Fikstür, günümüzde kalıpçılık sektöründe oldukça yaygın kullanılmaya başlanmıştır. Özellikle sac metal kalıpçılığında form ve bükme kalıplarının ayrılmaz bir parçası olmuştur. Bu kalıpların alıştırılmasında kolaylık sağlamaktadır. Aynı zamanda büyük ve karışık geometrili sac parçaların kolaylık punta kaynağı yapılabilmesini sağlamaktadır.

Özet olaraktan form ve bükme kalıpları montajı yapıldıktan sonra, istenilen ürünü elde etmek için üzerinde alıştırmalar yapmamız lazım. Bilindiği üzere sac parçalarda her zaman geri esneme vardır bu bükme kalıplarında az ama form kalıplarında fazladır. Her ne kadar analiz programları gelişmiş olsa da 0 hata ile üretim yapanı yoktur.

Kısacası fikstür sac metal kalıplarının ve parçalarının üretim, ölçme ve kontrol safhalarında daha hızlı ve daha kolay şekilde yapılmasına imkan sağlamaktadır.

1- Giriş

Fikstür yönteminde, karmaşık olan ölçme yöntemlerinden ziyade daha basit ve hızlı bir şekilde yüzeyleri, kesim hatlarını, büküm hatlarını ve delikleri ölçmeyi hedeflenmektedir.
Böylelikle kalıp alıştırmalarında bize kolaylık sağlayıp aynı zamanda karışık ve ölçmesi zor olan parçalarda kolaylıkla ölçme ve kontrol sağlamaktadır.

En basit tabiriyle prese bağlanan form ve bükme kalıpları numune basımı yapıldıktan sonra sökülüp alınmaz. Her zaman üzerinde ufakta olsa alıştırmalar zımpara ve kalıpçı taşlarıyla yapılmaktadır. Özellikle form kalıplarında bu işlemler haftalarca sürmektedir.
Gelişen teknolojiyle birlikte artık birçok parçayı basit ölçme yöntemleriyle kontrol edememekteyiz. Bu arada devreye 3 boyutlu dediğimiz ölçüm makineleri girmektedir. Bu makineler de formlu sac parçaların ölçülmesi oldukça zor ve zahmetli bir iştir.  Aynı zamanda ne kadar doğru ölçtüğümüzden emin olamayız. Onun için fikstür yardımıyla bu zahmetli ve zor iş ortadan kalkmaktadır.

2- Fikstür

Karmaşık olan ölçme yöntemlerinden ziyade daha basit ve hızlı bir şekilde yüzeyleri, kesim hatlarını, büküm hatlarını ve delikleri ölçmeyi kolay ve hızlı bir şekilde ölçmeye yarayan ve ölçmeye yardım eden aparata denir(1).

2.1. Kontrol Fikstürü:

Üretimi yapılan parçanın basit ve hızlı şekilde kontrolünü yapmaya yarayan aparata denir. Parça kontrolünde kullanılan kontrol fikstürlerinin ürün kalitesi açısından önemi büyüktür. Sac parçanın kontrol fikstürü üzerine doğru konumlanması ölçüm için çok önemlidir. Buna göre üzerinde yazan kapatma sırası konumlama ve pimlerim doğru yerlere takılması büyük önem arz eder. Karmaşık geometrili parçaların kontrolü zordur. Özelikle kalıbı ilk prese bağlarken kalıbın ayarlanması ve ölçünün yakalanması oldukça zaman alan bir işti.

                                 
Şekil 1.2  El freni kontrol fikstürü (3)

2.2. Kaynak Fikstürü:

Montajı zor ve karmaşık parçaların seri bir şekilde kaynak ve punta yapılmasına olanak sağlayan aparata denir. Kaynak fikstürleri daha çok otomotiv sektöründe yer bulmaktadır. Çünkü bildiğimiz üzere otomotiv karmaşık geometrili sac parçaların birleştirilmesinden meydana gelmektedir. Bir otomobilin iç iskeleti çok karmaşık ve bir sürü geometrik sac metal parçadan meydana gelmektedir. Bunları birbirine montajlamak oldukça zordur. Bunun için kaynak fikstürleri bize büyük kolaylık ve pratiklik sağlamaktadır.

Şekil 1.3  Tofaş D200 sağ yan kaynak fikstürü (3)

3- Kontrol fikstürü üretimi

Öncelikle aksi belirtilmedikçe kontrol edilecek sac yüzeyine göre 5mm ofsetli olarak yüzeyler işlenir. Parça trimini yani kesimini kontrol edebilmek için ise yan yüzeylerin parça trim normalinde yani dik olarak işlenmesi gerekir, bu da fikstür işlemeyi en zor yapan özelliktir. Bunu sağlayabilmek için kimi zaman fikstürü parçalı tasarlamak gerekir kimi zaman da birden fazla sefer bağlayıp terse geçen yerleri işlemek gerekir. Teknik resimde gösterilen yerlere sonda denilen nesneleri bağlayabilmek için hassas ve yüzeye dik delikler delmek gerekir, bu da zor bir iştir. Fikstürün ölçülebilmesi için bu sondalar referans alınır. Bir de bunlar birbirine çok yakınsa işiniz daha zordur. Okey alabilmek için Fikstürü defalarca işlemeli ve defalarca 3d de ölçtürmek gerekir.

Kaynak: Fikssan [4]

3.1. Yapım Malzemeleri

Yüzey formu için ise poliüretan malzemeler kullanılacaktır. Bu malzemelerin kodları firmalara göre değişiklik göstermektedir. Fakat genel olarak fikstürler için kullanılan aşağıda detayı verilen malzemeler tercih edilmelidir (1).
a- Yoğunluk: 1,2 g/ cm3 ~ 1,7 g/cm^3
b- Sertlik: 85-90 Shore (ISO 868)
c- Barcol-Sertlik: 30-35
d- Sıkıştırma dayanımı (ISO 604): 90-100 MPa
e- Termal genleşme katsayısı (DIN 53752): 45-50   10^-6 K^-1
f- Deformasyon ısısı (ISO 75): 75-80  °C
g- Renk: Gri,beyaz veya bej olmalıdır (1). (Yüzeyler beyaz boyanacağı için açık renk malzeme tercih edilmelidir.)

4- Sonuç

Gelişen ve sürekli yenilenen teknoloji beraberinde bir sürü kolaylığı da getirmektedir. Bunun en güzel örneğini ülkemizden vermek mümkündür. 10 yıl öncesine kadar kalıplar elle yapılırken şimdi CNC de kolaylıkla üretilmektedir. Buda kalıpçının çalışma süresini en aza indirmiştir.

Fikstürde parçaların ölçüm ve kontrolünde tekrarlanılabilirliği sağlamaktadır. Fikstür yapımı zor ve zahmetli bir iştir. Çünkü sıfır hata olması lazım bindelik ölçüm sisteminde. Buda günlerce uğraşmamız anlamına gelir. Fakat üretimi bittikten sonra kullanımı kolay ve pratiktir. Doğru ölçüm ve kontrol yapabilmek için üzerindeki kullanma talimatında yazanları uyguladığımız zaman hiçbir sorunla karşılaşmayız.
Kalıp alıştırırken, üretim esnasında kontrol yaparken kontrol fikstürü varsa işimiz kolaydır.

Sonuç olarak gelişen teknolojiyle birlikte geometrik şekilleri karmaşık olan parçaların üretiminin artması nedeniyle fikstür kalıp sektörünün vazgeçilmezi olmuştur ve neredeyse artık her kalıp üretiminden sonra parçanın fikstür üretimi de yapılmaktadır.

Ana Kaynak: Turk CadCam

Kaynaklar

1- Tofaş Kalibro Şartnamesi 11.05.06, Bursa,
2- Presmetal Tasarım Aparat Kalıp ve Makina San. Tic. Ltd. Şti. >
3- Sami Ataşimşek, Sac Kalıpları, 323, Bursa, 1977
4- Fikssan Fikstür San. ve Tic. A.Ş. > 

Ham petrol, binlerce bileşenden oluşan kompleks bir karışımdır. Kullanışlı olabilmesi için işlenmesi gerekir.

Plastik üretimi, bir petrol rafinerisinde gerçekleşen damıtma işlemiyle başlar.

Damıtma işleminde, ağır ham petrolün fraksiyon denilen daha hafif gruplara ayrılması işi yapılır. Her bir fraksiyon, molekül büyüklüğü ve yapısı açısından farklı olan bir hidrokarbon zincir (karbon ve hidrojenden yapılan kimyasal bileşenler) karışımıdır. Bu fraksiyonlardan biri olan nafta, plastik üretiminde son derece önemli olan bir unsurdur.

Belli katalizörler gerektiren polimerleştirme ve polikondansasyon işlemleri plastik üretiminde kullanılan iki ana işlemdir. Etilen ve propilen gibi monomerler, polimerleştirme reaktöründe birbirine bağlanarak uzun polimer zincirleri oluşturur. Temelde kullanılan monomer türüne bağlı olarak, her bir polimer türünün kendisine has özelliği, yapısı ve büyüklüğü vardır.

Birçok farklı plastik türü olduğundan, iki ana polimer serisi altında toplanabilirler:

• Termoplastikler (ısıyla karşılaştığında erir ve soğutulduğunda tekrar sertleşir)
• Termosetler (kalıplandıktan sonra tekrar eritilemez)

Alıntıdır; Türk Plastik Sanayicileri Araştırma Geliştirme ve Eğitim Vakfı

Vibrasyon Kaynak Kalıbı Denemesi

En sık karşılaşılan parçalar; çocuk oyuncak bebekleri, yakıt tankları, plastik çiçekler, plastik şişeler, tuhafiye malzemeleri, içi boş şişeler, bidonlar, v.b. içi boş plastik parçalardır.
İşlemin yapılışı iki ana temele dayanır. Birincisi, bir preform ( parison ) denilen ön şekillendirilmiş parçayı plastik kalıbında elde etmektir. İkincisi ise; bu parisona basınçlı gaz (hava) üflenir ve şişirme işlemi tamamlanır. Basınç parça soğuyana kadar verilir. Bu işlem şişirme kalıbı parçalarında ortak işleme yöntemidir. Üretilen parçanın iç yüzey bozukluklarında parça hurdaya atılır. Çünkü şişirme kalıpçılığında yüzey düzgünlüğü çok önemlidir.

Kaynak: Levent ERTAŞ’ın “Şişirme Kalıpçılığında Kalıplama Metotları” adlı tezinden alıntıdır.

Farkında olmasak da, hayatımıza her yönden güzellik katan, yaşamımızı kolaylaştıran tasarımlar sadece görünümleriyle bu işlevi gerçekleştirmezler, daha doğrusu görünümleri yaşamımıza sadece estetik bir katkı değil, fonksiyonellik, kullanım kolaylığı, ergonomi gibi unsurları da taşırlar. Örneğin sektöründeki ihtiyaca göre tasarlanmış bir raf sabitleme aparatı günlük hayatımızı pek de değiştirmez ama bu aparatlar, parçaların kullanıcıları için sadece görünümleriyle ortaya çıkardıkları fonksiyonellikleriyle oldukça kullanışlı ve sorun çözücü bir tasarım olarak değer görebilir. Her tasarımın sektörüne göre müşterisi, kullanıcısı vardır. Gıda maddeleri, giyim eşyaları, mobilyalar, ev eşyaları, ambalajlar, saatler, takılar, araçlar, elektrik malzemeleri, iletişim araçları, müzik aletleri ve sayılamayacak kadar çok bir çok ürün, ürün parçası ve bunların desenleri veya iki boyutlu tasarımların tümü bir sektöre, bir kitleye hitap eder; dış görünümleriyle günlük hayatımıza girer yada üretim sektöründe hammadde yada yarı mamul olurlar.

İnsan ihtiyaçlarını, gerek estetik açıdan, gerek yararlılık (kullanışlılık) açısından karşılayan tüm eşyaların, Endüstriyel Tasarım Hukuku açısından büyük bir önemi bulunmaktadır. Sanayi devrimi ve seri üretimden önce eşyanın kullanışlılık fonksiyonunu esas alan yaratıcı; bu fonksiyonunu belirlediği sınırlar içinde, kendi estetik anlayışına göre, her bir üründe farklı görünümler sergilenmektedir. Oysa sanayi devriminin getirdiği makineleşme ile farklılıkları ortadan kaldıran seri üretim, bu ürünlerin satılabilmesi açısından kullanışlı olmalarının yanısıra dış görünüşleri ile tüketiciyi etkileme konusunu ön plana geçirmiştir. Teknolojinin verdiği imkanlarla çok sayıda ve hızlı tekniklerle üretim yapan firmalar, görünüş açısından tüketiciyi etkileyemedikleri zaman, satış sorunlarıyla karşılaşmaya başlamışlardır. Pazarlama aracı olmalarının yanısıra tasarımlar uygarlığın kültürel özelliklerini yansıtmakta ve gelişmeyi olumlu etkilemektedir. Kara, deniz ve hava araçları, günlük hayatta kullanılan tüm araç ve gereçler tasarım çabalarının değerleri ile şekil almakta olup; insanların yasam kalitelerini maddi açıdan iyileştirmekle kalmayıp, estetik ve konfor düşüncelerinde de olumlu etkiler yaratmaktadır.

Yukarıda günlük hayatımızda ne kadar çok içiçe olduğumuz belirtilen ve katkıları anlatılmaya çalışılan endüstriyel tasarım için ne tür tanımlar getirilebilir? Her an kullanmakta, iş hayatımıza, evimize, her türlü yaşam anımıza girmiş olan bu kavramın, endüstriyel tasarımın tanımı nedir?

Kaynak: Arife Yılmaz Resimler Google Görseller

Akrilonitril Butadien Stiren (ABS)

• Özelliği: Darbe dayanımı çok yüksek, katı, işlenmesi kolay, metal ve tahtaya alternatif, askeri ve sivil amaçlarla fazla miktarda kullanılan bir plastik türüdür.
• Kullanıldığı yerler: Televizyon kabini, anahtar kutuları, far, ayna oyuncak, telefon gövdeleri, çanta ve bavul, askeri amaçlı tüfek dipçikleri ve bina inşaat malzemesi yapımında kullanılır.

Akrilik Polimerler (Polimetilmetakrilat)
• Özelliği: Havada aşınmaya karşı yüksek dirençli, kolay kolay renk yitirmeyen, ışığı çok iyi ileten, iyi ısı özelliklerine sahip reçinelerdir.
• Çeşitleri: Polimetil Metakrilat (PMMA), Akrilik Elyaf, Siyanoakrilatlar , Poliakrilamid
• Kullanıldığı yerler: Lens, gözlük ve bazı optik cihazlar ile reklam, ışıklı pano ve jet uçaklarında kabin camı olarak kullanılmaktadırlar.

Fluorokarbon Plastikleri
• Özelliği: Kimyasal dirençleri yüksek, elektriksel yalıtkanlıkları ve yüksek sıcaklıklara dirençleri çok fazla olan plastiklerdir.
• Çeşitleri: Politetraflour (PTFE, Teflon), Fluorine Etilen Propilen (FEP), Perfluor Alkoksi (PFA), Poly Cloro Trifluor Etilen(PCTFE), Etilen Cloro Trifluor Etilen (ECTFE), Etilen Tetrafluor Etilen (ETFE), Poliviniliden Fluorid (PVDF) ve Polivinil Fluorid dir. En yaygın kullanılanı Teflon dur.
• Kullanıldığı yerler: Yağsız tava ve ütü altlıklarında , yüksek voltaj ve frekansta çalışan elektrikli alet imalinde kullanılmaktadır

Furan Plastikleri
• Özelliği: Furan halkasını bulunduran kimyasalların furfural veya furfuril alkol ile verdiği yoğuşma sonucu oluşan asit ve bazlara son derece dayanıklı olan çelik üzerine çok iyi yapışan plastiklerdir.
• Kullanıldığı yerler: Kimyasal malzeme kaplarının kaplanmasında,cam elyafı ile karıştırılarak yer altındaki su ve gaz borularının yapımında yaygın olarak kullanılmaktadır.

Poliamid (NYLON, PA)
• Özelliği: Yüksek dayanım, iyi elektriksel ve kimyasal özelliklere sahip, hafif ve birçok türleri olan termoplast bir üründür.
• Çeşitleri: Nylon’lar içerdiği karbon sayısına göre adlandırılır. Nylon 6, Nylon 6.6, Nylon 6.10 ve Nylon 8 dir.
• Kullanıldığı yerler: Dişli ve yatak yapımında, elektrik tellerinin yalıtımında, elektrikli battaniyelerde, kumaş, elbise, çorap ve örme işleri ile darbeye dirençli metal mobilyaların kaplanmasında, gıda endüstrisinde ve hastane araç ve gereçleri yapımında kullanılmaktadır.

Poliasetal
• Özelliği: Fiziksel, kimyasal, mekanik ve birçok özelliği itibariyle mükemmel bir malzemedir. Polioksi metilen de denir. Boyut kararlılığı ve düşük fiyatı dolayısıyla tercih edilen bir üründür.
• Kullanıldığı yerler: Hassas parça yapımında (ölçü aletleri, saat, pompa aksamı, telefon parçaları, otomobil göstergeleri vb.), kam, dişli, kalem, anahtar, valf,pencere çerçeveleri ve plastik çakmak gibi parçaların yapımında kullanılır.

Polibutilen (PB)
• Özelliği: Asitlere, bazlara, çözücülere, parafinik veya naftenik yağlara, deterjanlara ve çeşitli kimyasallara dirençli ve mekanik özellikleri yüksek sıcaklıklarda iyi olan bir plastikdir.
• Kullanıldığı yerler: film ve boru imalinde, ağır hizmet taşıma konteynerlerinde, özellikle sızdırmaz amaçlı filmler için büyük
oranda sarf edilmektedir.Plastik Kullanım Alanları

Poliesterler
• Özelliği: Düşük molekül ağırlığına sahip, sert ve ısıya dayanıklı, hava hava şartlarından etkilenmeyen ve çeşitli kimyasallara karşıdayanıklı plastik çeşitidir.
• Çeşitleri: Katı ve sıvı tipte alkid, aromatik; termoset ve termoplastdır.
• Kullanıldığı yerler: kurşun geçirmez yeleklerde, deniz motoru ve tekne gövdelerinde, kimyasal sıvı ileten borularda, su depolarında ve mobilya yapımında kullanılmaktadır.

Polietilen (PE)
• Özelliği: Etilen polimerizasyonuyla elde edilen tokluğu yüksek, elektriksel yalıtkanlığı iyi, sürtünme direnci düşük, asit-baz ve kimyasal maddelere çok dayanıklı bir plastik çeşididir.
• Çeşitleri: Yoğunluklarına göre alçak, orta ve yüksek olarak çeşitlendirilirler. Günümüzde en fazla tüketilen plastik çeşididir.
• Kullanıldığı yerler: Kırılmaz tüp ve şişeler, buzdolabı parçaları, kimyasal madde taşıyan tank ve depolarda, bidon, torba ve mutfak eşyası yapımında kullanılır

Polifenilen Sülfid (PPS)
• Özelliği: Gerek kimyasal bakımdan, gerekse yüksek sıcaklık ve alev direnci bakımından çok iyi özelliklere sahip olan kararlı bir plastiktir. Buda imalat sırasında defalarca kullanılmasını sağlar.
• Kullanıldığı yerler: Mikrodalga besin fırınları, kimya proses cihazları  (vana, pompa, santrifüj) aşırı korozif ortamlar için parçalar, kişisel eşyalar yapılmaktadır .

Poliimid (PI) Plastik Kullanım Alanları
• Özelliği ve Çeşitleri: Isısal özellikleri yanında mekanik özellikleri de yüksek olan poliimidler termoplast, termoset, alaşım ve sıvı halde bulunan pahalı bir plastik grubudur.
• Kullanıldığı yerler: Uzay-havacılık (jet motoru), otomotiv, askeri (füzekablo yalıtımı), elektronik (fotokopi, bilgisayar parçası) ve çevre koruma; termal ve elektriksel yalıtma malzemeleri ve yanmaz kumaşlarda kullanılır.

Polikarbonat (PC)
• Özelliği: Hava ve ultraviyole ışınlarına dayanıklı, aleve dirençli olan iyi bir tokluğa ve saydamlığa sahip, mekanik ve elektriksel özellikleri yüksek, amorf yapıda bir plastiktir.
• Kullanıldığı yerler: Sokak ve trafik lamba armatürleri, güneş kollektörü camları, elektronik parçalar, büro ve iş makineleri
gövdeleri yapımında, su kaplarında ve gıda ambalajlarında kullanılır.

Polipropilen (PP) Plastik Kullanım Alanları
• Özelliği: Boya tutma yeteneği olan yoğunluğu düşük, ağaç ve metal gibi malzemeler yerine kullanılabilen, lifhaline de getirilebilen ucuz ve kaliteli bir mühendislik plastiğidir.
• Kullanıldığı yerler: Akümülatör gövdesinde, beyaz eşya parçalarında, otomotiv sektöründe, sağlık hizmetlerinde,
kablo, halat, boru, masa, sandalye gibi hacimli eşya yapımında ve köpük malzeme yapımında kullanılmaktadır.

Polistiren (PS)
• Özelliği: İşlenebilme kolaylığı ve iyi renklenme yeteneğine sahip, ısı kararlılığı olan optik özelliği iyi derecede olan elektrik yalıtması çok iyi olan bir polimerdir.
• Kullanıldığı yerler: Ev eşyası parçaları, telefon, oto, bilgisayar,elektrik ve elektronik sanayi için gerekli parçalarla, gıda, tekstil, oyuncak ve çok çeşitli makine aksamı yapımında kullanılmaktadır.

Polistiren Plastik Köpük (EPS) Plastik Kullanım Alanları
• Özelliği ve Kullanıldığı Yerler: Korozyona uğrama, küflenme, çürüme gibi istenmeyen özellikleri olmadığından dolayı ambalajlama ve ısı yalıtımında kullanılmaktadır.
Stiren Akrilonitril (SAN)

• Özelliği: Mekanik özellikleri yüksek olan, açık havadan az etkilenen, nebati yağlara, gıda maddelerine, deterjanlara dayanıklı, berrak ve ucuz bir plastiktir.

Polivinil Klorid (PVC)
• Özelliği ve Çeşitleri: Rijit esnek, opak ve saydam türleri vardır. Fiziksel dayanımı ve elektriksel yalıtma özelliği iyidir. Üretim kolaylığı vardır. Çevre koşullarına dirençli ayrıca ucuz bir plastiktir.
• Kullanıldığı yerler: Elektrik tellerinin yalıtımında, boru yapımında, su hortumlarında, yer döşemeciliğinde, oyuncak, koltuk ve yatak süngeri, gıda ambalajlarında, iplik, pencere çerçeveleri, kapılar ve büyük çaplı su boruları yapımında kullanılmaktadır. Kaset kutuları, kırtasiye eşyası (cetvel, tükenmez kalem), gıda maddeleri için soğutucu kabinler, ucuz plastik eşya üretiminde, vantilatör pervanesi ve otomobil sinyal lambaları yapımında kullanılmaktadır.

Sülfon Polimeri (SU)

• Özelliği ve Çeşitleri: Rijit, saydam, sürtünme dayanımı düşük, yüksek sıcaklığa ve bu sıcaklıktaki hava ve suyun etkilerine direnç gösteren plastiklerdir. Polieter Sülfon (PESU), Polisülfon (PSU) ve Poliaril Sülfon (PPSU) olmak üzere 3 çeşittir.

• Kullanıldığı yerler: Tıbbi araç ve gereç, gıda üretim donanımı, TV parçaları , korozyona dayanıklı borular, pompalar, kamera ve saat gövdeleri ile uzay ve havacılık sanayinde kullanılmaktadırlar.

Epoksi Reçineleri (EP) Plastik Kullanım Alanları

• Özelliği ve Çeşitleri: Elektrik, ısı, ve kimyasal dirençleriyle mekanik özellikleri çok iyidir. Sert, rijit ve kırılgandırlar. İyi yapışma özelliği vardır. Kalıplama ve dökme reçineleri olan çeşitleri vardır

Fenolik Plastikler

• Özelliği: Ucuz, elektriksel özellikleri iyi, termik dirençleri yüksek,aleve dayanıklı, su ve kimyasal maddelere mukavemetli plastiklerdir. Piyasada Bakalit ve Resinox adları altında bulunmaktadır.

• Kullanıldığı yerler: Elektrik kumanda tablolarında, elektrik süpürgesi parçaları, elektrik-elektronik alanlarında, yapıştırıcı olarak metallerde kullanılmaktadır. Elektrik parçaları, takım sapları; mermi kovanları ve metal levhaların kaplanması; katmanlı levha, boru ve parça üretimi; uçak konstrüksiyon parçalarının, kaynak veya perçin yerine kullanılmasında ve yapıştırıcı malzemesi olarak kullanılmaktadır.

Amino Reçineleri

• Özelliği ve Çeşitleri: Renksiz ve berrak, ısı dirençleri yüksek, çözücü ve yağlara karşı dirençli, sert plastiklerdir. Üre Formaldehit ve Melamin Formaldehit reçineleri bilinen çeşitleridir.

• Kullanıldığı yerler: Kozmetik ambalaj kapları, elektrik malzemelerinde, kaliteli mutfak malzemelerinde ve tekstil
endüstrisinde elyaf pekiştirilmesinde, su geçirmezlik ve yanmazlığı artırıcı eleman olarak kullanılmaktadır.

Poliüretanlar (PUR)

• Özelliği: Poliisosiyanatın polieter ya da poliester reçineleriyle reaksiyonu sonucu sıvı halde ve köpük halinde oluşan hidrolize dirençli, ucuz, kolay işlenebilir, mekanik dayanımları yüksek plastiklerdir.

• Kullanıldığı yerler: Otomobil koltukları, ev kanepe ve koltuklarında, gürültü söndürücü eleman olarak inşaatlarda, buzdolabında, çatı yalıtımında ve dekorasyon malzemelerinde kullanılmaktadır

Silikon Plastikleri (SI)

• Özelliği: Süt beyazı renginde, su ve yapıştırıcı maddeyi kabul etmeyen; her imalata göre: Sert ve katı olanından yumuşak ve
elastikiyeti olanına kadar çeşidi olan yağlara karşı dayanıklı, asitlere, eriyiklere ve çözücülere dayanıksız plastiklerdir.

• Kullanıldığı yerler: Yüksek sıcaklığa dayanıklı boya ve mürekkeplerde, uçak endüstrisinde motor kablolarında, lak
yapımında, su geçirmez boyalarda ve bazı yapay organ yapımında kullanılmaktadır.

Selüloz Plastikleri

• Özelliği ve Çeşitleri: Ham selülozun bazı kimyasal işlemleriyle elde edilen ürünlerdir. Hammadde olarak odun ve pamuk kullanılır. Selüloz (Nitrat, Asetat, Triasetat, Aseto Butirat, Aseto Propiyonat)Etil selüloz ve Selüloz Eterleri çeşitleridir.

• Kullanıldığı yerler: Tarak, gözlük çerçeveleri, dürbün, bilardo topu , sigara endüstrisinde filtre yapımında, grafik sanatlarda; lak ve boya yapımında kullanılmaktadır.

Plastik Kalıp Firması Denildiğinde İlk akla Gelen Üretici Kalıpçı olmak için Bütün Teknolojiden Faydalanıyoruz . Sizler le hep daha iyiye.

Sonsuz Teşekkürler

ARC Kalıp ve Plastik Sanayi

ABK Teknik İmalat ve Mühendislik Çözümleri Ltd. Şti.
Ak-Pres Metal Yedek Parça Mak. San. Tic. A.Ş.
Akermak Teknik Hırdavat Makine SAn. Paz. Ltd. ŞTi.
Al-Kor Makine Kalıp San. ve Tic. A. Ş.
ALBA Kalıp ve Otomasyon Makineleri San. Ve Tic. Ltd. Şti.
Alp Tasarım Dizayn Hizmetleri Mühendislik
Alseko Metal Sanayi Tic. A. Ş.
Altın Teknik Kalıp Aparat San. ve Tic. Ltd. Şti.
Ar-İş Otomotiv San. Tic. A.Ş
Aroymak Çelik ve Endüstri Donanımları San. Tic. A.Ş.
Arpacılar End. Tas. Otomotiv Ltd. Şti.
Arpek Arkan Parça Alüminyum Enjeksiyon ve Kalıp San. A.Ş.
Artı Cnc Kalıp Mak. San. İç e Dış Tic. Ltd. Şti.
Asse Metal
Atatürk Teknik ve Endüstri Meslek Lisesi
Ateş Demir Çelik Tic. Ltd. Şti.
Atılım Üniversitesi
Atlas İthalat ve İhracat Tic. Ltd. Şti.
Avcılar Teknik ve Endüstri Meslek Lisesi
Ay-Ka Elektrik Emlak İnşaat Sanayi ve Tic. Ltd. Şti
Ayhan Demir Çelik Metal İth. İhr. İmalat San. ve Tic. ltd. Şti.
B Plas A.Ş
B-Tek Metal İmalat San. Ve Tic. Ltd. Şti.
Batı Kalıp san. Tic. Ltd. Şti.
Bekalp Kalıp Mak. İml. Sis. Tas. San. ve Tic. A.Ş.
Beyazay Kalıp San. ve Tic. Ltd. Şti.
Beyçelik Gestamp Kalıp ve Oto Yan San. Paz. ve Tic. A.Ş.
Biltim Bilgisayar Destekli Tasarım ve Üretim San. Tic. Ltd. Şti.
Birleşik Metal A.Ş.
BKM Bursa Kalıp Merkezi A.Ş.
Bodycote Istas Isıl İşlem San. Tic. A. Ş.
Böhler Sert Maden ve Takım San. ve Tic. A.Ş.
Böhler Uddeholm Çelik Sanayi ve Ticaret A.Ş
Bora Kalıp Elemanları San. ve Tic. Ltd. Şti.
BSH Ev Aletleri San. Tic. A. Ş.
Burkamer Kalıp Mak. Muh. San. Tic. Ltd. Şti.
Butgem
Can Metal ve Kağıtçılık Tic. Ltd. Şti.
Can Teknoloji Kalıp ve Metal Oto. Yedek Parç. San. ve Tic. A. Ş.
Çelik Metal San. ve Tic. Ltd. Şti.
Cem Erel Kalıp Teknoloji ve Mak. Met. İth. İhr. San. Tic. Ltd. Şti.
Çınarlı Anadolu Teknik ve Endüstri Meslek Lise
Cnc Makine İleri Teknoloji Pazarlama Ltd. Şti.
Coşkunöz A.Ş.
Dalgıç Kalıp Metal ve Plastik Sanayi Ticaret A.Ş
Delta Kalıp elemanları San. ve Tic. A. Ş.
Detay Cnc Teknolojileri Plastik, Metal,Kalıp San. Tic. Ltd. Şti.
Dirinler Makine Sanayi ve Ticaret A. Ş.
Dket Dağlama ve Desen Uygu. San. Tic. Ltd. Şti.
Dna Mühendislik Kalıp Ltd. Şti.
Doğuş Kalıp Metal Elk. San. Tic. Ltd. Şti.
Dorukmak Ltd. Şti.
Dünya Kalıp Makine ve Otomotiv San. Tic. Ltd. Şti.
Ege Üniversitesi Meslek Yüksekokulu
Eksa Kalıp San. Tic. A. Ş.
Emo Makina ve Otomotiv San. Tic. Ltd. Şti.
Emuge Franken Hassas Kesici Tak. San. Ltd. Şti.
Ena Mühendislik ve Kalıp İmalat San. ve Tic. Ltd. Şti.
Er-El Makine Yedek Parça ve İml. San. Tic. Ltd. Şti.
Erkoç Plastik ve Kalıp San. Ltd. Şti.
Ermetal Otomotiv ve Eşya Sanayi Tic. A.Ş.
Esalba Metal San. ve Tic. A. Ş.
Evrengaz Armatürleri Sanayi ve Ticaret A. Ş.
Faro Turkey Ölçü Sistemleri Ltd. Şti.
Farplas A.Ş.
Fiber gravür desen
Foga Mühendislik Tasarım ve Danışmanlık San. ve Tic. Ltd. Şti.
Fompak Ambalaj ve Poliüretan Sanayi Ticaret A. Ş.
Form Teknik Hırdavat San. ve Tic. Ltd. Şti.
Galaksi Kalip İmalat San. Tic. Ltd. Şti.
Gera Makine Kalıp Metal San. ve Tic. A. Ş.
Girginler Plastik Kalıp e Mak. İmlt. San. Tic. Ltd. Şti
Göksan Kalıp Pres Döküm San. Ltd. Şti.
Gröditz Çelik End. Malz. San. Tic. A. Ş.
Grup Otomasyon Ltd. Şti
Güçsan Plastik Met. San. ve Tic. A.ş.
Güras Kalıp Plastik Makina Otomotiv Sanayi Tic. Ltd. Şti.
Gürmak Kalıp Aparat Plastik Otomotiv Tic. San. Ltd. Şti.
Güvenal Teknik Hırdavat San. Tic. Ltd. Şti.
Hacim Makine Kalıp Ltd. Şti.
Hakan Ünlü Mühendislik
Has Çelik San. ve Tic Ltd. Şti.
Hatko Teknik Donanım Mümessillik ve Ticaret A.Ş.
Hisar Kalıp Mak. San. e Tic. Ltd. Şti.
İltem Mühendislik Eğitim Danışmanlık Ltd. Şti.
İnoksan A. Ş.
İnönü Teknik ve Endüstri Meslek Lisesi
Julien Kalıp Makine San. e Tic. Ltd. Şti
Kare Makine Müh. Plastik San. ve Tic. Ltd. Şti.
Karel Kalıp A.Ş.
Karmak Makine Kalıp San. ve Tic. Ltd. Şti.
Karsan Otomotiv Sanayi A.Ş.
Kema Makina San. ve Tic. Ltd. Şti.
Kemsan Standart Kalıp Elemanları San. Tic. Ltd. Şti.
Kennametal Kesici Takımları San. ve Tic. A.Ş.
Kıranda Plastik Kalıp ve Makine Parçaları San. Tic. Ltd. Şti.
Korkmaz Çelik San. Tic. Ltd. Şti.
Kule Kalıp Makine Sanayi ve Tic. A.Ş
Kutluk Döküm Otomotiv Kalıp ve Mak. Parç. San. ve Tic. Ltd. Şti.
Lazermik Kaynak Markalama San. Tic. Ltd. Şti.
Lider Kalıp San. ve Tic. Ltd. Şti.
Maksimum Makine Model Kalıp San. ve Tic. Ltd. Şti.
Masel Kalıp Baskı Makina Plastik San. Tic. A. Ş.
Mastaş Makine Kalıp San. ve Tic. A.Ş.
Mdk Makine Dizayn Kalıp Tic. Ltd. Şti.
Mehmet Kemal Coşkunöz End. Meslek Lisesi
Meram Teknik ve Endüstri Meslek Lisesi
Mersen İstanbul Sanayileri Ürünleri A. Ş.
Mesob Teknik Lise ve Endüstri Meslek Lisesi
Meusburger Kalıp Setleri ve Elemanları Tic. San. Ldt. Şti.
Modern Kalıp San. Tic. Ltd. Şti.
Moldist Müh. Plastik ve Kalıp San. ve Tic. Ltd. Şti.
Mtn Kalıp Sanayi Ltd. Şti.
Mubitek Tasarım Bilişim Mak. San. Tic. Ltd. Şti.
Mutlusan Model Kalıp San. ve Tic. Ltd. Şti.
Ne-Ka Kalıp Makine Plast. Taş. San. Tic. Ltd. Şti.
Nikken Kesici Takımları San. ve Tic. A.Ş.
Nova Kalıp Ltd. Şti.
Oerlikon Balzers Kap. San. ve Tic. Ltd. Şti.
Okset Kalıp Elemanları San. Tic. A.Ş.
Optimum Teknik Makine Kalıp Hidrolik
Orçun Pres Otomotiv San. ve Pazarlama Ltd. Şti.
Orsa Proje ve Danışmanlık
Otimsa Otomotiv Sanayi A. Ş
Özgü Kalıp ve plastik San. Ltd. Şti.
Öztuğ Otomotiv Mamulleri San. ve Tic. A. Ş.
Palaz Kalıp Oto Yan San. Tic. Ltd. Şti.
Pay Teknik Kalıp Yedek Parça Metal Makine San. ve Tic. Ltd. Şti.
Pikosan Sac Plastik Kalıp Parça İmalat San. Tic. Ltd. Şti.
Plascam Kalıp Ltd. Şti.
Plaskal Kalıp ve Makine San. Tic. Ltd. Şti.
Plast Met Kalıp San. ve Tic. Ltd. Şti.
Platform Metal Kons. Oto. Mak. San. ve Tic. Ltd. Şti.
Presmetal Otomotiv Yan San. Tic. A.Ş,
Pressmech Progressive Kalıp ve Metal Form San. Tic. A. Ş.
Prestij Yayıncılık
Profilsan A.Ş
Reba Metal MAkine San. e Tic. Ltd. Şti.
Reymaksan Kalıp Aparat Otomotiv Mak. İnş. Tur. San. Tic. Ltd. Şti.
Rtc Tec Bağlantı Elem. Med. Mak. Met. Plas. ve İnş San. ve Tic. A. Ş.
S.K.P. Sistem Kalıp Parlatma
Sağlam Metal A.Ş
Şahin Kalıp İmalat Sanayi ve Ticaret
Şahince Otomotiv San. ve Tic. A. Ş.
Sarıgözoğlu Hidrolik Makine ve Kalıp San. A.Ş.
Say Teknik Hırdavat Kalıp Elemanları San.ve Tic.Ltd.Şti.
Schmolz Bickenbach Çelik A.Ş.
Schunk Intec Bağlama Sis. ve Otomasyon San. Tic. Ltd. Şti.
Sema Plastik Kalıp ve Makine San. Tic. Ltd. Şti.
Senel Kalıp Makine San. ve Tic. Ltd. Şti.
Serap Makine Kalıp San. ve Tic. Ltd. Şti.
Ses3000 Cnc Takım Tezgahları ve Bilgisayar Sistemleri Ltd. Şti.
Sönmez Holding
Soylu Tasarım Aparat Kalıp Otomotiv San. Tic. Ltd. Şti.
Spirmak Makine San. ve Tic. Ltd. Şti.
Standart Kalıp ve Kalıp Elemanları San. Tic. Ltd. Şti.
Standex Gravür San. ve Tic. Ltd. Şti.
Surkalıp Kalıp San. ve Tic. Ltd. Şti.
Takosan Plastik San. Tic. ve A.Ş.
Takpa Makina Ticaret ve Sanayi Ltd. Şti.
Tamçelik Isıl İşlem San. Tic. A.Ş.
Tandem Takım Tezgahları San. Tic. Ltd. Şti.
Tekiş Teknik Erozyon Kalıp San. ve Tic. A.Ş.
Teknik Form Plastik Kalıp Gıda ve İnş. San. Tic .Ltd. Şti.
Tekno2000 Pazarlama ve İnşaat Tic. Ltd. Şti.
Teknodak Plastik Kalıp e Makine San. Tic. Ltd.Şti
Tekyaz Teknolojik Yazılım ve Makina Tic. A. Ş.
Tezmaksan Makina Sanayi ve Tic. A. Ş.
Tkare Mühendislik
TKG Otomotiv A.Ş
Tora Makina Kalıp İmalat San. Tic. Ltd. Şti.
Toyotetsu Otomotiv Parçaları Sanayi ve Ticaret A. Ş.
Tümpar Plastik Kalıp Yedek Parça İnş. San. Tic. Ltd. Şti.
Tunaoğlu Otomotiv San. ve Tic. A.Ş.
Tüyap Bursa Fuarcılık A.Ş.
Üçgen Yazılım Dan. Bilg. ve Mak. San. Tic. Ltd. Şti.
Uğur Kalıp Pres Elektronik ve Mak. San. Tic. Ltd. Şti.
Uludağ İhracatçı Birliği
Uludağ Üniversitesi Teknik Bilimler MYO
Ulusal Metal San. Tic. Ltd. Şti.
Universal Endüstriyel Ürünleri İmalat San. ve Tic. Ltd. Şti.
Vatan Pres Otomotiv ve Metal Eşya San. ve Tic. Ltd. Şti.
Whitford Türkiye
Yensoft Yazılım
Yıldız Kalıp Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Yıldız Teknik Üniversitesi
Yükselen Çelik A. Ş.
Zormak Kalıp Makine San. Tic. Ltd. Şti.

erdal pantograf – lazer markalama – lazer yazi – pantograf

Plastik Kalıp Firması

Plastik Kalıp Firması

Plastik Kalıp Firması

Plastik Kalıp Firması

Plastik Kalıp Firması

Plastik Kalıp Firması

Plastik Kalıp

Plastik Kalıp

Plastik Kalıp

Plastik Kalıp

Plastik Kalıp

Plastik Kalıp

Plastik Kalıp

plastik kalıp

plastik kalıp

plastik kalıp

plastik kalıp

kalıp plastik

kalıp plastik

arc plastik

Tel Erozyon Tezgâhlarında program iki aşamadan meydana gelmektedir:

Programın 1. aşamasında, iş parçasının şekli bir koordinat düzlemi içerisinde, şekildeki her bir elemana nokta, daire ve çizgi numaraları verilerek çizilmekte,

Programın 2. aşamada ise kesme yolu yardımıyla esas şekil belirlenmektedir. Kesme işlemi başlatıldığında tel kesme yolunu izleyerek kesme işlemi tamamlanmaktadır.

Bu tezgahlarda genellikle tel çapları 0,05~0,4 mm arasında değişen pirinç, molibden ve tungsten tel elektrotlar kullanılmaktadır. Bu sayede parça yüzeyinde oluşabilecek maksimum radyus miktarı 0,4 mm yi geçmez. Tel erozyon tezgâhında bakır tel (+) , tabla ise (-) yüklüdür. Kesim; telin parçaya değmesi ile meydana gelen ark ile oluşur. Ark anında 8000~12000 °C ısı oluşur.

Tel erozyon tezgâhı sanayide yapımı çok zor olan birçok iş parçasının imalatında kullanılır özellikle kalıp yapımında yaygın bir şekilde kullanılmakla beraber dişli çarkların imalatında da kullanılmaktadır. Çünkü tel erozyon tezgâhından çıkan bir imalatın taşlanması gerekmez.

Herhangi bir imalatın diğer tezgâhlarda işlenmesi mümkün olmayan kısımlarının sadece telin yarıçapı kadar bir tolerans bırakılarak parçanın işlenmesi mümkündür. Ayrıca çok sert olan metaller elektrik iletebilmek koşuluyla işlenebilir.

Çapaksız parça işlenebilmesi ve yüzey pürüzlülüğünün diğer imalat yöntemlerine göre az olması belli başlı avantajlarıdır. Dezavantajları ise telin düşük talaş kaldırma hızına sahip olması ve kesici boyutunun sınırlı olmasıdır.

Sanayide çeşitli türlerdeki kalıp elemanlarının ve dişli çarklarının yapımında, sert metal takımlarının işlenmesinde, elektro erozyon tezgâhlarında kullanılan karmaşık şekilli ve hassas elektrotların işlenmesinde, yüksek hızlarda çalışan kamların imalatında kullanılmaktadır.

Tel Erezyon Tezgahı Seçiminde Dikkat Edilmesi Gerekenler

1- İşlenecek (Kesilecek) malzemenin cinsi,
2- İş parçasının boyutları (Tezgah kapasitesinin belirlenmesi için),
3- Kesilecek işin hassasiyeti (Buna göre jeneratör seçimi yapılır),
4- Tezgah kontrol ünitesi (MCU-Machine Control Unit). genelde her firmanın kendine özg
kontrol ünitesi vardır.
5- açılı kesimler yapılacaksa tezgahın başlığının açılı kesme özelliği dikkate alınmalıdır. (Örneğin 100 mm de 13 derece ya da 100 mm de 26 derece),
6- Gerekiyorsa 6. eksen (Divizör lü kesme),
7- İş parçası bağlama ekipmanları, veller vs.
8- Hassas iş yapılacaksa 0.1-0.3 mm otomatik tel kullanılabilen tezgahlar seçilmeli (Normali 0.25),
9- Servis hizmetleri ve teknik destek,
10- Eğitim hiztleri ve dökuman desteği,
11- Kullanım amacına göre havuzlu ya da püskürtmeli tip tezgah seçilmeli (Havuzlu tip tezgahlar kalıp kesiminde, yedek parça kesiminde ise püskürtmeli tür tercih edilir.).

Kaynak: Hamit ArsIan

Bir takınım kullanım özeliklerinin karakterize edilmesinde en önemli büyüklük, daha çok Rockwell ya da Vickers yöntemleriyle saptanan sertliktir. Yüzeyde baskı elemanı izi istenmediğinde, geri sıçrama yöntemiyle de sertlik ölçülebilir. Çok sert ve kırılgan malzemelerde, Knoop sertlik ölçme yöntemi de kullanılabilir. Her ne kadar, çekme deneyi ile tesbit edilen elastiklik sınırı, akma sınırı ya da 0,2 sınırı, çekme dayanımı, kopma uzaması ve büzülme değerleri, takımlar için olan malzemelerde de dayanım ve şekil değişebilirliği değerlendirmede kriter olarak alınabilirse de, takım malzemelerinde kırılmaya kadar pek az plastik form değişmesi meydana geldiğinden, bunlar malzemenin tanımlanması için yeterli değildir. Mekanik özeliklerin ı daha iyi değerlendirilmesi, statik eğme deneyi ile saptanan 0,1 eğme sının, eğme dayanımı ile elastik ve plastik form değiştirme işinin tesbitiyle yapılabilir. Torsiyon (burulma) ve darbeli torsiyon deneyi de, takım malzemelerinin pratikteki koşullara uygun olarak denenmesinde kullanılabilir. Her ne kadar takımın ömrünün, kırılma tehlikesinden ayrılarak tesbit edilmesi yapılırsa da, süneklilik ve kırılma direnci için kantitatif değer saptanması problem yaratır.

Bugüne kadar çoğu zaman, akma sının ve eğmede kırılma dayanımıyla bağlantılı olarak, kırmaya kadar sarfedilen iş esası üzerine sünekliliğin saptanması yapılır. Buna göre, kalitatif olarak süneklilik kademeleri şöyle sınıflandırılabilir:

Kırılgan : Düşük dayanımda, az plastik şekil değiştirme işi
Sünek yumuşak : Düşük dayanımda, yüksek plastik şekil değiştirme işi
Süneksert : Yüksek dayanımda, yüksek plastik şekil değiştirme işi

Yüksek sertlikteki malzemenin süneklik durumunun tesbiti, bugüne kadar daha çok, çentiksiz ve çentikli numunelerde, darbeli eğme ve statik eğme deneyi ile yapılmıştır. Ancak kırılma mekaniğinin geh^tirilmesiyle, kırılma tokluğu bazı üzerine sünekliiiğin karakterize edilmesi için yeni olanaklar,’ nisbeten kırılgan takım malzemeleri için de verilmektedir. Böylece, -sîabil olmayan çatlak genişlemesi karşısında direnç olarak bu malzeme karakteristiğinin tanımlanması-, aşınma koşullarıyla da bağlantı sağlayabilmektedir.

Ayırma takımlarının gücü ve ömrü, birinci planda takım ve malzeme arasındaki kontakt yerinde aşınma olayıyla belirlenir. Talaşlı işleme esnasında 1000 °C ‘nin üzerine kadar sıcaklıklar doğabileceğinden, mekanik zorlamaların yanında termik zorlamalar da aşınma mekanizmasında etkili olur. Böylece, termik dayanım m azalması ve kesilme maddeciklerinİn kopmasıyİa birlikte gelişen yapışma sonucu mikroskobik adhezyon aşınması ve çatlak teşekkülü olayları ortaya çıkar.

Kesme kenarlarının yuvarlanması tarzında görülen kesici kenar aşınması, dana çok alaşımsız ve düşük alaşımlı çeliklerde görülür. Genişliği, aşınma işareti “B” olarak tanımlanan aşınma yüzeyinin oluşumu, serbest yüzey aşınması olarak karakterize edilir. Nadiren, talaş yüzeyi üzerinde talaş yüzeyi aşınması adı verilen, aşınma görülür. Bu aşınma formu, özellikle hız çeliklerinden ve sert metallerden yapılmış takımlarda, oyuk aşınması (kraterleşme – oyukçuklaşma) tarzında görülür. Kesmenin yanında, kesme süresinin devamıyla derinleşen ve kesme kenarı doğrultusunda kayan, küçük düz kraterler oluşur ve bu durum hızla tahribata ve körlenmeye neden olur.

Aşınma tanımlama büyüklüğü olarak, serbest yüzey üzerindeki oyuk derinliği ve oyuk ekseninin kesme kenarına olan mesafesi (Şekil 155) önemlidir. Bunun tesbiti için, talaşlı şekiîlenebilirük testi gereklidir. Bu amaçla, kesme süresi veya kesme yoluna bağlı olarak aşınma işaret genişliği B ‘nin tesbit edildiği, aşınma karakteristiği deneyi yapılır. Kabul edilebilir aşınma işaret genişliği, malzemeye, takımın çeşidine ve ekonomik bakış açısma bağımlıdır. Henüz başlangıçta, işletme prosesi esnasında direkt aşırıma ölçülmesiyle, talaşlı’ şekillendirme yönteminin optimizasyonu yapılabilir.

Malzemede form verme veya form değiştirme yapan takımlardan, abrasif aşınmaya karşı İyi bir direnç istenmesinin yanında, yeterli süneklilikte yüksek bir dayanım da beklenilir. Yüksek sıcaklıkta şekillendirme için sıcak iş takım çelikleri kullanıldığında, bunlar hem mekanik zorlamaya karşı ve hem de termik zorlamaya karşı koymak zorundadırlar. İyi bir sıcakta sertlik ve sıcakta dayanım dışmda, oksidasyon sonucu meydana gelen tumllaşmaya dayanım ile yanma ve sıcakta çatlamaya karşı hassasiyetle ifade edilen, yeterli düzeyde termik dayanıma sahip olmalıdırlar. Eğer takım, pres döküm kalıbı ve dövme kalıbı gibi, periyodik iş akışında çok fazla sıcaklık değişmelerine maruz kalıyorsa, yanma çatlakları teşekkül edebilir. Isıtılmış malzeme ile direkt temas eden takım yüzeyi, saniyenin çok altında bir süre içerisinde aniden ısınır ve genleşir. Takım malzemesinin içlerindeki daha soğuk tabakaların daha az genleşmesinden dolayı, basma gerilmeleri teşekkül eder, müteakip soğumada da çekme gerilmesi teşekkül ederek ters durum olur. Bununla bağlantılı olan elastik-plastik şekil değiştirmeler sonucunda, ağ formunda yüzey çatlakları meydana gelir (atrisyon ile aşınma). Yanma çatlakları yanında, özellikle derin oyuklu takımlarda kesit değişmelerinde ve iç kenarlarda, takımın içine de nüfuz eden, sıcakta çatlamalar meydana gelir. Şok ısınmaya karşı dayanım olarak da ifade edilen çatlamaya hassasiyet için ölçü, çentik darbe dayanımı ve sıcakta akma sınırı yanında, malzemenin ısı iletme kabiliyeti ve genleşme katsayısıdır. Ayrıca, işletme koşulları altmda takım tutumunun tahmini için, çoğu zaman mekanik titreşim ya da sıcaklık etkisiyle uzun süre devam eden zorlamaların olduğu göz önünde tutulmalıdır. Böyle durumlarda, malzemenin sürekli titreşim dayanımı veya zaman sürekli dayanımının saptanması yoluna gidilir.

Kalıpta kesme ve ölçme takımları için, ölçü kararlılığı da önem taşır. Bu olay, hem ölçü değişmesi olarak tanımlanan, ısıl işlem esnasmda ısıl gerilmelerle form değişmesi ve dönüşüm olaylarıyla hacim değişmesi sonucu önlenemeyen ölçü değişmelerini v* hem de kurala uygun yapılmayan ısıl işlemde oluşan ve düzeltilemeyen form değişmelerini kapsar. Ölçü değişmeleri, çok karışık olarak incelenebilir ve alaşım miktarına, ısıl işlem teknolojisine ve takım form ve ölçülerine bağımlıdır.

Takım ya da iş çeliklerinin ergitme, alaşımlama ve ısıl işlem teknolojisinin geniş sınırlar içerisinde değişmesi ve bununla çok farklı isteklerin karşılanması, oldukça fazla önem taşır. Alışılmış olarak, çelikler aşağıdaki tarzda sınıflandırılabilir:

Alaşımsız takım çelikleri
Alaşımlı soğuk iş çelikleri
Sıcak iş çelikleri
Hız çelikleri

Konstrüksİyon ve takım çelikleri arasında, kimyasal bileşim açısından kesin bir sınır yoktur. Örneğin, aynı miktarda krom içeren bir çelik, hem rulmanlı yatak (Bölüm 9.6.İ.) ve hem de soğuk hadde takımı için kullanılabilir. Diğer taraftan, Bölüm 5.6’da açıklanan sementasyon çelikleri, yüksek polimerlerin işlenmesinde kullanılan takımlar için en önemli malzemedir.

Çeliklerin yanında ilave olarak, dökülmüş sert alaşımlar, sinterlenmiş sert metaller ve oksit seramikler, sert döküm, elmas (diamant) ve sentetik sert maddeler de kullanılır. Demir olmayan metaller ve alaşımları, ancak özel yerlerde kullanılabilir : Örneğin, nikel esaslı sıcak kesme bıçağı ve enjeksiyon döküm kalıbı, Cu-Be alaşımı kıvılcım yapmayan takmalar gibi.

Yaklaşık olarak tüm işleme yöntemleri için takım çelikleri önemli olduğundan dolayı, malzemelerin tanıtımı yanında, bunların üretimleri ve işlenebilirlikleri de aşağıda açıklanmıştır. Ayrıca, 4.Bölüm’de belirtilen ısıl işlem bilgilerine ilave olarak, takım çelikleri için önemli olan ek bilgiler de verilmiştir.

ERGİTME ve ŞEKİL VERME
Takım çelikleri, prensip olarak asal çelik olarak ve daha çok da bazik ark firınlannda üretilirler. İyi bir kalite için en önemli yaklaşım, az miktarda Cr, Ni ve Cu içeren temiz hurda kullanılmasıdır. Ergitmenin, vakum altmda, elektron bombardımanlı çok kamaralı fırında (EMO) ve cüruf altmda ergitme (ESU) tarzında yapıldığı, yüksek kaliteli takım çeliği üretimi de yaygınlaşmaktadır. EMO yönteminde kaHtenin iyileştirilmesi, düşük basınçta ve su ile soğutulan kristalizörde katılaşma ile sağlanırken, ESU yönteminde içinden çeliğin damladığı reaksiyon kabiliyetli cürufun rafinasyonu ile ulaşılır. Bu tarzda üretilen uîtra arı (UA) çeliklerin yapısı, boşluksuz, kabarcıksız, gözeneksiz ve çekirdek çekmesîz durumdadır ve pek az çökelme eğilimi nedeniyle, daha iyi kimyasal homojenlik gösterirler. Bu şekilde elde edilen iyi çekirdek özelikleri, özellikle büyük boyutlu takımlar için yarar sağlar. Ultra an çeliklerin bir diğer üstünlüğü, önemli ölçüde azaltılmış gaz miktar. ±r Böylece, EMO yönteminde oksijen miktarı yaklaşık % 70 ve azot miktarı % 30 ilâ 50 değerlerine düşürölsrca. kükürt miktarının da düşürülmesiyle birlikte, metalik olmayan bağlantı miktarı çok azaltılır ve bur.u^.i mikroskobik arıklık derecesinde önemli ölçüde iyileşme sağlanır. Ayrıca, vakum altmda tekrar ersr^ii yapıldığında, sıcakta şekillenebilirliği ve sıcakta sünekliliği azaltan Pb, Bi, Sb ve As gibi, kolay uçabilecek elementler de çelikten tam olarak uzaklaştırılabilir. Uîtra arıtılmış çeliklerden takım İmalatı işleminde parlatılabilirlik (yüksek polimer malzemelerin üretimi ve soğuk haddeleme takımları), iyileştirilmiş aşınma dayanımı (yükseltilmiş sıcakta aşınma dayanımı) ve yükseltilmiş sıcakta süneklilik (azaltılmış yanniî es: U~ tehlikesi), büyük önem taşır. Ultra an çeliklerden imal edilen takımların ömrü, takım cinsi ve j.srr koşullarına bağlı olarak, alışılmış tarzda üretilen çeliklere nazaran % 20 ilâ 100 kadar daha fazladır.

Yüksek sertlikteki malzemenin sünekiüik durumunun tesbiti, bugüne kadar daha çok, çentiksiz ve çentikli numunelerde, darbeli eğme ve statik eğme deneyi ile yapılmıştır. Ancak kırılma mekaniğinin geh^tirilmesiyle, kırılma tokluğu Kje (Bkz. Bölüm 7.2.3.) bazı üzerine sünekliiiğin karakterize edilmesi için yeni olanaklar,’ nisbeten kırılgan takım malzemeleri için de verilmektedir. Böylece, -sîabil olmayan çatlak genişlemesi karşısında direnç olarak bu malzeme karakteristiğinin tanımlanması-, aşınma koşullarıyla da bağlantı sağlayabilmektedir.

I SiS yönteminin ilave bir gelişimi ile kristal ayrışmalarının görülmesi de engellenmiş ve çeliklere izotropik îzeiik kazandırılmıştır. Tek faz strüktürü sağlanması sonucu, haddeleme doğrultusuna dik yönde yükselen .-haklilik, kopma dayanımını İyileştirir ve çok eksenli gerilim durumlarında çentik hassasiyetini azaltır. Bu yönteme göre üretilen soğuk iş ve sıcak iş takım çelikleri, iki ilâ üç kat kadar daha yüksek ömre sahiptir.

Kütükler döküldükten sonra, haddeleme ya da dövme ile tekrar işlenirler. Yüksek karbonlu çeliklerde sementit ağı oluşabileceği ve düşük sıcaklıklara siyah kırılma meydana gelebileceğinden dolayı, sıcak şekillendirme sıcaklığının tam doğru olarak korunmasına dikkat edilmelidir.
Çelik döküm veya hassas dökümle üretilen malzemeler, çok sayıda üretilen takımlar için ekonomik olabileceğinden, ancak sınırlı olarak tercih edilirler. Çelik dökümün kullanılması halinde, takımın sıcakta dayanımı ve aşınma direnci yükselir ve mekanik özeliklerde daha iyi izotropi sağlanır.

Ayırma takımlarının gücü ve ömrü, birinci planda takım ve malzeme arasındaki kontakt yerinde aşınma olayıyla belirlenir. Talaşlı işleme esnasında 1000 °C ‘nin üzerine kadar sıcaklıklar doğabileceğinden, mekanik zorlamaların yanında termik zorlamalar da aşınma mekanizmasında etkili olur. Böylece, termik dayanım m azalması ve kesilme maddeciklerinİn kopmasıyİa birlikte gelişen yapışma sonucu mikroskobik adhezyon aşınması ve çatlak teşekkülü olayları ortaya çıkar. Torna kalemi için karakteristik aşınma görünümleri, Şekil 154’de görülmektedir.

Kesme kenarlarının yuvarlanması tarzında görülen kesici kenar aşınması, dana çok alaşımsız ve düşük alaşımlı çeliklerde görülür. Genişliği, aşınma işareti “B” olarak tanımlanan aşınma yüzeyinin oluşumu, serbest yüzey aşınması olarak karakterize edilir. Nadiren, talaş yüzeyi üzerinde talaş yüzeyi aşınması adı verilen, aşınma görülür. Bu aşınma formu, özellikle hız çeliklerinden ve sert metallerden yapılmış takımlarda, oyuk aşınması (kraterleşme – oyukçuklaşma) tarzında görülür. Kesmenin yanında, kesme süresinin devamıyla derinleşen ve kesme kenarı doğrultusunda kayan, küçük düz kraterler oluşur ve bu durum hızla tahribata ve körlenmeye neden olur.

Aşınma tanımlama büyüklüğü olarak, serbest yüzey üzerindeki oyuk derinliği ve oyuk ekseninin kesme kenarına olan mesafesi (Şekil 155) önemlidir. Bunun tesbiti için, talaşlı şekiîlenebilirük testi gereklidir. Bu amaçla, kesme süresi veya kesme yoluna bağlı olarak aşınma işaret genişliği B ‘nin tesbit edildiği, aşınma karakteristiği deneyi yapılır. Kabul edilebilir aşınma işaret genişliği, malzemeye, takımın çeşidine ve ekonomik bakış açısma bağımlıdır. Henüz başlangıçta, işletme prosesi esnasında direkt aşırıma ölçülmesiyle, talaşlı’ şekillendirme yönteminin optimizasyonu yapılabilir.

ALAŞIM ELEMENTLERİNİN ETKİSİ
Alaşım elementi ilavesiyle, takım çeliklerinin özelikleri çok katlı olacak şekilde değiştirilebilir. Ya demir kafesinde çözülen ya da özel karbür teşekkülü için katılan alaşım elemanları, sertleşebilirliği, meneviş dayanımını, sertliği, dayanımı, sünekliliği ve aşınma direncini farklı ölçüde iyileştirirler. Önemli alaşım elemanlarının herbirinin takım çeliklerindeki özel etkisi, özet olarak şöyledir :

Karbon : Ani soğutma sertleşmesiyle, alaşımsrz çeliklerde 1 ilâ 4 mm sertleşme derinliğine ulaşılması mümkündür. % I karbonun üzerinde, ulaşılabilecek en yüksek sertlik sabittir, fakat artan karbür miktarıyla aşınma direnci giderek yükselir.

Mangan : Dönüşüm hızım düşürmesinden dolayı, sertleşebilirliği arttırır ve böylece daha büyük kesitlerde sertleşebilMik sağlar. Ancak, tane kabalaşması da yapar ve meneviş kırılganlığına sebep olur. Darbe ve basma zorlamalarında aşınma direncini arttıracak şekilde, soğuk sertleşme eğilimi vardır.

Silisyum ; Oksİdasyona karşı dayanımı arttırır, fakat aynı zamanda karbon azalması (dekarbürize) eğilimi de artar.
Elastiklik sınırım yükseltmesinden dolayı, silisyum alaşımlı çelikler iyi yaylanma özelikü takımlar için kullanılır. Sıcak İş takım çeliklerinde, % 1 Sİ miktarıyla, yapışma eğilimi azaltılır.

Krom : Kritik soğuma hızım düşürür ve böylece sertleşebilirliği arttırır. Özel karbürler teşekkül ettirdiğinden, aşınma direncini, soğuğa dayanıklılığı arttırır. Takım çeliklerinde, en önemli alaşım elementlerinden biridir.

Volfram : Tane İnceltici olarak etki eder, aşırı ısınmaya karşı hassasiyeti azaltır ve aşınma direncini, sıcakta dayanımı ve meneviş dayanımın.}, iyileştiren özel sert karbürler meydana getirir. Kötü yönü, ısı iletme kabiliyetini azaltması ve bununla bağlantılı olarak ısıl işlemde çatlak teşekkülü eğilimini arttırmasıdır.

Molibden : Meneviş kırılganlığına mani olur ve kuvvetli karbür yapıcı olarak sertliği, aşınma direncini ve meneviş dayanımını arttırır.

Vanadyum : Zor çözülebilen karbürler teşekkül ettirmesi sonucu, yüksek ostenitleştirme sıcaklıklarmda tane büyümesini engeller ve aşınma direncim arttırır. Bundan dolayı, yüksek vanadyum miktarlarında takımın parlatılabilirliği kötüleşir.

Kobalt: Karbür teşkil edici elementlerin ostenitte çözülme kabiliyetlerini arttırır ve ayrıca sıcakta dayanımı, sıcakta sertliği, meneviş dayanıklılığını ve ısı iletme kabiliyetini yükseltir.

Nikel: Sertleşme derinliğini iyileştirir ve taneyi inceltir. Nikel ilavesi, darbe ve çarpma zorlamalarıyla çalışan takımlarda sünekliliği arttırması bakımmdan, özel önem taşır.

Malzemede form verme veya form değiştirme yapan takımlardan, abrasif aşınmaya karşı İyi bir direnç istenmesinin yanında, yeterli süneklilikte yüksek bir dayanım da beklenilir. Yüksek sıcaklıkta şekillendirme için sıcak iş takım çelikleri kullanıldığında, bunlar hem mekanik zorlamaya karşı ve hem de termik zorlamaya karşı koymak zorundadırlar. İyi bir sıcakta sertlik ve sıcakta dayanım dışmda, oksidasyon sonucu meydana gelen tumllaşmaya dayanım ile yanma ve sıcakta çatlamaya karşı hassasiyetle ifade edilen, yeterli düzeyde termik dayanıma sahip olmalıdırlar. Eğer takım, pres döküm kalıbı ve dövme kalıbı gibi, periyodik iş akışında çok fazla sıcaklık değişmelerine maruz kalıyorsa, yanma çatlakları teşekkül edebilir. Isıtılmış malzeme ile direkt temas eden takım yüzeyi, saniyenin çok altında bir süre içerisinde aniden ısınır ve genleşir. Takım malzemesinin içlerindeki daha soğuk tabakaların daha az genleşmesinden dolayı, basma gerilmeleri teşekkül eder, müteakip soğumada da çekme gerilmesi teşekkül ederek ters durum olur.

Kaynak: Ayhan Demir Çelik