Het bericht Overgang en verjaring onderhoudsplicht openbare weg verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>De onderhoudsplicht voor openbare wegen kan worden overgedragen. De Wegenwet geeft hiervoor in de artikelen 19 t/m 26 verschillende regels. Afhankelijk van de partijen is dit mogelijk met een besluit of overeenkomst. Na overdracht moet de eerste onderhoudsplichtige vaak een vergoeding betalen aan de nieuwe onderhoudsplichtige. De eerste onderhoudsplichtige is niet helemaal vrij om de hoogte van de vergoeding zelf te bepalen. Minimaal moet hiervan genoeg onderhoud aan de openbare weg kunnen plaatsvinden.
Bijvoorbeeld is het mogelijk dat de provincie het onderhoud van de openbare weg aan de gemeente overdraagt (artikel 19 Wegenwet). Hiervoor is een besluit nodig. Volgens lid 2 van artikel 19 Wegenwet moet hierbij ook een redelijke vergoeding worden betaald. Daarnaast is het mogelijk dat de gemeente besluit het onderhoud over te nemen van een particulier (artikel 20 Wegenwet). Deze particulier zal hier vaak voor moeten betalen. Dit volgt uit lid 3 van artikel 20 Wegenwet. De overdracht wordt aan Gedeputeerde Staten medegedeeld.
Overdracht van het onderhoud tussen burgers kan tot slot met een overeenkomst. Artikel 26 Wegenwet geeft hier regels voor. De overdracht moet worden goedgekeurd door de wegbeheerder én aan sommige overheden worden medegedeeld. Dit volgt uit lid 1 en lid 4 artikel 26 Wegenwet.
Verjaring van de onderhoudsplicht betekent dat de onderhoudsplicht is vervallen. Dit volgt uit artikel 23 Wegenwet. Artikel 23 Wegenwet noemt twee mogelijkheden. Ten eerste is verjaring mogelijk wanneer de eigenaar 20 jaar geen onderhoud heeft uitgevoerd. Belangrijk hierbij is dat de eigenaar hier 20 jaar lang niet op is aangesproken. Dit was bijvoorbeeld niet het geval in het arrest van het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden van 10 januari 2023 (ECLI:NL:GHARL:2023:271). Ten tweede is verjaring mogelijk wanneer de eigenaar 10 jaar geen onderhoud heeft uitgevoerd. In die jaren moet het onderhoud wel door het rijk, een provincie, gemeente of waterschap zijn uitgevoerd.
Kortom, verjaring van de onderhoudsplicht is mogelijk wanneer:
Overgang en verjaring onderhoudsplicht openbare weg. De onderhoudsplicht voor een openbare weg kan worden overgedragen. Dit kan bij besluit en/of overeenkomst. Bij overdracht hoort vaak nog een vergoeding aan de nieuwe onderhoudsplichtige. Naast overdracht kan de onderhoudsplicht vervallen door verjaring. Dit kan in twee gevallen. Controleer steeds of is voldaan aan de wettelijke eisen die de Wegenwet stelt. Is dit niet het geval, dan is van overgang of verjaring geen sprake. Bij verdere vragen over dit onderwerp kunt u geheel vrijblijvend contact met mij opnemen. Ik denk graag even mee.
Het bericht Overgang en verjaring onderhoudsplicht openbare weg verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Het bericht Wanneer is voldaan aan onderhoudsplicht openbare weg? verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>De Wegenwet regelt wie het onderhoud moet uitvoeren. Die partij heeft de onderhoudsplicht. Gebeurt het onderhoud niet of niet voldoende, dan is de onderhoudsplichtige aansprakelijk. Vaak ligt de onderhoudsplicht bij de wegeigenaar. Maar let op: de onderhoudsplicht kan in sommige gevallen ook bij het rijk, een provincie, gemeente of waterschap liggen. Wilt u weten wie het onderhoud van een openbare weg moet uitvoeren en dus de onderhoudsplichtige is? Lees dan dit artikel.
De Wegenwet bepaalt niet zelf waaraan het onderhoud van een openbare weg moet voldoen. In artikel 16 Wegenwet staat hierover alleen een algemene regel:
“De gemeente heeft te zorgen, (…) dat de binnen haar gebied liggende wegen verkeeren in goeden staat.”
Openbare wegen moeten dus verkeren in goede staat. Maar wat is een goede staat? Uit de wetsgeschiedenis volgt dat de staat in ieder geval moet passen bij wat men van de openbare weg mag verwachten. Er wordt dus een link gelegd tussen het vereiste onderhoudsniveau en het type weg. Dit betekent dat de onderhoudsplichtige niet elke weg op dezelfde (perfecte) wijze moet onderhouden, aldus het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden (ECLI:NL:GHLEE:2011:BU8213).
In het algemeen moet het onderhoud aansluiten op:
Bovengenoemd arrest van het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden ging om het onderhoud van een zandweg. Kijkend naar het gebruik, de functie en het verwachtingspatroon van de weggebruikers kwam het gerechtshof in dat geval tot de conclusie dat de zandweg voldoende was onderhouden.
De zandweg kwam niet voor op de wegenlegger. Voor wegen die wel voorkomen op de wegenlegger kan de legger aanknopingspunten bieden voor de vereiste mate van onderhoud. Volgens artikel 18 Wegenwet is een weg die op de wegenlegger voorkomt goed onderhouden als de aard, breedte en lengte van de verharding overeenkomt met de legger.
Wanneer is voldaan aan onderhoudsplicht openbare weg? Wanneer sprake is van voldoende onderhoud, verschilt per type weg. De Wegenwet en de rechtspraak geven hiervoor geen specifieke regels. In zijn algemeenheid geldt dat de onderhoudsplichtige niet elke weg op dezelfde perfecte wijze moet onderhouden. Het is toegestaan om hierin op basis van het gebruik, de functie en het verwachtingspatroon van de weggebruikers verschillen in aan te brengen. Benieuwd welke eisen aan het onderhoud in een specifiek geval worden gesteld? Bel mij en ik denk graag geheel vrijblijvend even mee.
Het bericht Wanneer is voldaan aan onderhoudsplicht openbare weg? verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Het bericht Wie heeft onderhoudsplicht openbare weg? verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>In sommige gevallen ligt de onderhoudsplicht van openbare wegen niet bij de wegeigenaar, maar bij een ander betrokken overheidsorgaan. Bepalend hierbij is de manier waarop een weg openbaar wordt.
Zoals uitgelegd in dit artikel, kan een weg op verschillende manieren openbaar worden. Samengevat kan een weg openbaar worden door:
Wanneer de weg openbaar is geworden door de tweede optie ligt de onderhoudsplicht bij de onderhoudende overheid (artikel 15 Wegenwet). Dit kan dan het rijk, een provincie, gemeente of waterschap zijn. Let op: de onderhoudsplicht ligt altijd bij de overheid wanneer sprake is van 10 jaar onderhoud. Wanneer de weg openbaar is geworden door de derde optie ligt de onderhoudsplicht bij de overheid die de weg een openbare bestemming heeft gegeven (artikel 15 Wegenwet). Ook dit kan het rijk, een provincie, gemeente of waterschap zijn. En wanneer de weg openbaar is geworden door de vierde optie, dan bepaalt de Wegenlegger de onderhoudsplichtige (artikel 50 Wegenwet). Voor alle andere gevallen geldt de hoofdregel dat de onderhoudsplicht bij de wegeigenaar ligt.
Dit leidt tot het volgende overzicht:
Kortom, In de meeste gevallen ligt de onderhoudsplicht bij de wegeigenaar. Dit is anders wanneer het rijk, een provincie, gemeente of waterschap de weg tien jaar heeft onderhouden of de weg tot openbare weg heeft bestemd. Tot slot kan de Wegenlegger een andere onderhoudsplichtige dan de wegeigenaar aanwijzen.
In de meeste gevallen ligt de onderhoudsplicht bij de wegeigenaar, ongeacht of dit een particulier of overheid is. Dit is anders wanneer het rijk, een provincie, gemeente of waterschap de weg tien jaar heeft onderhouden of de weg tot openbare weg heeft bestemd. Ook kan de Wegenlegger een andere onderhoudsplichtige dan de wegeigenaar aanwijzen. Belangrijk is steeds om te controleren op welke wijze de weg openbaar is geworden. Heeft u nog verdere vragen over de onderhoudsplicht? Bel mij en ik beantwoord deze graag.
Het bericht Wie heeft onderhoudsplicht openbare weg? verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Het bericht Duldplichten Wegenwet. Welke werkzaamheden en voorwerpen toestaan? verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>De eigenaar van een openbare weg heeft alle verkeer over de weg te dulden voor zover dit niet door de aard van de weg (bijv. een voetpad) of wetgeving (bijv. ´verboden voor motorvoertuigen´) wordt beperkt. Deze plicht volgt uit artikel 14 lid 1 Wegenwet en is één van de duldplichten die op een eigenaar van een openbare weg rust. Belangrijke andere duldplichten volgen uit artikel 14 lid 3 Wegenwet en hebben betrekking op werkzaamheden en voorwerpen. Hieronder leg ik uit welk werkzaamheden en voorwerpen vallen onder deze duldplicht uit de Wegenwet.
Naast alle verkeer heeft de eigenaar volgens de wet te dulden:
Als het eigendom, onderhoud en de wegbeheerdersrol bij dezelfde partij liggen, zullen deze duldplichten niet tot discussies leiden. Dit kan echter anders zijn wanneer de eigenaar bijvoorbeeld een particulier is, en het onderhoud en de wegbeheerdersrol bij de gemeente liggen. De (particuliere) eigenaar zal dan een zekere inbreuk op zijn eigendomsrecht moeten dulden. Hierbij gelden echter wel kaders, die ik hieronder verder toelicht.
Vanzelfsprekend is het van belang dat een onderhoudsplichtige noodzakelijke werkzaamheden aan een openbare weg kan uitvoeren. Deze werkzaamheden moet de eigenaar dus toestaan. Dit geldt ook wanneer de eigenaar hier niet achterstaat. Aangezien de werkzaamheden een inbreuk op het eigendomsrecht van de eigenaar betekenen, moet wel steeds duidelijk zijn dat de werkzaamheden strekken tot onderhoud of verbetering. In de praktijk wordt hier regelmatig een discussie over gevoerd, bijvoorbeeld wanneer sprake is van een reconstructie.
Werkzaamheden in het kader van een reconstructie vallen in beginsel onder het verbeteren van de weg. Dit betekent dat de eigenaar van de openbare weg deze werkzaamheden heeft te dulden (Rb. Haarlem 15-10-1993, ECLI:NL:RBHAA:1993:AH4369).
De inbreuk op het eigendomsrecht die de eigenaar in het kader van reconstructiewerkzaamheden heeft te dulden is echter niet onbeperkt. Het geheel verleggen van een weg valt bijvoorbeeld buiten het bereik van artikel 14 lid 3 Wegenwet. Dit volgt uit de uitspraak van de rechtbank Rotterdam van 20 december 2006 (ECLI:NL:RBROT:2006:AZ6223) waarin de gemeente van plan was een weg voor een groter gedeelte op het perceel van de eigenaar te leggen. De rechtbank overwoog:
‘’Op grond van artikel 14 Wegenwet heeft [eiser] onder meer te dulden “uitvoering van alle werken tot onderhoud of verbetering van den weg”. Weliswaar kan het verleggen van de weg een verbetering zijn, doch dat is naar het oordeel van de rechtbank niet een te dulden verbetering die binnen het bereik van artikel 14 Wegenwet – dat ziet op (kort gezegd) het dulden van uitvoering van werkzaamheden aan de weg en het dulden van gebruik dat door weggebruikers van de weg wordt gemaakt – valt.’’
Ook ten aanzien van de duldplicht voor werkzaamheden in het kader van aansluiting van wegen is een beperking te noemen. Deze duldplicht houdt namelijk niet in dat de eigenaar de aansluiting van wegen op zijn openbare weg moet dulden. De eigenaar moet alleen de werkzaamheden voor aansluiting dulden indien hij al geaccepteerd heeft dat een weg op zijn openbare weg wordt aangesloten. Het is dus van belang dat de eigenaar op de eerste plaats toestemming geeft voor de aansluiting. Uitsluitend de werkzaamheden die vervolgens worden uitgevoerd om deze aansluiting mogelijk te maken, vallen onder de duldplicht.
Tot slot verplicht artikel 14 lid 3 Wegenwet de eigenaar voorwerpen in, op of boven zijn eigendom te dulden voor zover deze het verkeer dienen. Ten aanzien van deze bepaling volgt uit de parlementaire geschiedenis dat voorwerpen zoals elektriciteitsmasten en waterleidingen niet binnen het bereik van lid 3 vallen. Artikel 14 lid 3 Wegenwet verplicht de eigenaar dus niet om deze voorwerpen op zijn eigendom te dulden.
In het geval van nutsvoorzieningen is het redelijk duidelijk dat dit geen voorwerpen zijn ten behoeve van het verkeer. Hiermee is echter nog niet uitputtend de betekenis van deze bepaling toegelicht. Het feit dat de Wegenwet een oude wet is, is hiervan de oorzaak. Ten tijde van de vaststelling van de Wegenwet bestonden sommige voorwerpen simpelweg nog niet.
Een voorwerp welke duidelijk aanwezig is ten behoeve van het verkeer, is een verkeersbord. De duldplicht kan echter ook minder voor de hand liggende voorwerpen omvatten. Zo heeft de (toenmalige) rechtbank Arnhem bij uitspraak van 29 april 2004 (ECLI:NL:RBARN:2004:AP4227) geoordeeld dat een eigenaar had te dulden dat na een reconstructie van een weg een bushokje en een prullenbak op zijn perceel werden geplaatst.
Naast alle verkeer heeft de eigenaar diverse werkzaamheden en voorwerpen ten behoeve van het verkeer te dulden. Welke werkzaamheden en voorwerpen vallen onder de duldplicht uit de Wegenwet? In dit artikel heb ik enkele punten toegelicht die hierbij richting geven. Is uw vraag hiermee nog niet beantwoord? Neem dan geheel vrijblijvend contact met mij op.
Het bericht Duldplichten Wegenwet. Welke werkzaamheden en voorwerpen toestaan? verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Het bericht Openbaarheid van wegen op grond van de Wegenwet – cursus verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Is een bospad een openbare weg in de zin van de Wegenwet?
Kun je een openbare weg afsluiten?
Wat wordt van de wegbeheerder verwacht?
Wij helpen u graag bij het vinden van de juiste antwoorden met een geheel op uw wensen toegespitste cursus.
Onze ruime praktijkervaring op dit gebied heeft ons geleerd dat de Wegenwet in de praktijk een lastig te doorgronden wet is, waarmee snel in de fout kan worden gegaan. Het onjuist toepassen van de Wegenwet kan grote consequenties hebben voor het al dan niet kunnen afsluiten van wegen, fietspaden of wandelpaden. Verder heeft de kwalificatie van een openbare weg tot gevolg dat de overheidspartij als wegbeheerder onderhoud moet plegen en de eigenaar van de grond waarover de weg loopt, deze weg open dient te houden. Daar komt ook nog bij dat de vraag wanneer de Wegenwet van toepassing is, zeker geen makkelijke is. Afsluitingen en bordjes kunnen bijvoorbeeld voorkomen dat een weg openbaar is geworden op grond van de Wegenwet.
Wij helpen u graag met deze lastige materie en bieden workshops aan die geheel op uw wensen zijn aan te passen. De insteek van de cursussen is zo praktisch en actueel mogelijk en uiteraard is er ruimte voor de inbreng van eigen praktijkcasussen. Deze lezing is bedoeld voor (gemeentelijke) professionals of particuliere groepen zoals belangenverenigingen van grondbezitters of recreanten. Hieronder vindt u een mogelijke opzet van een programma.
-Kwalificatie openbare wegen
-Afsluitingen en bordjes
-Wegenlegger
-Duldplicht
-Onderhoudsplicht/Zorgplicht
-Onttrekking aan openbaarheid
-Actuele rechtspraak
-Datum is flexibel en in nader overleg te bepalen;
-Cursus gegeven door ervaren advocaten;
-Praktische en actuele insteek;
-Bedoeld voor (gemeentelijke) professionals of andere groeperingen;
-Afgestemd op uw wensen;
-Uiteindelijk de Wegenwet in uw voordeel kunnen inzetten.
Laat het ons weten door onderstaand contactformulier in te vullen. Wij nemen dan vrijblijvend contact op om de mogelijkheden te bespreken voor het plannen van een cursus/lezing/workshop/webinar. Het is ook mogelijk om de cursus digitaal plaats te laten vinden. Wilt u meer weten over onze advocaten? Kijk dan eens op deze pagina of kijk op liebregtsleistra.nl
Het bericht Openbaarheid van wegen op grond van de Wegenwet – cursus verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Het bericht Wijziging onderhoudsplicht wegenlegger: reageer op tijd! verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>De Wegenwet is alleen van toepassing op openbare wegen in de zin van de Wegenwet. Kortweg moet er sprake zijn van (1) een weg én (2) een openbare weg in de zin van de Wegenwet. Een weg kan een openbare weg in de zin van de Wegenwet zijn doordat deze op de gemeentelijke wegenlegger voorkomt.
Artikel 27 Wegenwet schrijft voor dat in iedere gemeente een wegenlegger wordt opgemaakt van de wegen buiten de bebouwde kom. In artikel 30 Wegenwet staat vervolgens wat er in een wegenlegger moet worden vermeld. In de wegenlegger moet (onder andere) staan wie de onderhoudsplichtige is van een weg en wat de omvang is van de onderhoudsplicht (artikel 50 Wegenwet). Vermelding van een weg op een wegenlegger heeft bovendien tot gevolg dat die weg openbaar wordt in de zin van de Wegenwet (artikel 49 Wegenwet). Zoals gezegd volgt de (omvang van de) onderhoudsplicht uit de wegenlegger. Is de onderhoudsplicht eenmaal vastgelegd, dan kan dit een vergaande verplichting inhouden.
De gevolgen van de onderhoudsplicht blijkt ook uit de uitspraak van het Hof Arnhem-Leeuwarden van 10 januari 2023 (ECLI:NL:GHARL:2023:271). In de desbetreffende wegenlegger werd aan de eigenaar opgelegd dat hij het volgende moest doen:
– de obstakel vrije breedte van de doorgang dient minimaal 3,00 m te zijn;
– de vrije doorrijhoogte van de obstakelvrije breedte dient minimaal 3,50 m te zijn;
– de bovenkant van het aanwezige asfalt dient gesloten te zijn zonder scheuren en gaten;
– de dikte van de halfverharding dient zodanig te zijn zodat er geen spoorvorming optreedt;
– de (half) verharding mag over de volledige obstakelvrije breedte worden aangebracht;
– de (half) verharding mag ook bestaan uit twee ‘rijstroken’ van minimaal 0,70 m breed met een minimaal 0,80 m en maximaal 0,90 m tussenruimte. De ‘middenbaan’ dient in het hart van de obstakelvrije breedte te liggen;
– het hoogteverschil tussen de rijstroken en de middenbaan mag maximaal 0,05 m bedragen, wanneer de middenbaan uit gras bestaat dan dient het gras met enige regelmaat gemaaid te worden, het gras mag niet langer zijn dan 0,10 m;
– daar waar de Oude Dijk een zandpad is dient het zandpad goed begaanbaar te zijn en mag er tijdens het gebruik geen spoorvorming optreden.
Met bovenstaande specifieke en vergaande verplichtingen was de grondeigenaar niet gelukkig en hij wilde zich daartegen verzetten. Maar, was hij wel op tijd? In het vervolg van dit artikel ga ik aan de hand van de genoemde uitspraak in op de mogelijkheden die iemand heeft om zich te verzetten tegen de omvang van de onderhoudsplicht en binnen welke termijn iemand hier gebruik van moet maken.
Centraal in de uitspraak stond een zandweg die liep over het perceel van een particuliere grondeigenaar. In 2015 had de Raad van State (ECLI:NL:RVS:2015:3253) al bepaald dat de zandweg op grond van artikel 4 lid 1 onder I Wegenwet openbaar was geworden. In 2016 heeft de gemeente de wegenlegger gewijzigd waardoor de zandweg voortaan als openbare weg gold. De gemeente had in de wegenlegger ook opgenomen dat de onderhoudsplicht voor de zandweg bij de grondeigenaar lag.
Toen bleek dat de grondeigenaar zijn onderhoudsplicht niet nakwam, heeft de gemeente de grondeigenaar diverse keren kenbaar gemaakt dat eigenaren van de ondergrond verantwoordelijk zijn voor het uitvoeren van het onderhoud. De grondeigenaar meende deze verantwoordelijkheid niet te hebben, maar ving bot bij het Hof.
Volgens het Hof had de grondeigenaar tegen het besluit tot vaststelling van de wegenlegger moeten opkomen om via die weg (de omvang van) de onderhoudsplicht te wijzigen. Nu de grondeigenaar dat niet had gedaan, had het besluit tot vaststelling van de wegenlegger formele rechtskracht gekregen en stond (de omvang van) de onderhoudsplicht daarmee vast. In andere woorden: de grondeigenaar was te laat.
Een zure conclusie voor de grondeigenaar aangezien de Wegenwet wel degelijk mogelijkheden biedt om de wegenlegger na vaststelling te wijzigen. In de uitspraak noemt het Hof deze mogelijkheden in r.o. 4.8:
–ten eerste kan de grondeigenaar opkomen tegen het besluit tot vaststelling. Aangezien artikel 34 lid 2 Wegenwet bepaalt dat op de voorbereiding van het ontwerp van de wegenlegger afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) van toepassing is, kan dat als eerste bij Gedeputeerde Staten en daarna bij de bestuursrechter;
-ten tweede kan de grondeigenaar binnen één jaar nadat de vaststelling definitief is geworden een vordering tot wijziging van de legger instellen bij de burgerlijke rechter. De grondeigenaar in kwestie had beide niet gedaan waardoor de (omvang van) de onderhoudsplicht vaststond.
Wijziging onderhoudsplicht wegenlegger: wat is mogelijk? Is de onderhoudsplicht eenmaal vastgelegd, dan kan dit een vergaande verplichting inhouden. Grofweg heeft een grondeigenaar twee opties om tegen de (omvang van) onderhoudsplicht uit de wegenlegger op te komen. Hij kan tegen het besluit tot vaststelling van de wegenlegger bij de bestuursrechter opkomen, en hij kan een vordering tot wijziging van de wegenlegger bij de burgerlijke rechter instellen. Dit dient echter wel op tijd te gebeuren. kortom; kom als grondeigenaar op tijd in actie! Concreet betekent dat opkomen tegen het besluit tot vaststelling binnen de termijn of het instellen van een vordering tot wijziging binnen één jaar na vaststelling van de legger. Daarna is de kans verkeken en staat de wegenlegger vast. Een kwestie van goed opletten dus. Bij verdere vragen naar aanleiding van dit artikel kunt u mij of mailen. Ik kijk dan graag even – geheel vrijblijvend – met u mee. Mijn contactgegevens leest u hieronder of op deze pagina.
Het bericht Wijziging onderhoudsplicht wegenlegger: reageer op tijd! verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Het bericht Een praktijkvoorbeeld: Wegenwet, handhaving en bewijslast verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>In de diverse andere artikelen op deze blogsite geef ik u algemene informatie over de Wegenwet. Bij de onderstaande bespreking van de uitspraak van 28 september 2022 van de rechtbank Den Haag (ECLI:NL:RBDHA:2022:9708) verwijs ik steeds naar deze algemene artikelen zodat u per onderwerp direct meer informatie kunt opzoeken.
Centraal staat een verzoek om handhaving vanwege het vermeend onrechtmatig verwijderen van openbare parkeerplaatsen. Verzoeker is eigenaar van een woon-/winkelcomplex met ondergrondse parkeergarage aan de Raadhuisstraat te Noordwijk. Op een aangrenzend perceel is aan een ontwikkelaar een omgevingsvergunning verleend voor het bouwen van een winkel. Om de bouw mogelijk te maken, heeft de ontwikkelaar aan de Kerkstraatpassage 17 parkeerplaatsen verwijderd. Verzoeker heeft hiertegen een verzoek om handhaving ingediend. Zij was van mening dat dit openbaarbare parkeerplaatsen (in de zin van de Wegenwet) waren, en die mogen niet zonder onttrekkingsverzoek verwijderd worden.
Zoals toelicht in dit artikel, kan ook een parkeerterrein een openbare weg in de zin van de Wegenwet zijn. Het is aan degene die zich beroept op de openbaarheid, om dat aannemelijk te maken. De bewijslast licht dus bij verzoeker. Verzoeker vindt dat zij voldoende aannemelijk heeft gemaakt dat de parkeerplaatsen dertig aaneengesloten jaren voor iedereen toegankelijk zijn geweest. Volgens haar zijn de parkeerplaatsen dus openbaar in de zin van de Wegenwet geworden. Deze openbaarheid blijkt volgens verzoeker uit de (lucht)foto’s, getuigenverklaringen en bouwvergunningen. Voor meer algemene informatie over het bewijzen van openbaarheid en welke bewijsmiddelen daarbij gebruikt kunnen worden, verwijs ik u naar dit artikel.
De ontwikkelaar vindt dat verzoeker de openbaarheid niet voldoende aannemelijk heeft gemaakt. Volgens hem zeggen de luchtfoto’s alleen dat er jarenlang parkeerplaatsen aanwezig zijn geweest. Dit zegt volgens hem niet dat de parkeerplaatsen ook al die tijd openbaar (in de zin van de Wegenwet) zijn geweest.
De ontwikkelaar merkt ook op dat de verklaringen die door verzoeker zijn ingeleverd niet onpartijdig zijn. De ontwikkelaar komt zelf ook met verklaringen. Dit zijn verklaringen van winkeliers die zich herinneren dat er naast de parkeerplaatsen een reclamezuil heeft gestaan met het opschrift ‘’alleen toegankelijk/parkeren voor winkelier en bewoners’’. Verder verklaren de winkeliers dat er een slagboom bij de ingang van de parkeerplaatsen heeft gestaan, met daarbij op enig moment een bordje ‘’eigen terrein’’.
De ontwikkelaar stelt dat deze opschriften en de slagboom in dit geval openbaarheid (in de zin van de Wegenwet) hebben voorkomen. Voor meer algemene informatie over het voorkomen van openbaarheid met bordjes en afsluitingen, verwijs ik u naar dit artikel.
Met betrekking tot de 17 parkeerplaatsen aan de Kerkstraatpassage, concludeert de Rechtbank het volgende. Als eerste herhaalt de Rechtbank het algemeen bekende uitgangspunt van handhaving:
‘’Gelet op het algemeen belang dat is gediend met handhaving, zal bij een overtreding van een wettelijk voorschrift het bestuursorgaan dat bevoegd is om met een last onder bestuursdwang of een last onder dwangsom op te treden, in de regel van deze bevoegdheid gebruik moeten maken. Alleen onder bijzondere omstandigheden mag van het bestuursorgaan worden gevraagd dit niet te doen. Dit kan zich voordoen als concreet zicht op legalisatie bestaat. Verder kan handhavend optreden onevenredig zijn in verhouding tot de daarmee te dienen doelen, zodat van optreden in die concrete situatie moet worden afgezien.’’
Vervolgens gaat de Rechtbank in op de vraag of de parkeerplaatsen een openbare weg in de zin van de Wegenwet zijn. Daarbij herhaalt de Rechtbank de relevante criteria uit artikel 4 van de Wegenwet:
‘’In geschil is of het parkeerterrein bij de Kerkstraatpassage als een openbare weg in de zin van artikel 4 van de Wegenwet moet worden aangemerkt. Artikel 4 eerste lid, onder I. Wegenwet bepaalt dat een weg openbaar is als hij gedurende dertig achtereenvolgende jaren voor een ieder toegankelijk is geweest. In artikel 4 lid 2 Wegenwet staat dat dit niet geldt als gedurende de termijn van dertig jaar gedurende een tijdvak van ten minste een duidelijk ter plaatse is kenbaar gemaakt dat de weg slechts ter bede voor een ieder toegankelijk is.’’
Daarna vermeldt de Rechtbank dat als de parkeerplaatsen een openbare weg zijn, het verwijderen daarvan in strijd is met de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). De handhavingsgrondslag volgt dus niet uit de Wegenwet zelf, maar uit de APV, zoals ik eerder in dit artikel toelichtte.
De Rechtbank herhaalt ook dat degene die zich beroept op de openbaarheid van een weg, die openbaarheid aannemelijk moet maken. Pas als dat aannemelijk is gemaakt, is het aan de tegenpartij om aannemelijk te maken dat de openbare toegankelijkheid onderbroken is geweest. Bijvoorbeeld door de aanwezigheid van bordjes of door afsluitingen.
De Rechtbank is uiteindelijk van oordeel dat verzoeker niet aannemelijk heeft gemaakt dat de parkeerplaatsen dertig jaar voor iedereen openbaar toegankelijk zijn geweest. De overgelegde luchtfoto’s geven daarover geen uitsluitsel. Deze zijn niet duidelijk en ook de datering is onduidelijk. Voor zover op die foto’s geparkeerde auto’s zijn te zien is niet duidelijk of de desbetreffende parkeerplaatsen openbaar toegankelijk waren.
Verder staan tegenover de door verzoeker overgelegde verklaringen de verklaringen van de twee winkeliers die verklaren dat na 1992 de parkeerplaatsen alleen voor winkeliers en bewoners waren bestemd. Dit was aangegeven op een zuil en later met een slagboom en verbodsbordjes.
Nu verzoeker er niet in is geslaagd aannemelijk te maken dat de parkeerplaatsen onafgebroken gedurende dertig jaar voor iedereen openbaar toegankelijk zijn geweest, heeft de ontwikkelaar niet onrechtmatig gehandeld door het verwijderen ervan zonder onttrekkingsverzoek.
De Wegenwet en eventuele handhaving komen echter pas in beeld nadat aan de bewijslast voor openbaarheid is voldaan. Deze uitspraak laat zien dat nog wel eens gestruikeld wordt over deze bewijslate. Benieuwd hoe het zit met de bewijslast in uw geval? Bel mij gerust vrijblijvend om even te overleggen. Kortom, als de wegenwet van toepassing is, dan heeft dit vergaande gevolgen.
Het bericht Een praktijkvoorbeeld: Wegenwet, handhaving en bewijslast verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Het bericht Kan een privé parkeerplaats worden afgesloten? verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Zoals de Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State (hierna: de Raad van State) heeft herhaald in de recente uitspraak van 30 juni 2021 (ECLI:NL:RVS:2021:1375) is het doel van de Wegenwet het treffen van een regeling ten behoeve van het openbaar verkeer.
Artikel 1 van de Wegenwet bepaalt dat de Wegenwet uitsluitend van toepassing is op openbare wegen. De definitie van openbare weg bestaat uit twee elementen. Voor het openbaar zijn van een weg moet sprake zijn van een weg in de zin van de Wegenwet, en van een openbare weg in de zin van de Wegenwet.
De Wegenwet zelf geeft geen definitie van het begrip ‘weg’. Deze definitie is wel te vinden in de rechtspraak van de Raad van State. De Raad van State heeft op 16 december 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:3836) herhaald wanneer sprake is van een weg in dit zin van de Wegenwet. Volgens deze hoogste bestuursrechter zijn wegen in de zin van de Wegenwet:
“verkeersbanen die een functie vervullen ten behoeve van het afwikkelen van het openbare verkeer en die derhalve naar hun aard of functie een grote, onbepaalde publieksgroep dienen”.
In dit artikel vertelt mijn collega Wiert Leistra u meer over wegen in de zin van de Wegenwet.
Een weg kan volgens artikel 4 Wegenwet openbaar worden door:
In dit artikel vertelt mijn collega Wiert Leistra u meer over de openbaarheid van wegen in de zin van de Wegenwet. En in dit artikel vertel ik u meer over hoe u dit kunt aantonen.
Het gaat dus om de vraag of het parkeren bijdraagt aan de afwikkeling van het openbare verkeer. Of een parkeerterrein bijdraagt aan de afwikkeling van het openbare verkeer, hangt af van de omstandigheden van het geval. Een parkeerterrein kan deze functie vervullen. Dit was bijvoorbeeld het geval in de uitspraak van de Raad van State van 28 augustus 2019 (ECLI:NL:RVS:2019:2917). Daarin kwam de Raad van State tot de conclusie dat het parkeerterrein een openbare weg in de zin van de Wegenwet was geworden. Aangrenzend aan het parkeerterrein is sinds 1967 een gymzaal aanwezig en sinds 1985 een tandartsenpraktijk gevestigd. Het parkeerterrein is in ieder geval sindsdien gebruikt om auto’s van bezoekers te parkeren. De Raad van State vond daarom dat het parkeerterrein dan ook bijdraagt aan de afwikkeling van het openbare verkeer en een weg is in de zin van de Wegenwet.
Vervolgens vond de Raad van State het ook aannemelijk dat de parkeerterrein minstens 30 jaar lang een voor iedereen toegankelijke parkeergelegenheid was geweest. Dit zorgde ervoor dat het parkeerterrein ook een openbare weg is in de zin van de Wegenwet.
Het feit dat bezoekers van de gymzaal en tandartsenpraktijk dus hun auto op het parkeerterrein konden parkeren zorgde ervoor dat het parkeerterrein een weg was in de zin van de Wegenwet. Dat er niet altijd sprake is van een weg in de zin van de Wegenweg als het om parkeren gaat blijkt uit de uitspraak van de Raad van State van 30 juni 2021 (ECLI:NL:RVS:2021:1375).
In dat geval ging het om een enkele parkeerplaats aan de walkant naast het water. Links en rechts naast de parkeerplaats stonden bomen. Daardoor is de parkeerplaats alleen te gebruiken voor langsparkeren, en niet ook als verkeersbaan naast, of in aanvulling op de naastgelegen openbare weg.
Op basis daarvan komt de Raad van State tot de conclusie dat de parkeerplaats niet bijdraagt aan de afwikkeling van het openbaar verkeer. Die functie vervult de openbare weg die is gelegen tussen de walkant en de woning. De Raad van State voegt hieraan toe dat het feit dat incidenteel uitwijken via de parkeerplaats mogelijk is, niet maakt dat de parkeerplaats een verkeersbaan is. Hierbij vindt de Raad van State het van belang dat er zowel links als rechts blokkerende bomen naast de parkeerplaats staan.
De Raad van State vindt de parkeerplaats dus al geen weg in de zin van de Wegenwet, en komt dus ook niet meer toe aan de vraag of de parkeerplaats ook een openbare weg is in de zin van de Wegenwet.
Parkeren zorgt er dus niet standaard voor dat er ook sprake is van een weg in de zin van de Wegenwet omdat het niet altijd bijdraagt aan de afwikkeling van het openbare verkeer. Een andere uitspraak van de Raad van State van 16 december 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:3836) over privé parkeerplaatsen is hierbij ook nog interessant.
In deze zaak ging het om vier privé parkeerplaatsen die zijn gelegen op de walkant. Direct naast deze parkeerplaatsen loopt een openbare weg. De parkeerplaatsen zijn afgesloten met parkeerbeugels en op de walkant bevindt zich verder een strook gras, een tuin en een steiger voor de aanleg van een boot. Op grond van deze inrichting komt de Raad van State tot de conclusie dat de walkant en de daarop aanwezige privé parkeerplaatsen niet bijdragen aan de afwikkeling van het openbare verkeer. De Raad van State overweegt hierbij dat deze functie wordt vervuld door de naastgelegen openbare weg.
Het gaat hier dus om de vraag of het parkeren bijdraagt aan de afwikkeling van het openbare verkeer. Is dat het geval, dan is het parkeerterrein (of de privé parkeerplaats) een weg in de zin van de Wegenwet. Op dit punt lijkt de Raad van State voor een parkeerterrein aan andere maatstaf te hanteren dan voor enkele (privé) parkeerplaatsen langs de weg. Vervolgens blijft belangrijk dat deze parkeerplaatsen ook een openbare weg zijn geworden.
Ten aanzien van het parkeerterrein was het al voldoende dat bezoekers van de gymzaal en tandartsenpraktijk daar hun auto’s parkeerden. Ten aanzien van de enkele parkeerplaats naast de weg was het vervolgens niet voldoende dat de parkeerplaats geschikt was voor parkeren. In die situatie keek de Raad van State of het mogelijk was om de parkeerplaats te gebruiken als verkeersbaan. En ten aanzien van de vier privé parkeerplaatsen op de walkant kwam de Raad van State op grond van de inrichting (en dan vooral door de aanwezigheid van de parkeerbeugels) tot de conclusie dat de privé parkeerplaatsen niet bijdragen aan de afwikkeling van het openbare verkeer.
Kan een privé parkeerplaats worden afgesloten? Uit de besproken uitspraken volgt dat het parkeren op een openbaar toegankelijk parkeerterrein wel bijdraagt aan de afwikkeling van het openbare verkeer. Een openbaar parkeerterrein kan dan ook niet zomaar worden afgesloten. Bij (privé) parkeerplaatsen naast de weg ligt dit anders. Daarbij vindt de Raad van State het van belang of de parkeerplaatsen kunnen worden gebruikt als verkeersbaan, en niet alleen voor parkeren. In de besproken uitspraken kwam de Raad van State tot de conclusie dat de (privé) parkeerplaatsen niet konden worden gebruikt als verkeersbaan en daarom ook geen weg kunnen zijn in de zin van de Wegenwet. De Wegenwet verzet zich dan ook niet tegen afsluiting van deze (privé) parkeerplaatsen.
Het bericht Kan een privé parkeerplaats worden afgesloten? verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Het bericht Onrechtmatige afsluiting van een openbare weg? Let op met de handhavingsgrondslag verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>De wettelijke grondslag voor handhavend optreden door een gemeente tegen de onrechtmatige afsluiting van een openbare weg, volgt niet uit de Wegenwet zelf. Dit heeft de Raad van State onder andere bepaald in de uitspraak van 1 juli 2009. In die uitspraak gaat het om de vraag of de onderhoudsplicht uit artikel 16 Wegenwet een grondslag voor handhaving kan bieden. De Raad van State beantwoordt deze vraag negatief en zegt:
‘’(…),heeft de rechtbank terecht overwogen dat de wettelijke grondslag voor de bevoegdheid om handhavend op te treden indien de openbaarheid van wegen wordt belemmerd, niet is gelegen in artikel 16 van de Wegenwet. Dit artikel legt op de gemeente een algemene plicht om te zorgen dat wegen in goede staat verkeren en houdt geen afdwingbaar verbod of gebod in ten aanzien van de openbaarheid van wegen.’’
Bovendien zegt de Raad van State dat de Wegenwet geen ander artikel bevat die wel kan worden gebruikt als grondslag voor handhaving. Deze grondslag moet dus ergens anders worden gezocht. De Raad van State geeft hierbij ook direct aan dat deze in de APV kan worden gevonden:
‘’De rechtbank heeft terecht geoordeeld dat de wettelijke grondslag voor de bevoegdheid tot handhavend optreden op gemeentelijk niveau ter verzekering van de openbaarheid van wegen is gelegen in de desbetreffende verbodsbepaling van de APV, gelezen in samenhang met artikel 125 van de Gemeentewet.’’
De grondslag voor handhavend optreden door een gemeente moet dus uit de desbetreffende verbodsbepaling uit de eigen APV volgen. Als een gemeente gaat handhaven moet zij dus een bepaling uit haar eigen APV hieraan ten grondslag leggen.
Veel gemeenten hebben hun eigen APV grotendeels ontleend aan het standaardmodel van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Artikel 2:10 uit het standaardmodel bevat de grondslag voor handhaving tegen afsluiting van een openbare weg in de zin van de Wegenwet. Hierbij gaat het erom dat door de afsluiting de bruikbaarheid van de openbare weg wordt belemmerd. Dit artikel noemt hierbij steeds het voorbeeld van afsluiting. Echter, de openbaarheid kan ook worden belemmerd door een overhangende heg of andere voorwerpen op de weg. In dat geval is ook steeds artikel 2:10 model-APV de grondslag voor handhaving. Deze luidt:
“Het is verboden de weg of een weggedeelte anders te gebruiken dan overeenkomstig de publieke functie daarvan, indien:
Veel gemeenten hebben dit standaardartikel overgenomen in hun APV. Het komt ook voor dat gemeenten afwijken met hun APV en bijvoorbeeld andere woorden gebruiken. Dit maakt geen verschil zolang de strekking van het artikel maar hetzelfde is.
Door de komst van de nieuwe Omgevingswet verandert het omgevingsrechtelijk stelsel compleet. Hierdoor verdwijnt onder andere de APV en gaat deze op in de Verordening fysieke leefomgeving. De Verordening fysieke leefomgeving bundelt alle onderwerpen uit de fysieke leefomgeving die nu nog in verschillende verordeningen zijn geregeld. Niet alleen de APV gaat hierin op, maar bijvoorbeeld ook de gemeentelijke bomenverordening en marktverordening. Diverse gemeenten hebben al een Verordening fysieke leefomgeving opgesteld. Die gemeenten moeten dus ook handhaven op grond van hun Verordening fysieke leefomgeving, en niet op grond van de Wegenwet.
Handhaving kan worden opgestart op initiatief van de gemeente of op verzoek van een belanghebbende. Iemand moet belanghebbende zijn om de gemeente te kunnen verzoeken om tot handhaving over te gaan als de eigenaar een openbare weg afsluit. In dit artikel leggen wij uit wanneer iemand een belanghebbende is in de zin van de Wegenwet en dus de gemeente kan verzoeken tot handhavend optreden bij een onrechtmatige afsluiting van een openbare weg.
Behalve optreden tegen onrechtmatige afsluiting van een weg kan ook handhavend worden opgetreden tegen het beschadigen of veranderen van een openbare weg. Ook het opbreken van verharding van een openbare weg kan hieronder vallen. In dat geval volgt de handhavingsgrondslag ook uit de APV (of Verordening fysieke leefomgeving). Vaak volgt deze dan uit artikel 2:11 van de model-APV. In dit artikel leg ik dit verder uit aan de hand van een recente uitspraak van de Raad van State hierover.
Naast handhavend optreden tegen afsluitingen, beschadigingen of veranderingen van een openbare weg, is het ook mogelijk om op te komen tegen onvoldoende onderhoud van een openbare weg. In dat geval volgt er geen handhavingsgrondslag uit de APV (of Verordening fysieke leefomgeving). In dat geval volgt de handhavingsgrondslag artikel 6:174 BW. Dit heeft de Raad van State bepaald in de uitspraak van 14 september 2011 (ECLI:NL:RVS:2011:BS8863). Op grond van dit artikel kan diegene met de onderhoudsplicht worden aangesproken bij onvoldoende onderhoud. Vaak zal de onderhoudsplicht rusten op de gemeente als wegbeheerder. Op de gemeente als wegbeheerder rust een risicoaansprakelijkheid op grond van artikel 6:174 lid 2 BW in verbinding met artikel 16 Wegenwet. Voor het aansprakelijk stellen van de wegbeheerder voor schade ten gevolge van een ‘onvoldoende onderhouden weg’ gelden diverse vereisten. In dit artikel leg ik deze vereisten uit. Deze route loopt dus niet via de bestuursrechter, maar via de burgerlijke rechter. Dit betekent dat deze route ook helemaal los staat van handhaving.
Samengevat kan men dus optreden tegen:
Een verkeerde handhavingsgrondslag zorgt ervoor dat de handhaving is aan te vechten. Openbare weg onrechtmatig afgesloten? Let dus op met de handhavingsgrondslag. Handhavend optreden tegen een onrechtmatige afsluiting van een openbare weg moet plaatsvinden op grond van de APV (of Verordening fysieke leefomgeving). Wilt u meer weten over hoe u handhaving bij openbare wegen moet vormgeven of hoe u dit kunt aanvechten? Neem gerust contact met mij op. U kunt mij of mailen. Ik kijk dan graag even – geheel vrijblijvend – met u mee.
Het bericht Onrechtmatige afsluiting van een openbare weg? Let op met de handhavingsgrondslag verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Het bericht Veranderen of opbreken van een openbare weg verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>Deze uitspraak van de Raad van State van 4 augustus 2021 (ECLI:NL:RVS:2021:1746) behandelt een langlopend geschil tussen (het college van B&W van) de gemeente Leudal en de eigenaar van een metaalverwerkingsbedrijf. Naast het metaalverkeringsbedrijf ligt een keerlus voor de ontsluiting van bedrijven voor vrachtverkeer. De keerlus is in 2003 aangelegd en is destijds direct openbaar geworden door ‘bestemming’ als bedoeld in artikel 4, eerste lid, onder III, van de Wegenwet. Dit is bevestigd in de voorgaande uitspraak van 22 november 2017 van de Raad van State over dezelfde keerlus (ECLI:NL:RVS:2017:3221). Meer informatie over de bestemming tot openbaarheid van wegen, vindt u in dit artikel.
De keerlus is dus een openbare weg in de zin van de Wegenwet door bestemming. Op grond van artikel 2:11 APV van de gemeente Leudal is het onder andere verboden om zonder of in afwijking van een omgevingsvergunning:
De eigenaar van het metaalverwerkingsbedrijf heeft het asfalt van een deel van de keerlus verwijderd. Aangezien de keerlus door bestemming een openbare weg in de zin van de Wegenwet is, heeft de eigenaar daarmee artikel 2:11 APV overtreden. De hoogste bestuursrechter komt dan ook tot het oordeel dat de gemeente mocht handhaven op grond van de APV en aan de eigenaar een last onder dwangsom mocht opleggen.
Bovenstaand artikel 2:11 uit de APV van de gemeente Leudal komt uit het standaardmodel van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Aangezien veel gemeenten hun APV grotendeels hebben ontleend aan dit standaardmodel, zal deze verbodsbepaling veel voorkomen. Het is dus goed om ervan bewust te zijn dat (de verharding van) een openbare weg in de zin van de Wegenwet niet zomaar mag worden opgebroken of worden veranderd. Als dit wel zonder omgevingsvergunning gebeurt, levert dit een reden voor handhaving op. Meer informatie over de handhaving van een afsluiting van een openbare weg? Klik dan hier.
Handhaving kan worden opgestart op initiatief van de gemeente of op verzoek van een belanghebbende in de zin van de Wegenwet. Iemand moet belanghebbende zijn om de gemeente te kunnen verzoeken om tot handhaving over te gaan als de eigenaar een openbare weg onrechtmatig opbreekt of veranderd. In dit artikel leggen wij uit wanneer iemand een belanghebbende is in de zin van de Wegenwet en dus de gemeente kan verzoeken tot handhavend optreden bij een dergelijk geval.
Door de komst van de nieuwe Omgevingswet verandert het omgevingsrechtelijk stelsel compleet. Hierdoor verdwijnt onder andere de APV en gaat deze op in de Verordening fysieke leefomgeving. De Verordening fysieke leefomgeving bundelt alle onderwerpen uit de fysieke leefomgeving die nu nog in verschillende verordeningen worden geregeld. Niet alleen de APV gaat hierin op, maar bijvoorbeeld ook de gemeentelijke bomenverordening en marktverordening. Diverse gemeenten hebben al een Verordening fysieke leefomgeving opgesteld waarin ook een artikel met dezelfde strekking als 2:11 uit de model-APV voorkomt. Ook in die gemeenten is het dus verboden om (de verharding van) een openbare weg zonder omgevingsvergunning te veranderen of op te breken.
Veranderen of opbreken van een openbare weg is niet altijd toegestaan. Op grond van de model-APV geldt hiervoor een vergunningsplicht. Aangezien de keerlus door bestemming een openbare weg in de zin van de Wegenwet is, heeft de eigenaar door het opbreken van het asfalt artikel 2:11 APV overtreden. Artikel 2:11 komt uit het standaardmodel van de VNG. Aangezien veel gemeenten hun APV grotendeels hebben ontleend aan dit standaardmodel, zal deze verbodsbepaling veel voorkomen. Het is goed om ervan bewust te zijn dat (de verharding van) een openbare weg in de zin van de Wegenwet niet zomaar mag worden opgebroken of worden veranderd. Als dit wel zonder omgevingsvergunning gebeurt, levert dit een reden voor handhaving op. Handhaving kan worden opgestart op initiatief van de gemeente of op verzoek van een belanghebbende. Ik vertel er u graag mee over.
Het bericht Veranderen of opbreken van een openbare weg verscheen eerst op Advocaatwegen.
]]>