Müəllif: Dr. Gülsüm Hüseynova, həkim-pediatr, uşaq piylənməsi üzrə mütəxəssis, ANDOP təlimçisi.

Xarici mühit amillərinin telomeraza fermentinin fəaliyyətinə necə təsir edir? (I hissə)

Bir sıra patoloji hallar – Piylənmə; Oksidativ stress; Depressiya; Yüksək qan təzyiqi və ürək-damar xəstəlikləri; İnsulin direnci, 2-ci tip şəkərli diabet; Osteoporoz; Altsheymer; Stress; Yuxu pozğunluqları; GDO-lu qidalar; Siqaret, alkaqol; Passiv həyat tərzi; Aşırı fiziki aktivlik telomerin uzunluğunu daha sürətli qısaldan ekzogen faktorlardır.

Telomeraza fermentini aktivləşdirən maddələr mövcuddur:

• Az dozalı aspirin. Bəzi araşdırmalar göstərir ki, damar endoteli hüceyrələrini qoruya bilir. Bu effekt qismən telomeraz reaktivasiya nəticəsində baş verir.
• Astragal. Bu bitki qədimdən ənənəvi Çin və Ayurvedic tibbdə, xüsusilə zəifləmiş insanların sağalması üçün istifadə olunur. Tədqiqatlar göstərir ki, astraqal te-lomerlərə təsir edə bilir və bir qədər uzun müddət davam etməyə səbəb olur.
• Silymarin. Qaraciyər hüceyrələrinə qoruyucu təsiri ilə yaxşı tanınan süd tikanın-dan alınan aktiv maddədir. Silymarin həmçinin telomeraz aktivatoru hesab olu-nur.
• Qocalmanın telomeraza nəzəriyyəsi meydana çıxandan bəri telomeraz sintezini stimullaşdıra bilən və yaşla bağlı dəyişiklikləri ləngidə bilən dərmanın axtarışına başlanıldı. Nəticədə ABŞ-ın böyük bir biotexnologiya şirkəti Geron Inc ilk te-lomer aktivatorun əsasını təşkil edən molekul tapmağa müvəffəq oldu. Bu aktiva-tor TA-65 adlanır. Bu molekulu webbed astragalus rizomesından əldə etmişdir. Bu dərman bitkisi uzun müddət Çin təbabətində xərçəng xəstəliyinin qarşısının alınması üçün istifadə olunur. Bu alətin tərkibinə 2000-dən çox molekul daxildir. Bu halda telomerase-ni yalnız biri aktiv edə bilər. Ta-65 adlanırdı.

Düzgün həyat tərzi ilə Telomeri təbii yolla uzatmaq mümkündür.

Çalışmaların birində prostat xərcənginin başlanğıc mərhələsində olan kişilər iki qrupa bölünüb. Birinci qrup həyat tərzində dəyişiklik edib – rasiona meyvə tərəvəz,tam taxıllar, bitki yağları daxil edib, şəkər, işləm görmüş yağları çıxarıb, hər gün azı 30 dəqiqə yürüyüş, stresslə mübarizə aparmaq üçün yoqa, meditasiya ediblər. Nəticədə 5 ildə telomer 10% uzanmışdır. Kontrol qrup isə həyat tərzində heç bir dəyişiklik etməmişdir, nəticədə onlarda telomer uzunluğu 3% qısalmışdır.

Belə bir fikir var ki, telomeraz istehsalının aktivləşməsi mənfi nəticələrə gətirib çıxara bilər. Buna səbəb bu fermentin şiş hüceyrələrinin ölümünün qarşısını almasıdır. Amma bu, həyat tərzini islah etməyə aid deyil.

Telomeraların sonunu qorumaq üçün həyat tərzinin korreksiyası zəruridir. Düzgün həyat tərzi dedikdə:

• Xroniki stressdən uzaq olmaq. Aparılan bir araşdırmaya görə, ciddi stress keçirən qadınlarda telomerlər qısa müddətə o qədər qısaldı ki, onlar 10 yaş böyüktelomer uzunluqları olur.
• Aralıq dənizi, Okinawa pəhrizləri telomeri uzadıcı təsir edir.
• Omeqa-3 lə zəngin məhsulların qəbulu sayəsində sağlam hüceyrələrdə telomeraz sintezi stimullaşdırılır. Eyni zamanda, anormal hüceyrələrdə maddələrin istehsalı, əksinə, ləngiyir.
• Vitamin A, C, E, B6, B9, B12 iləzəngin pəhrizlər. Burada həlledici rol antioksidant müdafiəyə verilir. Əsas odur ki, təkcə çatışmazlıq olmasın, həm də bu maddələrin artıqlığından da uzaq olsun.
• Müntəzəm olaraq idmanla məşğul olmaq. Sciences Advances jurnalında dərc edilmiş bir araşdırmaya görə, idman ağ qan hüceyrələrində telomeraza fermentini aktivləşdirir və telomerləri uzadır. Və onların uzunluğu idmandan 2 saat sonra dəyişə bilər. Beləliklə, fiziki aktivlik yaşlanmanı yavaşladan gözəl bir yoldur.
• Sevgi hiss etmək, müsbət əhval-ruhiyyə telomerin uzunömürlülüyünə də təsir edə bilər. Deyvis və San-Fransisko universitetlərinin tədqiqatçıları müəyyən ediblər ki, müntəzəm meditasiya telomraz aktivliyinin artması ilə əlaqədar müsbət əhval-ruhiyyənin dəyişməsinə səbəb olur. Elmi araşdırmalara görə, tez-tez meditasiya edən insanlar stress və iltihablara daha az məruz qalırlar. Meditasiya pərəstişkarları üçün xromosomların ucları adətən bu cür işlərlə məşğul olmayan insanlara nisbətən daha uzun olur.
• Telomeza fermentinin aktivləşməsi estrogenin köməyi ilə də əldə edilir. Hamiləlik zamanı bu hormonların miqdarı artır. Buna görə də çox uşaqlı qadınlar üçün, adətən, böyük uzunluqda telomer xarakterikdir. Bu xüsusiyyət qadınlarda uz-unömürlü olması üçün əsaslardan biridir.
• Telomerlərə təsir edən digər bir mexanizm isə pəhrizin kalorik tərkibinin azalması hesab olunur. Belə sübutlar var ki, adi normanın yalnız 10%- i qədər qəbul edilən kalorilərin sayının azaldılması ömrün 5 il artmasına kömək edir. Eyni zamanda, həddən artıq və əhəmiyyətli dərəcədə artıq çəki telomerlərin uzunluğunu azaldır.
• Telomerlərin uzadılmasının effektiv üsulu gündəlik ən azı 30-40 dəqiqə davam edən gəzinti hesab olunur.
• Telomerazların sintezini aktivləşdirməyin digər effektiv üsulu D vitamininin səviyyəsini artırmaqdır.
• Telomerase sintezini stimulyasiya edən digər faktorlar antioksidantlardı – coenzyme Q10, resveratrol.
• Axşam yeməyi naharın 2/3dən çox olmamalıdır

Yadda saxlamaq lazımdır ki, xroniki iltihab telomerazların aktivliyinin azalmasına səbəb olur və telomer sonluqlarının azalmasını sürətləndirir. Buna səbəb PH-in pozulması, or-qanizmdə interleykinlərin davranışı və digər proseslərdir.
Əgər insan qocalmanı dayandırmaq və uzunömürlülüyü uzatmaq istəyirsə, orqanizmdə xroniki iltihabın müalicəsinə başlamaq lazımdır. Piylənmə müasir dövrdə epidemiya şəklində yaranan xroniki iltihabi prosesdir. Həyat tərzini dəyişməklə bu patologiyaların inkşafının qarşısı alınmalıdır.

Müəllif: Dr. Gülsüm Hüseynova, həkim-pediatr, uşaq piylənməsi üzrə mütəxəssis, ANDOP təlimçisi.

Xarici mühit amillərinin telomeraza fermentinin fəaliyyətinə necə təsir edir? (II hissə)

Hər hüceyrədə 23 cüt xromosom olduğu üçün  hər hüceyrədə 92 telomer olur. Eyni zamanda telomerlər genlərin müdafiəsini təmin edir, yəni replikasiya zamanı DNT fraqmentini  zədələnmələrdən qoruyur.

Hər dəfə xromosomlar  bölündükcə telomerlər getdikcə qısalır. Kritik bir qısalığa çatdıqda hüceyrə bölünməsi dayanır. Xromosomun qorunmasını dayandırdıqda isə hüceyrə bölünməsi zamanı məhv olur. Sonra hüceyrələr apoptoz nəticəsində qocalaraq ölür. Bu “hüceyrə intiharı” bədənimizdə proqramlaşdırılmışdır.

Ona görə də hüceyrə özünü 50-60 dəfədən çox bölməyə qadir deyil. Hayflick Limiti adlanan bu vəziyyət 1960-cı illərdə doktor Hayflick tərəfindən təsvir edilmişdir. Nəzəriyyəyə görə, insan ən yaxşı şəraitdə yaşasa belə, onun həyatı təxminən 125 ilə məhduddur.

İlk əvvəl rüşeymin telomer uzunluğu 15000 BP-dən(base pair-baz çüt) inkşaf başlayır. Ana bətnində sürətli hüceyrə bölünməsi və çoxalması müşahidə olunur nəticədə, körpə doğulanda telomenin uzunluğu 10000 BP-yə qədər azalır. Orqanizmin qocalmasının səbəblərindən biri də hüceyrələrin yalnız bir neçə dəfə bölünmə qabiliyyətidir. Telomer tükənəndə hüceyrələr bölünə bilmir.

Adətən yaşlandıqda və telomerin uzunluğu 3000-4 000 BP-yə qısaldıqda hüceyrələrimiz fəaliyyətini dayandırır. Bizim bütün həyatımız ərzində hər biri təqribən 7000 BP telomerimiz var və hər il insanın həyat tərzindən  asılı olaraq 50-200 BP/il qısalır.

Hüceyrənin fəaliyyətsiz olması üçün 92 telomerdən yalnız biri kritik həddə çatmış olmalıdır. Telomerlərinin qısaldığı üçün bir hüceyrəni itirmək, trilyonlarla hüceyrəmizdə məntiqli görünmür, amma yaşlandıqca qısa telomer olan bu cür hüceyrələrin sayı artır və əksəriyyəti təşkil edir. Bu vəziyyət yaşla bağlı sağlamlıq problemlərinin artmasına səbəb olur.

Çoxsaylı elmi tədqiqatlar göstərmişdir ki, bəzi insanlarda irsi olaraq  telomerlərin qısalması prosesi həddindən artıq sürətlidir. Bu isə ciddi patologiyalara və vaxtından əvvəl qocalmaya səbəb olur.

Tədqiqatçılar aşkar etmişlər ki, telomerin uzunluğu hər bir insanın potensial ömrü ilə əlaqəlidir və hüceyrənin yaşını müəyyən etməyə kömək edir. 80 yaşına qədər doğuşdan telomerin uzunluğu yarıya qədər azalır. Belə hesab edilir ki, insanın bioloji yaşını onun telomer uzunluğuna görə təyin etmək olar. Hətta dünyanın müxtəlif ölkələrində bir neçə laboratoriya bir neçə yüz avroya belə xidmət təklif edir. Eyni zamanda, onların qısaldılması, həqiqətən də, qocalma sürəti ilə və xəstəliklərə meyilliliklə əlaqəlidir. Xüsusilə çox qısa telomerlərə gəldikdə, bu, degenerativ və onkoloji xəstəliklərin yaranma riski ilə bağlı ola bilər.

Telomerin qısalmasına səbəb olan ekzogen faktorlar – düzgün olmayan həyat tərzi –  stress, siqaret çəkmə, piylənmə, passiv həyat tərzi, qeyri sağlam qidalanma vərdişlərinin təsiridir. Beləliklə, alimlərin müşahidələrinə əsasən, daha sağlam həyat tərzi keçirən qrup insanlarda  telomer uzunluğu pis vərdişlərdən əl çəkməyənlərə nisbətən 10% daha uzundur.

Lakin insan orqanizmindəki bəzi hüceyrələr bu problemlə üzləşmirlər. Bunun səbəbi onların tərkibində – telomeraza fermentinin olmasıdır. Telomerlərin qorunması və regenerasiyası telomeraza fermentinin fəaliyyətindən asılıdır.Bu ferment DNT molekullarının terminal bölmələrini tamamlamaq, onlara təkrarlanan nukleotid ardıcıllığı – telomerləri “tikmək”dir. Nəticədə telomerlər uzanır.

Telomeraza ferment sintezinin stimulyasiyası sayəsində telomerin tükənməsinin qarşısını almaq mümkündür. Lakin insanlarda telomeraza fermenti yalnız inkişafın rüşeym mərhələsində aktiv olur. Embrionik kök hüceyrələr telomeraza fermenti hesabına  davamlı olaraq bölünür, toxumalar və orqanlar əmələ gətirir. Əksər somatik hüceyrələrdə telomeraza fementi “işləmir”, buna görə də hər bir hüceyrə bölünməsi ilə telomerlər qısaldılır ki, bu da nəticədə hüceyrə ölümünə gətirib çıxarır. Enzim telomerazlar  xərçəng hüceyrəsində, kök hüceyrələrdə, sperma və yumurtalıqlarda “işləyir”. Elmi məlumatlara görə, bu ferment xərçəng  hüceyrələrində çox aktivdir. Bu hüceyrələr demək olar ki, “ölməz”dir.

Telomeraza fermentinin  mövcudluğu 70-ci illərin əvvəllərində A.M. Olovnikov tərəfindən  proqnozlaşdırılmışdı. Ferment 1985-ci ildə aşkar edilmişdir. Telomraz fermentini kəşf edən Dr. Elizabeth Blackburn dünya şöhrəti və Nobel mükafatı aldı.

1997-ci ildə Kolorado Universitetinin amerikalı alimləri telomeraza geni əldə etdilər. 1998-ci ildə isə Dallasdakı Texas Universitetinin Cənub-Qərb Tibb Mərkəzinin tədqiqatçıları telomeraz genini insan dərisinə, görmə və damar epitel hüceyrələrinə tikiblər. Ferment normal şəraitdə “işləmir”. Bu cür genetik modifikasiya olunmuş hüceyrələrdə telomeraz “işlək vəziyyətə gətirilib” – DNT-nin son bölmələrinə nukleotid ardıcıllığını tikdiyi üçün, bölünmələrdə telomerelərin uzunluğu dəyişilməmişdir. Bu yolla alimlər adi insan hüceyrələrinin həyatını bir dəfə yarım artırmağa müvəffəq olmuşdular. Ehtimal olunur ki, bu üsul ömrü uzatmağın açarlarını tapmağa kömək edəcək. Beləliklə, telomeraz ölməzliyin eliksiri titulunun əsas namizədi olaraq qalır. Və eyni zamanda bu ferment hüceyrələrin bədxassəli degenerasiyasının əsas amillərindən biridir. Xərçəng hüceyrələri, telomerazların onlarda “işləməsi” səbəbindən ölümsüzdür. Məhz buna görə də təbiətdəki ölümsüzlük və xərçəng bir-birini tarazlaşdırır.

Çünki onlarda telomeraz genlərinin aktivliyi demək olar ki, sonsuz dərəcədə bölünməyə imkan verir.