worden bereikt.
In het licht daarvan acht de Hoge Raad onbegrijpelijk dat verkoper – tegenover de gemotiveerde betwisting van de notarissen – onvoldoende gemotiveerd heeft gesteld dat hij met de kopers (mondeling) een winstrecht was overeengekomen waarop hij ook bij gedeeltelijke verkoop aanspraak kon maken, en dat hij geen feiten heeft gesteld die steun kunnen bieden aan de totstandkoming van de door hem gestelde afspraak. Voor de beantwoording van de vraag of de door verkoper bepleite afspraak met de kopers daadwerkelijk tot stand is gekomen, komt verder volgens de Hoge Raad niet slechts betekenis toe aan de bedoeling van de kopers bij het winstrecht, maar ook aan de wil en de bedoeling van verkoper. Volgens de Hoge Raad blijkt niet dat het hof het daarop betrekking hebbende betoog van verkoper in zijn oordeelsvorming heeft betrokken.
De Hoge Raad gaat vervolgens in op de klacht over de verwerping door het hof van de grief van Verkoper ten aanzien van de notariële zorgplicht. In die grief is betoogd dat de verkoper er door de notarissen op had moeten worden gewezen dat hij op basis van de gekozen formulering geen aanspraak kon maken op het winstrecht bij gedeeltelijke verkoop en hem daardoor de kans is ontnomen een ander winstrecht met kopers overeen te komen. De Hoge Raad acht ook die klacht gegrond. Het hof heeft volgens de Hoge Raad onderkend dat verkoper heeft betoogd dat als de notarissen wel zorgvuldig hadden gehandeld, een bepaling was geredigeerd in overeenstemming met zijn wens en bedoeling op basis waarvan hij zijn winstrecht had kunnen incasseren. In het licht van dit betoog, dat ook ziet op de situatie dat de notarissen verkoper voor de gevolgen van het woord ‘gehele’ hadden gewaarschuwd, is het oordeel van het hof volgens de Hoge Raad onbegrijpelijk.
Het hof had de vordering in de vrijwaringsprocedure tussen de notarissen en de kopers verworpen omdat het de vordering in de hoofdprocedure (alsnog) had afgewezen. Daartegen was (voorwaardelijk) cassatieberoep ingesteld. Nu de Hoge Raad het arrest in de hoofdprocedure heeft vernietigd, heeft hij ook het arrest in de vrijwaringsprocedure vernietigd omdat dit bij deze stand van zaken niet in stand kan blijven.
]]>Het CBS mag op grond van zijn wettelijke taak slechts incidenteel werkzaamheden voor derden verrichten. Ook overheden kunnen ‘derden’ zijn. Het is niet juist dat werkzaamheden voor derden alle werkzaamheden zijn die niet worden gefinancierd vanuit de bijdrage van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is een zelfstandig bestuursorgaan, dat tot taak heeft het van overheidswege verrichten van statistisch onderzoek ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap en het openbaar maken van de op grond van zodanig onderzoek samengestelde statistieken (art. 3 Wet op het CBS).
Art. 5 lid 1 Wet op het CBS bepaalt:
“Het CBS kan in incidentele gevallen statistische werkzaamheden voor derden verrichten. Deze werkzaamheden mogen niet leiden tot mededinging met private aanbieders van vergelijkbare diensten die uit een oogpunt van goede marktwerking ongewenst is.”
De procedure die aanleiding vormt voor deze uitspraak is begonnen door D&IN. Deze organisatie vertegenwoordigt ondernemingen en instanties die statistisch onderzoek doen en analyse van statistiek verrichten. Deze ondernemingen concurreren met het CBS op de markt voor het verrichten van statistische werkzaamheden.
Inzet van het geschil is of twee regelingen die de verhouding tussen het CBS en marktpartijen nader regelen onverbindend zijn, omdat die onverenigbaar zijn met art. 5 lid 1 Wet op het CBS. Het gaat om:
Volgens D&IN verricht het CBS werkzaamheden voor ‘derden’ wanneer die werkzaamheden niet worden gefinancierd uit de algemene bijdrage die het CBS van het ministerie van Economische Zaken ontvangt. Onder ‘derden’ vallen volgens D&IN dus alle partijen, ook overheden, waarvan de werkzaamheden die het CBS daarvoor uitvoert niet worden gedekt door die bijdrage. Dat zou in strijd zijn met het wettelijk uitgangspunt dat het CBS alleen “in incidentele gevallen” werkzaamheden voor derden uitvoert (zie art. 5 lid 1 Wet op het CBS) (zie de samenvatting van het standpunt van D&IN in rov. 1.1 van het bestreden arrest).
De Hoge Raad stelt eerst vast dat de Wet op het CBS het begrip ‘werkzaamheden voor derden’ niet definieert (rov. 3.2.2). Uit de memorie van toelichting blijkt wel dat daarbij ook kan worden gedacht aan ‘werkzaamheden voor overheden die aansluiting zoeken bij de gegevensverzameling en -verwerking die het CBS al uitvoert in verband met zijn eigen werkprogramma’.
In het kader van de herpositionering van zelfstandige bestuursorganen in 2017 is aan de orde gekomen dat werk voor ‘derden’ werk is dat het CBS tegen betaling uitvoert en dat niet valt onder de taken van art. 3 en 4 Wet op het CBS (rov. 3.2.3).
De Hoge Raad stelt vast dat het doel van de hiervoor genoemde Regeling is om de werkzaamheden van het CBS voor derden in te perken. In de Regeling wordt een derde gedefinieerd als een ‘partij die niet behoort tot de overheid, uitgezonderd een partij die in overwegende mate wordt gefinancierd door de overheid en belast is met een wettelijke taak.’ Uit de toelichting op de regeling blijkt dat hiermee is bedoeld om de heersende opvatting, dat onderzoek voor andere overheden doorgaans zal vallen onder art. 3 van de Wet op het CBS, te verduidelijken (art. 3.2.4).
In de Beleidsregel worden nadere regels gesteld voor het leveren van diensten door het CBS, die onder meer inhouden dat het CBS zich onthoudt van het actief verwerven van verzoeken tot het verrichten van diensten (rov. 3.2.5).
De vraag is dus of de regering bij de herpositionering van het CBS als zelfstandig bestuursorgaan in 2017 en bij de vaststelling van de Regeling een andere definitie kon toekennen aan het begrip ‘werkzaamheden voor derden’ uit art. 5 Wet op het CBS dan blijkt uit de totstandkomingsgeschiedenis van die bepaling zelf. De Hoge Raad overweegt dat dat niet kan (rov. 3.2.7). De Hoge Raad verwijst naar rechtspraak (HR 16 mei 2025, ECLI:NL:HR:2025:766 en HR 26 februari 2016, ECLI:NL:HR:2016:335, zie CB 2016-45) waarin is overwogen dat geen bijzondere betekenis toekomt aan uitlatingen van de regering over de uitleg van een wetsbepaling, anders dan in de totstandkomingsgeschiedenis van die wet(sbepaling) zelf.
De Hoge Raad concludeert dat de definitie van ‘derde’ uit de Regeling dus niet strookt met art. 5 Wet op het CBS (rov. 3.2.7). Het oordeel van het hof dat overheden geen derden kunnen zijn is dus onjuist (rov. 3.2.8).
Dat betekent niet dat het bestreden arrest wordt vernietigd. De rechtsopvatting waarvan het cassatiemiddel uitgaat is volgens de Hoge Raad namelijk ook niet juist.
Het middel verdedigt de opvatting dat onder ‘derden’ in de zin van art. 5 Wet op het CBS moet worden verstaan ‘alle partijen, dus ook overheidsinstanties, die buiten het door het ministerie van EZK vastgestelde en betaalde werkprogramma aan het CBS opdrachten geven’. Die opvatting is niet juist, zo oordeelt de Hoge Raad (rov. 3.3.2).
Ten eerste miskent die opvatting dat het bepaalde in art. 5 Wet op het CBS, dat het CBS in incidentele gevallen opdrachten voor derden kan verrichten, moet worden begrepen in samenhang met art. 3 lid 1 en art. 4 Wet op het CBS, inhoudende dat het CBS tot taak heeft het van overheidswege verrichten van statistisch onderzoek ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap en het produceren van Europese statistieken.
Daarnaast vindt de Hoge Raad van belang dat de werkzaamheden van het CBS ten tijde van de totstandkoming van de Wet op het CBS volledig werden gefinancierd door de bijdrage van het ministerie van Economische Zaken. Die werkzaamheden behoren dus niet tot werkzaamheden voor ‘derden’. Dat de wijze van financiering later is veranderd zodat een deel van de werkzaamheden inmiddels door andere ministeries of lagere overheden wordt betaald, maakt niet dat die werkzaamheden niet meer worden verricht in het kader van de wettelijke taak van het CBS en dus als werkzaamheden voor derden moeten worden aangemerkt (rov. 3.2.2).
Tot slot overweegt de Hoge Raad nog dat de Regeling, hoewel die uitgaat van een beperkter begrip van ‘derden’ dan art. 5 Wet op het CBS, niet in strijd is met die wetsbepaling. De Regeling stelt beperkingen aan het uitvoeren van werkzaamheden door het CBS door bepaalde groepen derden die niet behoren tot de overheid. Ook voor werkzaamheden voor derden die niet onder deze groepen vallen blijft gelden dat het CBS die slechts in incidentele gevallen kan doen (rov. 3.3.3).
De Beleidsregel stelt nadere regels voor werkzaamheden voor overheden, ook als die behoren tot de werkzaamheden die vroeger door de bijdrage van het ministerie van EZK werden bekostigd. De Beleidsregel heeft dus betrekking op een ruimere kring van werkzaamheden voor overheden dan onder art. 5 Wet op het CBS valt. Daarmee doet de Beleidsregel niet af aan het in dat artikel bepaalde, dat het CBS die werkzaamheden slechts incidenteel verricht.
De Beleidsregel en de Regeling geven het CBS, anders dan D&IN hadden betoogd, dus niet meer ruimte voor het uitvoeren van werkzaamheden voor derden dan art. 5 Wet op het CBS toestaat.
De Hoge Raad verwerpt dus het cassatieberoep. Hiermee volgt de Hoge Raad de conclusie van A-G Snijders (hoewel met een iets andere lezing van het arrest van het hof, zie punt 3.28 van de conclusie van de A-G).
De Staat (het ministerie van Economische Zaken) is in deze zaak in cassatie bijgestaan door Sikke Kingma en Maartje Möhring en in feitelijke instanties door George Dictus.
]]>De burgerlijke rechter dient een bevel tot inverzekeringstelling terughoudend te toetsten, gelet op de beslissingsruimte die art. 57 lid 1 Sv biedt. Het hof had die terughoudendheid ten onrechte niet in acht genomen door een eigen oordeel te geven over de noodzaak van de inverzekeringstelling van de minderjarige betrokkene. Voor minderjarige verdachten geldt niet in het algemeen een kortere voorgeleidingstermijn dan de termijn van art. 59a lid 1 (oud) Sv.
Betrokkene is op veertienjarige leeftijd aangehouden en circa twee en een halve dag in verzekering gesteld op grond van een verdenking van medeplichtigheid aan een gewapende overval in het huis van haar vader. De strafzaak tegen betrokkene is uiteindelijk geseponeerd.
De strafrechter heeft aan betrokkene op de voet van art. 89 (oud) Sv een billijke vergoeding toegekend ter vergoeding van immateriële schade als gevolg van de inverzekeringstelling. In deze civiele procedure vordert betrokkene voor recht te verklaren dat de Staat onrechtmatig jegens haar heeft gehandeld door haar in verzekering te stellen. Zij vordert voorts een vergoeding van de materiële en immateriële schade die zij als gevolg daarvan zou hebben geleden.
Het hof heeft de vorderingen van betrokkene toegewezen. De Staat heeft cassatieberoep ingesteld. Betrokkene heeft incidenteel cassatieberoep ingesteld.
Op grond van art. 54 Sv kan de (hulp)officier van justitie de verdachte van een strafbaar feit waarvoor voorlopige hechtenis is toegelaten buiten heterdaad aanhouden en naar een plaats van verhoor leiden. Op bevel van de (hulp)officier van justitie kon de verdachte dan maximaal zes uur worden opgehouden voor onderzoek (art. 61 lid 1 (oud) Sv). Vervolgens kan de (hulp)officier van justitie bevelen dat de verdachte in verzekering wordt gesteld (art. 57 lid 1 Sv). De inverzekeringstelling moet nodig zijn in het belang van het onderzoek.
Art. 59a lid 1 (oud) Sv bepaalde dat de verdachte uiterlijk binnen drie dagen en vijftien uur na diens aanhouding voor de rechter-commissaris wordt geleid. Deze kan de onmiddellijke invrijheidstelling van de verdachte bevelen, als hij de inverzekeringstelling onrechtmatig oordeelt.
Met de voorgeleidingstermijn van art. 59a lid 1 (oud) Sv heeft de wetgever beoogd te voldoen aan de vereisten van art. 5 EVRM. Dat artikel beoogt willekeurige en onrechtmatige vrijheidsontneming te verbieden. In art. 5 lid 3 EVRM is neergelegd dat iedere gearresteerde of gedetineerde onverwijld voor een rechter dient te worden geleid. Uit de rechtspraak van het EHRM volgt dat deze voorgeleiding in beginsel uiterlijk vier dagen na de aanhouding dient plaats te vinden.
Het voorgaande geldt ook voor minderjarigen. Daarnaast bepaalt art. 3 van het Verdrag inzake de rechten van het kind dat bij alle maatregelen betreffende kinderen de belangen van het kind de eerste overweging vormen. Art. 37 IVRK bevat bepalingen om kinderen te beschermen tegen onwettige of willekeurige vrijheidsbeneming die inhoudelijke sterk overeenkomen met art. 5 EVRM.
Als een strafzaak eindigt zonder oplegging van straf of maatregel, kan de rechter op gronden van billijkheid aan de gewezen verdachte een vergoeding toekennen voor de schade die hij als gevolg van de rechtmatig of onrechtmatig ondergane inverzekeringstelling heeft geleden (art. 89 lid 1 jo. art. 90 (oud) Sv).
Daarnaast kan de gewezen verdachte bij de burgerlijke rechter een vergoeding vorderen voor schade die het gevolg is van onrechtmatig strafvorderlijk optreden. Dergelijke optreden is slechts onrechtmatig, als een of meer van de twee gronden uit het Begaclaim-arrest (HR 13 oktober 2006, ECLI:NL:HR:AV6956) zich voordoen.
Zie voor het toepasselijk kader uitgebreider nr. 3.3-3.17 van de conclusie van A-G Snijders.
Zowel het middel in het principale beroep als het middel in het incidentele beroep klagen over het oordeel van het hof over zijn gebondenheid als burgerlijke rechter aan het oordeel van de strafrechter in de art. 89 (oud) Sv-procedure.
Het hof had overwogen dat betrokkene haar art. 89 (oud) Sv-verzoek had beperkt tot de vergoeding van haar immateriële schade. Dat had volgens het hof enerzijds tot gevolg dat betrokkene in deze civiele procedure slechts een vergoeding van haar materiële schade kon vorderen. Anderzijds betekende dit volgens het hof dat het voor deze civiele procedure, voor zover die ziet op de materiële schade, niet relevant is dat de strafrechter in zijn schadevergoedingsbeschikking had geoordeeld dat er destijds een voldoende bedenking bestond om de inverzekeringstelling van betrokkene te rechtvaardigen.
De Staat klaagt dat het hof met dit laatste oordeel heeft miskend dat de burgerlijke rechter die heeft te oordelen over de rechtmatigheid van een bevel tot inverzekeringstelling gebonden is aan het eerdere oordeel van de strafrechter in de procedure ex. art. 89 (oud) Sv daarover, althans zich daarnaar moet richten. Deze klacht faalt, omdat het oordeel van het hof volgens de Hoge Raad niet in strijd is met het oordeel in de beschikking. Het hof had de inverzekeringstelling namelijk onrechtmatig bevonden op de grond dat deze niet noodzakelijk was en had dus niet geoordeeld dat een voldoende verdenking ontbrak.
Betrokkene bestrijdt het oordeel van het hof dat zij in deze civiele procedure geen vergoeding kan vorderen van haar immateriële schade. Deze klacht slaagt. De Hoge Raad overweegt dat art. 89 (oud) Sv er niet aan in de weg staat dat de gewezen verdachte later op grond van onrechtmatige daad een schadevergoedingsvordering instelt bij de burgerlijke rechter. In die civielrechtelijke procedure kan de verdachte, in overeenstemming met art. 5 lid 5 EVRM, aanspraak maken op een volledige vergoeding van de schade die hij als gevolg van de onrechtmatige vrijheidsbeneming heeft geleden. De burgerlijke rechter kan dus een hoger bedrag aan immateriële schadevergoeding toekennen dan de strafrechter in de art. 89 (oud) Sv-procedure heeft gedaan.
De Staat komt met verschillende klachten op tegen het oordeel van het hof dat het bevel tot inverzekeringstelling is gegeven in strijd met art. 37 sub b IVRK en art. 5 lid 1 EVRM en daarom van meet af onrechtmatig was. Deze klachten slagen grotendeels.
De Hoge Raad overweegt dat de burgerlijke rechter de afwegingen die de (hulp)officier heeft gemaakt bij het uitvaardigen van een bevel tot inverzekeringstelling terughoudend moet toetsen, gelet op de beslissingsruimte die art. 57 lid 1 Sv biedt. Dat betekent dat de burgerlijke rechter slechts kan ingrijpen als de keuzes van de (hulp)officier van justitie in redelijkheid niet navolgbaar zijn. Deze beoordeling dient ‘ex tunc’ plaats te vinden (zie het eerder genoemde Begaclaim-arrest).
Het hof had aan zijn onrechtmatigheidsoordeel onder meer ten grondslag gelegd dat het verhoor bij een betere planning en bij meeweging van de belangen van betrokkene had kunnen worden afgerond binnen de termijn van het dwangmiddel van het ophouden voor onderzoek (zes uur). Daarmee heeft het hof een eigen oordeel gegeven over de noodzaak van de inverzekeringstelling. Het hof heeft dus niet de vereiste terughoudendheid in acht genomen.
De Hoge Raad oordeelt voorts dat het hof met zijn hierboven weergegeven oordeel in strijd met art. 24 Rv de feitelijke grondslag van de vordering van betrokkene heeft aangevuld en buiten de grenzen van de rechtsstrijd is getreden. Betrokkene had namelijk niet aangevoerd dat haar inverzekeringstelling onrechtmatig was, omdat het verhoor bij een betere planning had kunnen worden afgerond binnen de termijn van het ophouden voor onderzoek.
De Hoge Raad vernietigt tot slot ook de oordelen van het hof (i) dat er geen enkele aanwijzing is dat de Staat heeft stilgestaan bij het belang van de minderjarige betrokkene om niet in verzekering te worden gesteld en (ii) dat dit belang duidelijk geen eerste overweging is geweest. Uit de gedingstukken blijkt dat de officier van justitie het belang van betrokkene om niet in verzekering te worden gesteld (of om die inverzekeringstelling thuis te ondergaan) heeft afgewogen tegen het onderzoeksbelang en dat laatste belang zwaarwegender heeft geoordeeld. In het licht daarvan zijn bovenstaande oordelen van het hof onbegrijpelijk, aldus de Hoge Raad.
Het middel van de Staat bestrijdt tot slot het (ten overvloede gegeven) oordeel van het hof dat ook de duur van de inverzekeringstelling onrechtmatig was, omdat betrokkene niet binnen 24 uur voor een rechter was geleid. Deze klacht slaagt.
De Hoge Raad wijst erop dat een verdachte op grond van art. 5 lid 3 EVRM, gelezen in het licht van de rechtspraak van het EHRM, onverwijld en in beginsel uiterlijk binnen vier dagen na diens aanhouding moet worden voorgeleid. Bij de vraag of een voorgeleiding voldoende onverwijld is, speelt de omstandigheid dat de verdachte minderjarig is een grote rol. Art. 37 sub d IVRK bepaalt dat de verdragstaten waarborgen dat ieder kind dat van zijn vrijheid is beroofd het recht heeft de wettigheid van de vrijheidsberoving te betwisten bij een rechter. General Comment No. 10 bij het IVRK, opgesteld door het VN-Kinderrechtencomité, bevatte ten tijde van de inverzekeringstelling van betrokkene een niet-bindende aanbeveling inhoudende dat elk kind dat is aangehouden en gedetineerd binnen 24 uur voor een rechter moeten worden geleid.
De Hoge Raad overweegt dat art. 59a lid 1 (oud) Sv – dat gold ten tijde van de inverzekeringstelling van betrokkene – bepaalde dat de verdachte uiterlijk binnen drie dagen en vijftien uur na diens aanhouding voor een rechter-commissaris wordt geleid om te worden gehoord. De hierboven genoemde bepalingen uit het EVRM en IVRK en de niet-bindende aanbeveling uit General Comment No. 10 brengen niet in het algemeen mee dat voor minderjarigen een kortere voorgeleidingstermijn geldt. Het oordeel van het hof dat de zinsnede “uiterlijk binnen drie dagen en vijftien uur” in art. 59a lid 1 (oud) Sv, wanneer het gaat om een “veertienjarig meisje”, moet worden uitgelegd als “binnen 24 uur” is dus in zijn algemeenheid onjuist.
De Hoge Raad vernietigt het arrest zowel in het principale als in het incidentele cassatieberoep. Dat is in lijn met de conclusie van A-G Snijders.
De Staat is in cassatie bijgestaan door Gijsbrecht Nieuwland en de auteur en in feitelijke instanties door Jerre Perenboom.
]]>
Op 22 mei 2026 heeft de Hoge Raad een arrest gewezen over dwaling en de bancaire zorgplicht bij het aangaan van renteswaps. De Hoge Raad oordeelt hierin dat er geen algemene verplichting bestaat om een interne verwachting over de ontwikkeling van de rente aan de klant mee te delen, maar dat daarvoor in dit geval mogelijk wel aanleiding bestond. Ook neemt de Hoge Raad afstand van het begrip ‘bijzondere’ zorgplicht. Monique Hazelhorst bespreekt in drie minuten deze uitspraak.
Cassatievlog #164 is ook in podcast vorm beschikbaar. Beluister hier de podcast of via uw favoriete podcastkanaal.
]]>Het bezit van staat (art. 1:209 BW) biedt geen bescherming bij een buitenlandse geboorteakte die een door geboorte ontstane familierechtelijke betrekking vastlegt die voortvloeit uit een huwelijk, als dit huwelijk in Nederland vanwege het polygame karakter kennelijk onverenigbaar is met de openbare orde (10:32 BW) en daarom niet kan worden erkend.
Deze zaak heeft betrekking op een verzoek tot vaststelling van het Nederlanderschap op de voet van art. 17 RWN en op bezit van staat (art. 1:209 BW).
De vader van verzoeker is in 1988 genaturaliseerd tot Nederlander. Vanaf 1992 tot en met 1997 was de vader van verzoeker gehuwd met zijn eerste partner. Tijdens dit huwelijk, is de vader in 1995 nogmaals gehuwd, te Ghana, met de moeder van verzoeker. Uit dit tweede (gelijktijdige, ‘bigame’) huwelijk is verzoeker in 1997 geboren te Ghana. Dertien jaar later is in Ghana een geboorteakte opgemaakt. Verzoeker heeft in deze zaak verzocht vast te stellen dat hij de Nederlandse nationaliteit bezit als zoon van een Nederlandse vader, die in de geboorteakte als zijn vader is vermeld.
Naast art. 17 RWN is in deze zaak een beroep gedaan op art. 1:209 BW. Deze laatste bepaling bevat het leerstuk ‘bezit van staat’ dat van oorsprong een familierechtelijk leerstuk is. Art. 1:209 BW luidt:
“Iemands afstamming volgens zijn geboorteakte kan door een ander niet worden betwist, indien hij een staat overeenkomstig die akte heeft.”
Met ‘staat’ wordt gedoeld op iemands familierechtelijke betrekkingen. ‘Bezit van staat’ in art. 1:209 BW duidt op die betrekkingen naar hun uiterlijke verschijningsvorm. Dit artikel kan van toepassing zijn wanneer sprake is van een discrepantie tussen de staat volgens de wet en de staat volgens de geboorteakte. De staat volgens de geboorteakte hoort overeen te komen met de staat volgens de wet. Hiertussen kan discrepantie ontstaan als gevolg van de nietigheid van de in de geboorteakte vastgelegde rechtshandeling. In zo’n geval kan art. 1:209 BW een helpende hand bieden. In de kern houdt deze bepaling namelijk in dat gebreken in iemands geboorteakte hem niet kunnen worden tegengeworpen, indien zijn (bezit van) staat overeenstemt met de afstamming die hij volgens de geboorteakte heeft. Van dit bezit van staat is sprake als de wijze waarop iemand met een zekere duurzaamheid aan het maatschappelijk verkeer deelneemt, naar zijn uiterlijke vorm erop duidt dat hij in een bepaalde familiebetrekking staat tot een ander.
Dit familierechtelijke leerstuk ‘bezit van staat’ beoogt de rechtszekerheid en het belang van het kind te beschermen. Het is vaste rechtspraak dat deze rechtszekerheid en bescherming zich ook uitstrekken tot buitenlandse geboorteaktes waaraan een gebrek kleeft. In de nationaliteitsprocedure van art. 17 RWN, waarin een verklaring voor recht wordt verzocht voor het bezit van de Nederlandse nationaliteit, wordt geregeld bezit van staat ingeroepen om de afstamming van een Nederlandse vader vast te doen stellen, waaruit van rechtswege het Nederlanderschap voortvloeit (art. 3 lid 1 RWN). Zo ook in deze zaak van verzoeker.
In de bestreden beschikking overwoog de rechtbank allereerst dat het huwelijk van de ouders van verzoeker, te Ghana, vanwege het bigame karakter in Nederland niet voor erkenning in aanmerking komt (art. 10:32, aanhef en onder a, BW). Een bigaam huwelijk is in Nederland in strijd met de openbare orde (en ook door het strafrecht verboden). Het voorgaande staat ook in de weg aan erkenning in Nederland van een naar Ghanees recht uit dat bigame huwelijk ontstane familierechtelijke betrekking. Dat betekent dat verzoeker ten tijde van zijn geboorte geen kind is geworden van een Nederlandse vader en toentertijd niet de Nederlandse nationaliteit heeft verkregen. Het verzoek op grond van art. 17 RWN wordt afgewezen.
De rechtbank wijst het verzoek echter wel toe op de grondslag van bezit van staat (art. 1:209 BW). De rechtbank heeft overwogen dat de Ghanese geboorteakte in Nederland kan worden erkend op de voet van art. 10:101 BW, en moet worden getoetst aan de vereisten van art. 1:209 BW. Nu de geboorteakte de Nederlandse vader van verzoeker vermeldt, en verzoeker duurzaam als diens kind heeft deelgenomen aan het maatschappelijk verkeer (in Ghana), is volgens de rechtbank aan die vereisten voldaan. Hierdoor stamt verzoeker af van een Nederlandse vader en verkrijgt verzoeker het Nederlanderschap, aldus de rechtbank.
In cassatie komt de Staat op tegen deze toewijzing van het Nederlanderschap op grond van bezit van staat.
De Hoge Raad overweegt dat de bescherming die art. 1:209 BW beoogt te bieden, zich in beginsel mede uitstrekt tot aktes die gebrekkig zijn als gevolg van de nietigheid van de daarin vastgelegde rechtshandeling (zie ECLI:NL:HR:2015:186, zie CB 2015-23) (rov. 3.1.2).
Maar de Hoge Raad oordeelt dat de bescherming van art. 1:209 BW zich niet uitstrekt tot een door de geboorte ontstane familierechtelijke betrekking (de afstammingsrelatie) die voortvloeit uit een huwelijk die kennelijk onverenigbaar is met de openbare orde (10:32 BW). Zo biedt bezit van staat geen bescherming aan een buitenlandse geboorteakte die een familierechtelijke betrekking vastlegt, voortvloeiend uit een huwelijk die in Nederland vanwege het polygame karakter niet kan worden erkend (rov. 3.1.3).
De Hoge Raad oordeelt verder in lijn met eerdere rechtspraak. Als een buitenlands tot stand gekomen rechtsfeit of rechtshandeling, die een familierechtelijke betrekking vastlegt, voortvloeit uit een huwelijk dat kennelijk onverenigbaar is met de openbare orde (art. 10:32 BW), stuit ook de erkenning van dat rechtsfeit of die rechtshandeling af op de weigeringsgrond van de openbare orde als bedoeld in art. 10:101 leden 1 en 2 BW in verbinding met art. 10:100 lid 1, aanhef en onder c, BW (zie ECLI:NL:HR:2017:942, CB 2017-101). De Hoge Raad voegt daaraan toe (rov. 3.1.3):
“[..] Zoals de Hoge Raad eerder heeft beslist, staat het stelsel van de RWN eraan in de weg dat een kind dat is geboren uit een ten tijde van zijn geboorte polygaam huwelijk waaraan naderhand het polygame karakter is ontvallen, ingevolge art. 3 lid 1 RWN uitsluitend op grond van zijn door dat huwelijk bepaalde afstamming op enig tijdstip van rechtswege het Nederlanderschap verkrijgt.6 Dit wordt niet anders door een beroep op art. 1:209 BW.”
Het cassatiemiddel slaagt. De overige klachten behoeven volgens de Hoge Raad geen behandeling. De Hoge Raad laat zich, net als A-G Vlas in zijn conclusie en aanvullende conclusie, niet uit over de vragen die zien op de positie van het leerstuk ‘bezit van staat’ in verhouding tot het internationaal privaatrecht. Daardoor blijft onduidelijk of art. 1:209 BW kan worden beschouwd als een voorrangsregel in de zin van art. 10:7 BW.
Omdat het middel slaagt, dient het voorwaardelijk incidenteel cassatieberoep te worden behandeld. Het incidentele beroep betoogde dat de categorische niet-erkenning van een (bigaam) huwelijk dat ten grondslag ligt aan een geboorteakte op grond van art. 10:32 BW, in strijd is met art. 8 EVRM. De Hoge Raad verwerpt het incidentele beroep zonder inhoudelijke motivering (art. 81 lid 1 RO).
Afdoening
De Hoge Raad vernietigt de beschikking van de rechtbank en verwijst de zaak terug naar dezelfde rechtbank. Dit oordeel van de Hoge Raad is tegengesteld aan de conclusie van A-G Vlas.
De Staat is in deze cassatieprocedure bijgestaan door Sikke Kingma en Giel Wind.
]]>Deze uitspraak gaat over de verdeling van aansprakelijkheid binnen een onderneming voor een boete wegens een overtreding van de mededingingsregels. Deze verdeling is een kwestie van nationaal recht. Een inbreuk op het mededingingsrecht door een dochtermaatschappij is niet zonder meer onrechtmatig jegens haar moedermaatschappij, zo oordeelt de Hoge Raad.
De meelfabrikant Meneba krijgt een boete van de ACM van € 9 miljoen wegens inbreuk op het kartelverbod. Ten tijde van de inbreuk was de vennootschap Bencis aandeelhouder van Meneba. Bencis krijgt ook een boete van € 1,2 miljoen opgelegd omdat zij invloed uitoefende op Meneba en daarom in deze periode met Meneba één onderneming vormde in de zin van het mededingingsrecht.
Meneba is overgenomen door de vennootschap Dossche.
In deze procedure vordert Bencis een verklaring voor recht dat Dossche met de door Meneba gepleegde inbreuk op het mededingingsrecht onrechtmatig jegens Bencis heeft gehandeld en dat Dossche namens Meneba hoofdelijk aansprakelijk is voor de als gevolg daarvan door Bencis geleden schade. De rechtbank heeft deze vorderingen afgewezen. Het hof heeft het vonnis van de rechtbank bekrachtigd.
In cassatie klaagt Bencis onder meer over de afwijzing van de vordering op grond van onrechtmatige daad. In dit kader voert Bencis in de kern aan dat het hof heeft miskend dat de inbreuk op het mededingingsrecht door Meneba, afhankelijk van de omstandigheden, onrechtmatig jegens Bencis kan zijn en dat daarbij betekenis toekomt aan de stellingen dat Bencis niet van de inbreuk op de hoogte was, dat de inbreuk voor haar verborgen was gehouden, dat zij geen bijdrage aan de inbreuk heeft geleverd, dat zij voorafgaand aan de verkrijging van de aandelen in Meneba due diligence onderzoek had gedaan en/of dat zij jaarlijks navraag deed bij Meneba of zij zich schuldig had gemaakt aan wetsovertredingen.
De Hoge Raad overweegt dat uitgangspunt is dat de verdeling binnen een onderneming van aansprakelijkheid voor een boete wegens een overtreding van de mededingingsregels een kwestie van nationaal recht is en dat het aan de nationale rechterlijke instanties is om deze verdeling op grond van het op het geding toepasselijke nationale recht te bepalen met inachtneming van het recht van de Unie. Het hof heeft dit met juistheid vooropgesteld, zo oordeelt de Hoge Raad.
Vervolgens oordeelt de Hoge Raad dat een inbreuk op het mededingingsrecht door een dochtermaatschappij niet zonder meer onrechtmatig jegens haar moedermaatschappij is, ook niet als die moedermaatschappij niet op de hoogte was van de inbreuk. Bijkomende omstandigheden kunnen het gedrag van de dochtermaatschappij onrechtmatig doen zijn jegens de moedermaatschappij, bijvoorbeeld als de dochter de moeder bewust heeft misleid of onkundig heeft gehouden ten aanzien van de inbreuk op het mededingingsrecht.
Dergelijke bijkomende omstandigheden zijn in deze zaak niet aan de orde, gelet op het volgende.
De rechtbank heeft geoordeeld dat niet zijn komen vast te staan de stellingen van Bencis:
– dat Bencis in het due diligence-onderzoek voorafgaand aan de overname van de aandelen Meneba specifiek heeft gevraagd naar mededingingsrechtelijke overtredingen,
– dat daarbij van de zijde van Meneba uitdrukkelijk is bevestigd dat er geen overtredingen zijn of werden gepleegd, en
– dat dat jaarlijks is bevestigd door Meneba.
Hiertegen is niet gegriefd, althans het hof heeft in de stellingen van Bencis in hoger beroep niet een grief gelezen tegen dat oordeel. De enkele stelling van Bencis dat Meneba de inbreuk voor haar verborgen heeft gehouden, heeft het hof kennelijk als onvoldoende concreet verworpen. Het oordeel van het hof komt er aldus op neer dat geen sprake is van bijkomende omstandigheden, zo oordeelt de Hoge Raad.
De Hoge Raad verwerpt het cassatieberoep. Deze uitspraak is in lijn met de conclusie van A-G Drijber.
]]>Het begrip ‘gebouwde onroerende zaak’ uit art. 7:290 BW moet op dezelfde manier worden uitgelegd als datzelfde begrip uit art. 7:230a BW. De uitleg die de Hoge Raad aan dat begrip heeft gegeven in de Landingsbaan-beschikking geldt dus ook het kader van art. 7:290 BW.
In deze zaak oordeelt dat de Hoge Raad dat een onbemand tankstation dat niet een gebouw is en waarvan geen verkoopruimte deel uitmaakt in beginsel niet kan worden aangemerkt als een gebouwde onroerende zaak.
Deze zaak draait om de beëindiging van een huurovereenkomst met betrekking tot een onbemand tankstation. Volgens de huurovereenkomst is het gehuurde bestemd om te worden gebruikt als onbemand verkooppunt voor motorbrandstoffen. Tot het gehuurde behoren brandstofpompen, een ondergrondse installatie met brandstoftanks en leidingen, een vloeistofdichte vloer en een luifel. Een naast het tankstation gelegen verkoopruimte is door verhuurster aan een derde verhuurd. De huurster heeft bij aanvang van de huurperiode een betaalpaal en reclame-uitingen aangebracht. Het arrest van de Hoge Raad bevat een foto waarop te zien is hoe het geheel eruitziet.
Verhuurster wil de huurovereenkomst beëindigen. Huurster stemt daarmee niet in, waarna verhuurster een procedure bij de rechter begint.
Huurster stelt zich op het standpunt dat het gehuurde moet worden aangemerkt als bedrijfsruimte in de zin van art. 7:290 BW. Als dat zo is, dan gelden onder meer bijzondere regels voor het opzeggen van de huur (zie de conclusie van A-G van Peursem onder 3.30). Volgens art. 7:290 BW wordt onder bedrijfsruimte onder meer verstaan:
“(…) een gebouwde onroerende zaak of gedeelte daarvan, die krachtens overeenkomst van huur en verhuur is bestemd voor de uitoefening van een kleinhandelsbedrijf, indien in de verhuurde ruimte een voor het publiek toegankelijk lokaal voor rechtstreekse levering van roerende zaken of voor dienstverlening aanwezig is” (art. 7:290 lid 2, aanhef en onder a, BW).
De vraag is nu wat als ‘gebouwde onroerende zaak’ in de zin van deze bepaling moet worden aangemerkt. De Hoge Raad heeft in de Landingsbaan-beschikking (HR 11 april 2014, ECLI:NL:HR:2014:899, zie CB 2014-82) uitleg gegeven aan het begrip ‘gebouwde onroerende zaak’ in art. 7:230a BW. In die beschikking overwoog de Hoge Raad:
“3.5.1 (…) Een zaak kan in elk geval worden aangemerkt als een gebouwde onroerende zaak in de zin van art. 7:230a BW als zich op of onder de grond een gebouw bevindt, tenzij dat gebouw als onderdeel van het gehuurde van verwaarloosbare betekenis is. Onder een gebouw dient te worden verstaan een bouwwerk dat een voor mensen toegankelijke, overdekte, geheel of gedeeltelijk met wanden omsloten ruimte vormt (vgl. art. 1, aanhef en onder c, Woningwet). Ook een zaak die niet (geheel) aan deze omschrijving voldoet, kan onder omstandigheden worden aangemerkt als een gebouwde onroerende zaak. In de regel is een enkele verharding of bewerking van de grond echter niet toereikend om een zaak aan te merken als gebouwd in de zin van art. 7:230a BW.”
In de hier besproken zaak bestond discussie of deze uitleg ook geldt voor het begrip ‘gebouwde onroerende zaak’ in art. 7:290 BW. De Hoge Raad bevestigt nu dat dat begrip hetzelfde moet worden uitgelegd (rov. 3.6.1).
Het hof oordeelde dat het gehuurde niet kan worden aangemerkt als een gebouwde onroerende zaak. De Hoge Raad laat dat oordeel in stand. Het hof had onder meer van belang geacht dat van het gehuurde geen ‘gebouw’ deel uitmaakte (de verkoopruimte naast het tankstation was immers aan een derde verhuurd) en dat de aanwezigheid van een luifel (zonder wanden) dat niet anders maakt. De Hoge Raad is het daarmee eens:
“3.2.2 In dit geval is het gehuurde een onbemand tankstation dat niet een gebouw is in de zin van art. 1, aanhef en onder c, Woningwet (rov. 4.5, in cassatie onbestreden). Tot het gehuurde behoren brandstofpompen, een ondergrondse installatie met brandstoftanks en leidingen, een vloeistofdichte vloer en een luifel. Tot het gehuurde behoort niet een verkoopruimte. Een gehuurde zaak met deze kenmerken is in beginsel niet aan te merken als een gebouwde onroerende zaak in de zin van art. 7:230a lid 1 BW dan wel art. 7:290 lid 2, onder a, BW. Het oordeel van het hof dat het gehuurde onbemande tankstation niet kan worden gekwalificeerd als gebouwde onroerende zaak in de zin van art. 7:230a BW of art. 7:290 BW geeft dus geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting. De hiervoor in 3.2.1 weergegeven klacht faalt.”
De Hoge Raad verwerpt daarmee het cassatieberoep. Daarmee komt de Hoge Raad tot dezelfde slotsom als A-G van Peursem, die in zijn conclusie onder meer een overzicht geeft van de rechtspraak over de status van onbemande tankstations (onder 3.21-3.25) en ingaat op de vraag of het wenselijk is dat daarvoor huurrechtelijke bescherming van art. 7:290 BW geldt (onder 3.26 e.v.).
]]>Caribische zaak. Behoudens een andersluidende regeling zijn de huuropbrengsten van een nalatenschapsgoed burgerlijke vruchten waarin de erfgenamen delen naar evenredigheid van hun aandelen (art. 3:172 BW Curaçao). Met zijn oordeel dat zodanige huurinkomsten geen vruchten van de boedel zijn maar inkomsten van een gebruikende deelgenoot die het goed voor eigen rekening verhuurt, heeft het hof ofwel het voorgaande miskend, ofwel zijn oordeel dat sprake is van gebruik door een deelgenoot als bedoeld in art. 3:169 BW Curaçao onvoldoende gemotiveerd.
Deze Caribische zaak betreft een geschil over de verdeling van huurinkomsten uit een perceel dat onderdeel uitmaakt van een langdurig onverdeeld gebleven nalatenschap. De oorspronkelijke erflaters zijn reeds in 1970 en 1988 overleden. Hun nalatenschap moet (inmiddels) over zes staken worden verdeeld. Vanaf 2005 is het perceel door een aantal van de erfgenamen verhuurd aan een marmerhandel. De huurinkomsten zijn door de verhurende erfgenamen geïnd en zijn dus niet aan de gezamenlijke erfgenamen ten goede gekomen. Een (andere) groep erfgenamen vordert in deze procedure een veroordeling van de overige erfgenamen om over te gaan tot scheiding en deling van de nalatenschap met verrekening van deze huuropbrengsten.
Het Gemeenschappelijk Hof van Justitie oordeelt echter dat de huurinkomsten niet zijn aan te merken als vruchten van een gemeenschappelijk goed als bedoeld in art. 3:172 BW Curaçao. Volgens het hof was hier sprake van verhuur ‘voor eigen rekening’ door een deelgenoot in de onverdeelde nalatenschap, die op grond van art. 3:169 BW Curaçao gebruik heeft gemaakt van het perceel. Omdat het een gebruik met uitsluiting van de andere deelgenoten betreft, is volgens het hof hiervoor wel een gebruiksvergoeding verschuldigd. De huurpenningen als zodanig zijn volgens het Hof echter inkomsten van de gebruikende deelgenoot, die dus niet verdeeld hoeven te worden.
In cassatie wordt geklaagd dat het hof heeft miskend dat de huuropbrengsten wel degelijk als vruchten van een gemeenschappelijk goed moeten worden aangemerkt en dat die opbrengsten op grond van art. 3:172 BW Curaçao in beginsel naar evenredigheid hadden moeten worden verdeeld. Er bestaat geen uitzondering op die hoofdregel als sprake zou zijn van huurinkomsten ‘van een gebruikende deelgenoot’ die ‘voor eigen rekening’ een overeenkomst zou hebben gesloten. Volgens het middel verwart het Hof de regelingen van art. 3:172 en 3:169 BW Curaçao. Deze klacht slaagt.
De Hoge Raad stelt voorop dat de relevante bepalingen van het Curaçaose BW nagenoeg gelijkluidend zijn aan de corresponderende bepalingen van het Nederlandse BW. Mede gelet op het concordantiebeginsel moeten ze op dezelfde wijze worden uitgelegd. Vervolgens zet de Hoge Raad uiteen hoe die bepalingen zich tot elkaar verhouden.
Art. 3:172 BWC bepaalt dat de deelgenoten naar evenredigheid van hun aandelen delen in de vruchten en andere voordelen die het gemeenschappelijke goed oplevert, tenzij een regeling anders bepaalt. Vruchten en andere voordelen die een tot een nog niet verdeelde gemeenschap behorend goed oplevert, behoren aldus eveneens tot die gemeenschap. Burgerlijke vruchten zijn rechten die volgens verkeersopvatting als vruchten van goederen worden aangemerkt (art. 3:9 lid 2 BW Curaçao). Huuropbrengsten zijn burgerlijke vruchten in de zin van laatstgenoemde bepaling
Ingevolge art. 3:169 BW Curaçao is iedere deelgenoot bevoegd tot het gebruik van een gemeenschappelijk goed, mits dit gebruik met het recht van de overige deelgenoten te verenigen is en tenzij een regeling anders bepaalt. Deze bepaling heeft mede tot strekking de deelgenoot die het goed met uitsluiting van de andere deelgenoot gebruikt, te verplichten de deelgenoot die aldus verstoken wordt van het gebruik en genot waarop hij uit hoofde van het deelgenootschap recht heeft, schadeloos te stellen, bijvoorbeeld door het betalen van een gebruiksvergoeding.
Met zijn oordeel over de huuropbrengsten heeft het hof heeft ófwel miskend dat – behoudens een andersluidende regeling – de huuropbrengsten van een gemeenschappelijk goed burgerlijke vruchten zijn waarin de deelgenoten delen naar evenredigheid van hun aandelen (art. 3:172 BW Curaçao), ófwel zijn oordeel dat in dit geval sprake is van gebruik door een deelgenoot in de zin van art. 3:169 BW Curaçao, onvoldoende gemotiveerd. De enkele vaststelling dat de deelgenoot het perceel ‘voor eigen rekening’ heeft verhuurd, is in dit verband niet een voldoende motivering.
De Hoge Raad vernietigt de vonnissen van het Gemeenschappelijk Hof van Justitie en verwijst het geding terug naar het hof ter verdere behandeling en beslissing. Deze beslissing is in lijn met de conclusie van A-G Ibili.
]]>Het hof heeft de grenzen van de rechtsstrijd niet overschreden door te oordelen dat de vernietiging van een overeenkomst door een echtgenote op de voet van art. 1:89 lid 1 BW alleen partiële werking had, namelijk alleen voor zover de overeenkomst de echtelijke woning betrof (art. 3:41 BW).
Deze uitspraak gaat over de werking van de vernietiging van een overeenkomst op grond van art. 1:89 lid 1 BW. Die bepaling stelt een echtgenoot (of geregistreerd partner, zie art. 1:80b BW) in staat om een overeenkomst te vernietigen die de andere echtgenoot zonder zijn of haar toestemming heeft gesloten. Op grond van art. 1:88 lid 1 onder a BW behoeft een echtgenoot toestemming van de andere echtgenoot voor, onder meer, overeenkomsten strekkende tot vervreemding of bezwaring van de echtelijke woning. Sluit een echtgenoot zo’n overeenkomst zonder toestemming van de andere echtgenoot, dan kan die andere echtgenoot de overeenkomst dus op grond van art. 1:89 lid 1 BW vernietigen.
In de zaak die leidde tot de hier besproken uitspraak van de Hoge Raad had een echtgenoot (hierna, net als in het bestreden arrest, ‘eiser 2’) een overeenkomst gesloten met een schuldeiser (verweerster in cassatie). Daarbij zou die schuldeiser (vertegenwoordigd door ‘betrokkene 1’) een aantal onroerende zaken kopen van eiser 2 (althans zijn bv). De overeenkomst zag op een bedrijfspand, een tuin (incl. een opslagplaats), een kantoorruimte (en aangrenzende ruimte), en de woning van eiser 2. De overeenkomst is later nog aangepast, zodat de woning niet werd verkocht, maar werd bezwaard met een hypotheek ten behoeve van betaling van de schuld.
Eiser 2 was getrouwd met ‘eiseres 3’ en de woning was kennelijk hun echtelijke woning. De overeenkomst werd getekend buiten aanwezigheid van eiseres 3. Dezelfde avond heeft eiseres 3 aan de advocaat van de schuldeiser gemaild dat zij een conceptkoopovereenkomst met haar naam en handtekening erop heeft gevonden, maar zij die overeenkomst niet heeft getekend. Daarop heeft de advocaat van eiser 2 en eiseres 3 de koopovereenkomst op de voet van art. 1:88 BW en art. 1:89 BW buitengerechtelijk vernietigd.
De schuldeiser vordert in kort geding om eisers hoofdelijk te veroordelen om mee te werken aan de levering van de verkochte onroerende zaken (het bedrijfspand, de tuin en de kantoorruimte). De voorzieningenrechter heeft die vorderingen afgewezen. Het hof heeft de vorderingen toegewezen, en eisers alsnog hoofdelijk veroordeeld tot medewerking aan de levering van de verkochte bedrijfsmatig gebruikte gedeelten van de onroerende zaken.
Als verweer beriepen eisers zich op de vernietiging van de overeenkomst op grond van art. 1:89 lid 1 BW. Het hof oordeelt echter dat die vernietiging slechts partiële werking heeft, en dat die werking dus beperkt is tot de echtelijke woning en niet de bedrijfsmatig gebruikte onroerende zaken omvat. De overeenkomst kan dus in stand blijven voor zover die zag op deze bedrijfsmatig gebruikte onroerende zaken, tenzij dat gedeelte van de overeenkomst in onverbrekelijk verband zou staan met het vernietigde gedeelte. Daarvan is volgens het hof geen sprake; aard, inhoud en strekking van de overeenkomst staan daaraan niet in de weg:
“5.9 De bedoeling van de koopovereenkomst was dat [verweerster] zekerheid kreeg voor de afbetaling van de grote, grotendeels erkende schuld van [A] aan Bincx, waartegenover deze het door haar op de bouwplaats uitgeoefende retentierecht opgaf. Deze strekking van de koopovereenkomst wordt ook gediend, zij het in mindere mate, als niet alle verkochte onroerende zaken worden overgedragen, maar alleen de onroerende zaken die bedrijfsmatig worden gebruikt. Bovendien noopt de strekking van artikel 1:88 lid 1 BW de bescherming van de echtelijke woning, geenszins ertoe ook de overdracht van de bedrijfsmatig gebruikte onroerende zaken onmogelijk te maken, ook niet als verkochte kadastrale kavels deels tot de echtelijke woning behoren en deels een bedrijfsmatige bestemming hebben. Die kavels zijn immers feitelijk gesplitst in een privédeel en een zakelijk deel en voor zover dat niet is gebeurd, heeft het hof geen reden om aan te nemen dat dat niet min of meer gemakkelijk alsnog zou kunnen gebeuren, door het plaatsen van afscheidingen. Door dit een en ander wordt de echtelijke woning natuurlijk wel geraakt, maar niet zozeer dat die omstandigheid tot algehele nietigverklaring zou nopen. Het feit dat de kavels [004] , [005] en [003] (thans: [001] en 822) in de huwelijksgemeenschap vallen speelt in dit verband geen rol; omdat de zaken op naam van [eiser 2] staan is hij bevoegd daarover te beschikken.”
In cassatie spitst de zaak zich toe op de vraag of het hof, door te oordelen dat de vernietiging op grond van art. 1:89 BW niet de gehele overeenkomst raakte, buiten de grenzen van de rechtsstrijd was getreden. De schuldeiser zou zich niet hebben beroepen op partiële nietigheid, en dit zou ook ter zitting niet uitdrukkelijk zijn besproken (dit vindt ook A-G van Peursem in zijn conclusie).
De Hoge Raad vindt dat het hof niet buiten de grenzen van de rechtsstrijd is getreden. Dat heeft er vooral mee te maken dat de schuldeiser haar vorderingen in hoger beroep had beperkt tot levering van de bedrijfsmatig gebruikte onroerende zaken, en in dat kader onder meer had benadrukt dat het beroep van [eiseres 3] op vernietiging van de (koop)overeenkomst hooguit de afgesproken hypotheekstelling kan betreffen, omdat dit de echtelijke woning raakt, maar dat dit niet de verkoop van de bedrijfshal, het kantoor en de grond raakt omdat deze onroerende zaken geen deel uitmaken van de echtelijke woning (rov. 3.2). Ook is gedebatteerd over de vraag of de bedrijfsmatig gebruikte gedeelten van de onroerende zaken konden worden gesplitst van de woning (rov. 3.2).
Verder weegt de Hoge Raad mee dat partiële nietigheid ter zitting ter sprake is gekomen. Zo heeft de voorzitter van het hof aan [eisers] voorgehouden dat het hof zou kunnen oordelen dat een deel van het kadastrale perceel waarop de onroerende zaken zich bevinden moet worden overgedragen. Daarop heeft de advocaat van [verweerster] geantwoord dat dit ook mogelijk is voor het andere kadastrale perceel. De advocaat van eisers heeft de vraag opgeworpen wat er met de terugkoopsom gebeurt als niet alle percelen worden geleverd. De voorzitter heeft in reactie daarop erop gewezen dat “het inherent is aan partiële nietigheid dat de essentialia niet meer vaststaan” (rov. 3.3). Partijen hebben zich daarover, blijkens het proces-verbaal van de zitting, kunnen uitlaten (rov. 3.5).
De Hoge Raad komt tot de slotsom dat het hof kon oordelen zoals hiervoor (in de geciteerde rov. 5.9) weergegeven, in het licht van de subsidiaire en meer subsidiaire vordering tot overdracht van slechts een deel van de onroerende zaken en van het partijdebat, waaronder dat over de vraag of de privégedeelten zijn te scheiden van de bedrijfsgedeelten. Het hof heeft daarbij op grond van art. 25 Rv (de verplichting om ambtshalve de rechtsgronden aan te vullen) toepassing gegeven aan art. 3:41 BW, aldus de Hoge Raad.
De klachten zijn dus ongegrond en het beroep wordt verworpen. De Hoge Raad komt daarmee, als gezegd, tot een andere slotsom dan de A-G.
Tags: huwelijksvermogensrecht, vernietiging, partiële nietigheid, 1:88 BW, 1:89 BW, 3:41 BW, 25 Rv
]]>