Беларускі Хельсінкскі Камітэт - сумесная заява

Заява праваабарончай кааліцыі ў сувязі з прызнаннем экстрэмісцкімі фарміраваннямі праваабарончых арганізацый Беларускі ПЭН, Human Constanta і Беларускі Хельсінкскі Камітэт

office — Tue, 14 Apr 2026 10:49:18 +0000

У сувязі з інтэнсіфікацыяй прызнання беларускіх праваабарончых арганізацый экстрэмісцкімі фарміраваннямі мы, кааліцыя беларускіх і міжнародных праваабарончых арганізацый, заяўляем наступнае:

За апошні месяц улады Беларусі прызналі экстрэмісцкімі фарміраваннямі тры вядомыя беларускія праваабарончыя арганізацыі: Беларускі ПЭН (рашэнне КДБ ад 27.02.2026 № 4/41-61), Human Constanta (рашэнне КДБ ад 11.03.2026 № 4/41-63), Беларускі Хельсінкскі Камітэт (рашэнне КДБ ад 31.03.2026 № 4/41-72). Дзейнасць гэтых арганізацый і звязаных з імі інфармацыйных рэсурсаў забаронена на тэрыторыі Беларусі. Дзейнасць праваабаронцаў, звязаных з гэтымі арганізацыямі, любыя формы ўзаемадзеяння з імі і іх рэсурсамі крыміналізаваны і цягнуць за сабой крымінальную адказнасць як мінімум паводле артыкулаў «Стварэнне экстрэмісцкага фарміравання або ўдзел у ім» (артыкул 361-1 КК) і «Садзеянне экстрэмісцкай дзейнасці» (артыкул 361-4 КК) у залежнасці ад уцягнення.

Беларускі ПЭН – праваабарончая арганізацыя, заснаваная ў 1989 годзе, якая абараняе беларускіх літаратараў, перакладчыкаў і даследчыкаў літаратуры, публіцыстаў, інтэлектуалаў і тых, хто стварае і распаўсюджвае культуру, абараняе слова і яго майстроў, культурныя і грамадзянскія правы і свабоды, гуманістычныя каштоўнасці, ідэнтычнасць, ствараючы і даючы прастору для развіцця беларускай культуры, творчасці і міжкультурнага дыялогу. Беларускі ПЭН – частка Міжнароднага ПЭНа, сузаснавальнік Беларускага дома правоў чалавека імя Барыса Звозскава, уваходзіць у кааліцыю беларускіх праваабарончых арганізацый. Беларускі ПЭН быў ліквідаваны рашэннем Вярхоўнага суда Беларусі 9 жніўня 2021 года. За 2020–2022 гады арганізацыя перажыла праверкі Міністэрства юстыцыі, ператрусы, юрыдычную ліквідацыю, блакіроўку сайта, рэлакацыю актыву ў Варшаву – але ні на адзін дзень не спыняла сваёй працы і працягвае яе сёння.

Human Constanta – беларуская праваабарончая арганізацыя, заснаваная ў 2015 годзе, працуе з актуальнымі выклікамі ў сферы правоў чалавека. Дзейнасць арганізацыі засяроджана на трох кірунках: абароне правоў замежных грамадзян і асоб без грамадзянства, прасоўванні недыскрымінацыі і адукацыі ў галіне правоў чалавека, а таксама лічбавых свабод і правоў. Місія – прасоўванне грамадскіх інтарэсаў і сумесныя дзеянні ў адказ на сучасныя выклікі ў сферы правоў чалавека. Арганізацыя аказвае юрыдычную дапамогу, ладзіць маніторынг і аналіз, супастаўляе беларускае заканадаўства з міжнароднымі стандартамі і распаўсюджвае гэтыя веды праз адукацыйныя ініцыятывы.

Беларускі Хельсінкскі Камітэт – адна з найстарэйшых праваабарончых арганізацый Беларусі, працуе з 1995 г. Заснавальнікамі БХК сталі вядомыя грамадскія і культурныя дзеячы краіны: Васіль Быкаў (ён жа першы старшыня назіральнай рады БХК), Рыгор Барадулін, Радзім Гарэцкі, Святлана Алексіевіч, Генадзь Бураўкін і інш. У 2021 годзе Вярхоўны суд Беларусі пазбавіў БХК рэгістрацыі, арганізацыя працягвае сваю дзейнасць у выгнанні. У ліпені 2022 года, нягледзячы на рашэнне ўладаў аб ліквідацыі, Беларускі Хельсінкскі Камітэт атрымаў кансультатыўны статус пры ЭКАСАС ААН і зрабіўся першай беларускай НДА з такім статусам. Больш за 30 гадоў БХК абараняе правы чалавека ў Беларусі, працуе над сістэмнымі зменамі і гуманізацыяй беларускага заканадаўства.

Рашэнне ўладаў прызнаць гэтыя арганізацыі «экстрэмісцкімі фарміраваннямі» з’яўляецца палітычна матываваным пераследам, звязаным з мірнай рэалізацыяй людзьмі сваіх правоў і свабод і здзяйсняным як частка шырокамаштабнай палітыкі дзяржавы у пераследзе нязгодных. Часткай гэтай палітыкі з’яўляецца задушэнне грамадзянскага актывізму, стыгматызацыя арганізацый грамадзянскай супольнасці ў цэлым і беларускага праваабарончага руху ў прыватнасці. Нагадаем, што ў 2023 годзе «экстрэмісцкімі фарміраваннямі» былі прызнаны ПЦ «Вясна» і Беларуская асацыяцыя журналістаў. За апошнія 5 гадоў рэсурсы многіх праваабарончых арганізацый і ініцыятыў былі прызнаны «экстрэмісцкімі матэрыяламі». Базавы інструмент такой палітыкі пасля 2020 года – фармалізацыя і інстытуцыялізацыя рэпрэсій праз заканадаўства.

Мы чарговы раз падкрэсліваем, што беларускае заканадаўства аб супрацьдзеянні экстрэмізму не адпавядае міжнародным стандартам, не мае законных мэтаў, сфармулявана шырока і абстрактна, што дае празмерную свабоду дзеянняў дзяржаўным органам і дазваляе ім адвольна прымяняць прававыя палажэнні з мэтай палітычных рэпрэсій. Пад маркай абароны нацыянальнай бяспекі і грамадскага парадку дзяржава аб’яўляе арганізацыі, якія вядуць мірную праваабарончую дзейнасць, «экстрэмісцкімі», у той час як яе сапраўдная мэта – задушыць любую нязгоду з дзеяннямі ўладаў.

Такім чынам, прызнанне Беларускага ПЭНа, Human Constanta, Беларускага Хельсінкскага Камітэта і іншых арганізацый «экстрэмісцкімі фарміраваннямі» ўяўляе сабой недапушчальнае ўмяшанне ў ажыццяўленне свабоды выказвання меркаванняў, свабоды асацыяцый, якія з’яўляюцца правамі, гарантаванымі Міжнародным пактам аб грамадзянскіх і палітычных правах, удзельніцай якога з’яўляецца Беларусь, а таксама парушае правы, замацаваныя ў Дэкларацыі аб праваабаронцах – ключавым рамачным дакуменце ААН, Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь. Больш за тое, прызнанне праваабарончых арганізацый «экстрэмісцкімі фарміраваннямі» выступае адным з актаў пераследу як злачынства супраць чалавечнасці паводле сэнсу Рымскага статута.

Акрамя гэтага, улады, крыміналізуючы праваабарончую дзейнасць, ствараюць невыносныя ўмовы для тых, хто займаецца канкрэтнай прафесіяй. Гэта з’яўляецца парушэннем права на працу праваабаронцаў як прафесійнай групы ў плане свабоды выбару працы, гарантаванай Міжнародным пактам аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах. Такія дзеянні фактычна цягнуць за сабой забарону на прафесію.

Пры гэтым такая форма пераследу ў дачыненні да арганізацый, якія функцыянуюць у выгнанні, з’яўляецца часткай транснацыянальных рэпрэсій.

У сувязі са сказаным мы патрабуем ад уладаў Беларусі:

Адмяніць рашэнні аб прызнанні Беларускага ПЭНа, Human Constanta, Беларускага Хельсінкскага Камітэта, гэтак жа, як і іншых арганізацый грамадзянскай супольнасці, «экстрэмісцкімі фарміраваннямі» ці «экстрэмісцкімі арганізацыямі».
Прывесці заканадаўства аб супрацьдзеянні экстрэмізму ў адпаведнасць з міжнароднымі стандартамі ў галіне правоў чалавека.
Спыніць практыку прызнання арганізацый, ініцыятыў «экстрэмісцкімі» без разумных і прапарцыйных падстаў, а таксама практыку прызнання інфармацыйных рэсурсаў, накіраваных на інфармаванне грамадскасці аб сітуацыі з правамі чалавека, «экстрэмісцкімі матэрыяламі».

Мы заклікаем праваабаронцаў, арганізацыі грамадзянскай супольнасці розных краін праявіць салідарнасць з беларускім праваабарончым рухам, а міжнародныя органы і арганізацыі – даць належную ацэнку парушэнням правоў чалавека ў Беларусі, патрабаваць ад уладаў Беларусі выканання міжнародных абавязацельстваў у галіне правоў чалавека, спынення практыкі адвольнага прызнання арганізацый «экстрэмісцкімі», а іх рэсурсаў – «экстрэмісцкімі матэрыяламі».

Праваабарончы цэнтр «Вясна»

Беларускі Хельсінкскі Камітэт

Беларускі ПЭН

Беларускі дом правоў чалавека імя Барыса Звозскава

Беларуская асацыяцыя журналістаў

Прававая ініцыятыва

Lawtrend

Lawyers’ Rights Watch Canada

International Bar Association’s Human Rights Institute (IBAHRI)

Human Rights House Foundation

ARTICLE 19

International Federation for Human Rights

Заява праваабарончай кааліцыі з нагоды адвольнага прызнання нядзейнымі пашпартоў грамадзян Рэспублікі Беларусь

office — Fri, 10 Apr 2026 09:05:31 +0000

сумесная заява

трансгранічныя рэпрэсіі

МУС

пашпарты

палітвязень

У сувязі з тым, што сталі вядомыя факты адвольнага прызнання ўладамі нядзейнымі пашпартоў былых палітвязняў, прымусова высланых з Беларусі пасля вызвалення ў верасні і снежні 2025 года, мы, кааліцыя беларускіх праваабарончых арганізацый, заяўляем наступнае:

Абарона сваіх грамадзян – базавая функцыя і абавязак дзяржавы. Арт. 10 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь прадугледжвае, што грамадзяніну Рэспублікі Беларусь гарантуецца абарона і заступніцтва дзяржавы як на тэрыторыі Беларусі, так і за яе межамі. Пашпарт з’яўляецца адной з праяў суверэнітэту дзяржавы і пацвярджае гарантыю абароны грамадзяніна дзяржавай як на сваёй тэрыторыі, так і за мяжой.

Асабліва падкрэсліваем, што пашпарт – гэта не проста адміністрацыйны дакумент, але пацвярджэнне юрыдычнай і сацыяльнай ідэнтычнасці чалавека. Нягледзячы на тое, што адсутнасць дзейнага пашпарта de jure не вядзе да страты грамадзянства, яна стварае сітуацыю фактычнага безграмадзянства (de facto statelessness), закранае годнасць чалавека і перашкаджае рэалізацыі многіх яго базавых правоў, у тым ліку права на роўнае абыходжанне (недыскрымінацыю) (арт. 26 Пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах, арт. 22 Канстытуцыі), права на прызнанне правасуб’ектнасці (арт. 16 Пакта), права на свабоднае перамяшчэнне (арт. 12 Пакта), права на неўмяшанне ў асабістае і сямейнае жыццё (арт. 17 Пакта), права ўступаць у шлюб і ствараць сям’ю (арт. 23 Пакта), права ўласнасці (арт. 44 Канстытуцыі).

У адпаведнасці з артыкулам 2 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, дзяржава адказная перад грамадзянінам за стварэнне ўмоў для свабоднага і годнага развіцця асобы. Арт. 59 Канстытуцыі замацоўвае абавязак дзяржаўных органаў, службовых і іншых асоб, якім даверана выкананне дзяржаўных функцый, у межах сваёй кампетэнцыі прымаць неабходныя меры для ажыццяўлення і абароны правоў і свабод асобы.

Адвольнае прызнанне нядзейнымі пашпартоў людзей, якія пераследуюцца з палітычных прычын, з’яўляецца не проста адмовай дзяржавы ад абароны сваіх грамадзян, але наўмысным злоўжываннем уладай з боку дзяржаўных органаў, якія мусяць забяспечваць абарону правоў грамадзян. Гэта дадатковая рэпрэсіўная мера (а таксама новая практыка ў кантэксце трансгранічных рэпрэсій) у дачыненні да людзей, якія ўжо падвергліся адвольнаму крымінальнаму пераследу і панеслі несправядлівае пакаранне за рэалізацыю сваіх законных правоў і свабод.

Пры гэтым сам факт прымусовага выдварэння гэтых людзей надае іх становішчу асаблівую ўразлівасць і складае асобнае парушэнне як нацыянальнага заканадаўства, так і міжнародна-прававых абавязацельстваў Рэспублікі Беларусь (гл. заяву кааліцыі ад 22.12.2025 г.). Прызнанне нядзейнымі пашпартоў (нават пры фізічнай адсутнасці пашпарта на руках) у дадатак да прымусовай высылкі дэманструе не толькі неправамернасць такіх дзеянняў, але і асаблівы цынізм уладаў, якія імкнуцца любымі даступнымі спосабамі пагоршыць становішча, падоўжыць пакуты і прыніжэнне годнасці людзей, што пераследуюцца паводле палітычных матываў.

Нагадваем, што адмова ўладаў Беларусі ад абароны ўласных грамадзян у якасці трансгранічнай рэпрэсіўнай меры носіць значна шырэйшы характар і датычыць не толькі вызваленых і прымусова вывезеных людзей. Працягвае дзейнічаць Указ № 278 «Аб парадку выдачы дакументаў і ажыццяўленні дзеянняў» ад 04.09.2023 г. («пашпартны ўказ»), якім была скасавана частка функцый замежных устаноў Рэспублікі Беларусь, у тым ліку па выдачы і абмене пашпартоў. У выніку тысячы грамадзян Беларусі, у тым ліку іх нованароджаныя дзеці, застаюцца без базавага дакумента, які пацвярджае асобу, і, як вынік, без магчымасці паўнавартаснага сацыяльнага жыцця і рэалізацыі шэрагу правоў. Колькасць такіх людзей няспынна павялічваецца.

Мы таксама канстатуем, што адвольнае прызнанне пашпартоў нядзейнымі можа разглядацца як частка дзяржаўнай палітыкі, якая прадугледжвае шырокамаштабны і сістэматычны напад на насельніцтва як кантэкстуальны элемент злачынстваў супраць чалавечнасці ў разуменні кваліфікацыі Міжнароднага крымінальнага суда ў кантэксце расследавання сітуацыі Літва/Беларусь.

У сувязі са сказаным, мы заклікаем улады Рэспублікі Беларусь:

выконваць свае канстытуцыйныя абавязкі па абароне грамадзян Рэспублікі Беларусь і стварэнні ўмоў для рэалізацыі іх правоў належным чынам, без дыскрымінацыі паводле прыкметы палітычных перакананняў або паводле іншых прыкмет, у прыватнасці:

спыніць практыку адвольнага прызнання пашпартоў нядзейнымі;
забяспечыць аднаўленне дзеяння пашпартоў;
адмяніць Указ № 278 «Аб парадку выдачы дакументаў і ажыццяўленні дзеянняў» ад 04.09.2023 г. і аднавіць выкананне замежнымі ўстановамі Беларусі функцыі выдачы і абмену пашпартоў.

Заклікаем прадстаўнікоў міжнародных арганізацый і замежных дзяржаў, у тым ліку тых, хто ўдзельнічае ў перамовах наконт вызвалення:

прыкладаць максімальныя дыпламатычныя намаганні для спынення практык, якія абмяжоўваюць у правах грамадзян Рэспублікі Беларусь, вызваленых у выніку перамоў;
прыкладаць максімальныя дыпламатычныя намаганні для спынення практык, якія абмяжоўваюць у правах іншых грамадзян Рэспублікі Беларусь, што засталіся без дзейнага пашпарта з віны ўладаў, а таксама для адмены Указа № 278 («пашпартнага ўказа»);
аказваць максімальнае садзейнічанне ў легалізацыі на тэрыторыі замежных дзяржаў прымусова высланым і іншым грамадзянам Рэспублікі Беларусь, якія засталіся без дзейнага пашпарта з віны ўладаў Беларусі;
разглядаць названыя практыкі як форму трансгранічных рэпрэсій і ўлічваць іх пры ацэнцы сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі.

Беларускі Хельсінкскі Камітэт

Lawtrend

Human Constanta

Беларускі ПЭН

Беларуская Асацыяцыя Журналістаў

Праваабарончы цэнтр «Вясна»

Прававая ініцыятыва

Беларускі дом правоў чалавека імя Барыса Звозскава

Офіс па правах людзей з інваліднасцю

Беларускі Кангрэс Дэмакратычных Прафсаюзаў

Заява аб сістэмным пераследзе ў кніжнай сферы і прызнанні літаратурных арганізацый "экстрэмісцкімі фармаваннямі"

office — Thu, 19 Mar 2026 08:26:56 +0000

сумесная заява

Беларускі ПЭН разам з праваабарончай і культурнай супольнасцю рашуча асуджае новую хвалю маштабных рэпрэсій супраць незалежных выдаўцоў, распаўсюджвальнікаў кніг і культурных арганізацый у Беларусі. Апошнія падзеі сведчаць пра мэтанакіраванае знішчэнне інфраструктуры беларускага кнігавыдання і беспрэцэдэнтную крыміналізацыю легальнай культурнай дзейнасці.

Так, у лютым – сакавіку 2026 года была задакументавана чарговая хваля пераследу, падчас якой стала вядома пра больш чым дваццаць выпадкаў затрыманняў і ціску на прадстаўнікоў кніжнай сферы і літаратурныя і выдавецкія арганізацыі. Адначасова з гэтым дзяржава працягвае актыўна выкарыстоўваць антыэкстрэмісцкае заканадаўства і транснацыянальныя рэпрэсіі ў якасці інструментаў для знішчэння беларускай культуры і кнігі і пераследу іншадумцаў.

З публічна вядомых фактаў гэтага перыяду:

16 лютага сайт і сацыяльныя сеткі праваабарончай і культурнай арганізацыі Беларускі ПЭН, якая зарэгістраваная і легальна дзейнічае ў Польшчы, былі абвешчаны "экстрэмісцкімі матэрыяламі".

16 лютага Камітэт дзяржаўнай бяспекі прызнаў "экстрэмісцкім фармаваннем" выдавецтва "Gutenberg Publisher", якое зарэгістравана і легальна дзейнічае ў Польшчы.

17 лютага сілавыя структуры правялі ператрус у выдавецтве "Тэхналогія", якое працягвала працу ў Беларусі, і канфіскавалі ўсё абсталяванне. Выдавецтва прыпыніла сваю дзейнасць.

17 лютага былі затрыманыя не менш за 10 чалавек, некаторыя з якіх былі асуджаныя на 14–15 сутак адміністрацыйнага арышту, сярод іх – дырэктар выдавецтва "Тэхналогія" Вацлаў Багдановіч, перакладчык і былы выдавец Зміцер Колас, а таксама распаўсюджвальнік кніг Алесь Яўдаха.

Вядомыя іншыя, непублічныя, выпадкі пераследу. Ёсць прыкметы катаванняў і збіцця затрыманых.

27 лютага КДБ прыняў рашэнне аб прызнанні праваабарончай і культурнай арганізацыі Беларускі ПЭН "экстрэмісцкім фармаваннем".

3 сакавіка КДБ прызнаў "экстрэмісцкім фармаваннем" "кааліцыю выдавецтваў і кнігараспаўсюджвальнікаў". Такой кааліцыі насамрэч не існуе: яна была выдумана ў самім рашэнні як падстава для пераследу. У склад "кааліцыі" штучна ўключылі вядомых кніжных выдаўцоў: фонд "Kamunikat.org" (які зарэгістраваны і легальна дзейнічае ў Польшчы), выдавецтвы "Lohvinau Publishing House" і "Andrei Yanushkevich Publishing" (зарэгістраваны і легальна дзейнічае ў Польшчы). Сярод асобаў, якія маюць дачыненне да дзейнасці так званага экстрэмісцкага фарміравання, былі названыя: Яраслаў Іванюк (грамадзянін Польшчы), Андрэй Янушкевіч, Ігар Логвінаў, а таксама Зміцер Колас, Вацлаў Багдановіч і Алесь Яўдаха, якія адбываюць адміністрацыйны арышт, што стварае для іх рэальную пагрозу крымінальнага пераследу. Зміцер Колас, Вацлаў Багдановіч і Алесь Яўдаха былі прызнаныя праваабарончай супольнасцю палітвязнямі.

Беларускі ПЭН разглядае гэтыя дзеянні як сістэматычную дзяржаўную палітыку, накіраваную на ліквідацыю іншадумства і этнацыд – знішчэнне незалежнай культурнай сферы Беларусі. Навешваючы на незалежных выдаўцоў і кнігараспаўсюджвальнікаў цэтлікі "экстрэмістаў", улады фактычна крыміналізуюць усю экасістэму стварэння і распаўсюджвання кніг на беларускай мове. Такія захады з’яўляюцца наўмысным, неапраўдана шырокім і злоўжывальным прымяненнем антыэкстрэмісцкага заканадаўства супраць людзей і арганізацый, якія адстойваюць правы чалавека і абараняюць нацыянальную культуру.

Стварэнне юрыдычных фантомаў, такіх як выдуманая "кааліцыя выдавецтваў і кнігараспаўсюджвальнікаў", сведчыць пра выкарыстанне метадаў таталітарнага мінулага. Штучнае аб’яднанне незалежных дзеячаў у "злоўжывальную структуру" мае на мэце фабрыкацыю крымінальных спраў паводле артыкулаў аб экстрэмізме.

Пераслед выдавецтваў і культурных арганізацый – гэта не толькі напад на канкрэтных людзей і ініцыятывы. Гэта ўдар па праве ўсяго беларускага грамадства на доступ да кнігі, ведаў, мовы, культурнай памяці і свабоднага інтэлектуальнага абмену. Такія дзеянні ствараюць атмасферу страху, прымушаюць да самацэнзуры, разбураюць прафесійныя сувязі і падрываюць саму магчымасць існавання незалежнага культурнага жыцця.

Гэта наўпрост парушае Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь, якая гарантуе свабоду выказвання (арт. 33) і права на ўдзел у культурным жыцці (арт. 51), а таксама груба супярэчыць міжнародным стандартам, у тым ліку артыкулу 19 Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах, артыкулу 15 Міжнароднага пакта аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах, артыкулам 2, 7, 11 Канвенцыі ЮНЕСКА аб ахове і заахвочванні разнастайнасці форм культурнага самавыяўлення (2005 года), якія гарантуюць права людзей і культурных арганізацый ствараць, вырабляць і распаўсюджваць культурныя выказванні, а таксама прызнаюць ключавую ролю грамадзянскай супольнасці ў культурным жыцці.

Больш за тое, такія дзеянні набываюць характар транснацыянальных рэпрэсій, паколькі яны маюць на мэце запалохаць і абмежаваць дзейнасць тых культурных дзеячаў і арганізацый, якія вымушана працягваюць сваю працу за межамі краіны.

Мы падкрэсліваем, што прызнанне мірнай культурнай і праваабарончай дзейнасці «экстрэмісцкай» не мае нічога агульнага з абаронай грамадскай бяспекі. Гэта форма адвольнай крыміналізацыі законнай дзейнасці і злоўжыванне антыэкстрэмісцкім заканадаўствам з мэтай задушэння свабоды выказвання, свабоды асацыяцыі і права на ўдзел у культурным жыцці.

Мы выказваем безумоўную салідарнасць з усімі затрыманымі і пераследаванымі прадстаўнікамі кніжнай галіны. Незалежныя выдаўцы, перакладчыкі і кнігараспаўсюджвальнікі – гэта стрыжнёвыя інстытуцыі і асобы, дзякуючы якім сёння захоўваецца беларуская літаратура і інтэлектуальнае жыццё.

Мы патрабуем ад уладаў Беларусі:

неадкладна спыніць сістэматычны пераслед у кніжнай сферы, культурных ініцыятыў, дзеячаў культуры;
неадкладна вызваліць усіх беспадстаўна затрыманых;
спыніць практыку стварэння штучных падстаў для пераследу за ажыццяўленне прафесійнай культурнай дзейнасці;
адмяніць неправамерныя рашэнні аб прызнанні выдавецтваў, кнігараспаўсюджвальнікаў і Беларускага ПЭНа "экстрэмісцкімі фармаваннямі".

Мы таксама звяртаемся да міжнароднай супольнасці, праваабарончых арганізацый і міжнародных культурных інстытуцый, урадаў дзяржаў, а таксама да Спецыяльнага дакладчыка ААН у галіне культурных правоў, Спецыяльнага дакладчыка ААН па сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі, ЮНЕСКА з просьбай падтрымаць нашыя патрабаванні і заклікам:

публічна асудзіць гэтыя парушэнні культурных правоў,
патрабаваць ад уладаў Беларусі неадкладнага вызвалення затрыманых і адмену неправамерных рашэнняў,
праявіць дзейную салідарнасць з беларускімі кнігавыдаўцамі, у тым ліку праз пашырэнне магчымасцяў падтрымкі культурніцкіх праектаў,
працягваць рашучы ціск на ўлады Беларусі дзеля забеспячэння выканання тымі сваіх міжнародных абавязацельстваў у галіне правоў чалавека,
да маніторынгу захавання культурных правоў у Беларусі.

Мы заклікаем міжнародную супольнасць не абмяжоўвацца сімвалічнай падтрымкай, а даваць публічную і паслядоўную ацэнку гэтым дзеянням як злоўжыванню антыэкстрэмісцкім заканадаўствам і як форме сістэмнага разбурэння незалежнай беларускай культуры.

Заяву падтрымліваюць:

Беларускі ПЭН
Правовая инициатива
Human Constanta
Праваабарончы цэнтр "Вясна"
Lawtrend
Беларуская асацыяцыя журналістаў
Беларускі Хельсінкскі Камітэт
Беларускі дом правоў чалавека імя Барыса Звозскава
Тутэйшы Тэатр
Fundacja Tutaka, Paweł Stana Stankiewicz
Беларуская Рада культуры
Грамадская культурніцкая кампанія "Будзьма беларусамі!"
Фундацыя “Дом творцаў”
Stowarzyszenie Czabor
Крысціна Дробыш, аўдыявыдаўца
Belarusische Gemeinschaft Razam e. V.
Razamkunst
Выдавецтва Сведкі
Gutenberg Publisher
hochroth Minsk
Fundacja RozUM Media
Фонд Kamunikat.org
Skaryna Press
Grunwald Publishing

Заява праваабарончай кааліцыі з нагоды прымусовай высылкі з Беларусі людзей, вызваленых у выніку памілавання

office — Mon, 22 Dec 2025 21:00:00 +0000

сумесная заява

У сувязі з актывізаванай практыкай прымусовай высылкі з Беларусі памілаваных палітычных зняволеных, што набывае масавы і сістэматычны характар, мы, кааліцыя беларускіх праваабарончых арганізацый заяўляем наступнае:

Мы вітаем вызваленне 175 чалавек (52 – 11 верасня 2025 г. і 123 – 13 снежня 2025 г.), з якіх 163 былі раней асуджаныя ў парушэнне прававых стандартаў у выніку палітычна матываванага пераследу, як і іншыя вызваленні, якія адбыліся раней (у прыватнасці, 21 чэрвеня 2025 г.). Мы выказваем надзею, што падобныя вызваленні працягнуцца, і па-ранейшаму заклікаем беларускія ўлады праяўляць дальнабачнасць у пераадоленні гуманітарнага крызісу, што склаўся ў краіне.

Разам з тым, мы выказваем сур'ёзную занепакоенасць тым, як менавіта рэалізуюцца гэтыя вызваленні. Вызваленыя асобы зазнаюць гвалтоўнае перамяшчэнне да межаў суседніх дзяржаў, а менавіта беларуска-літоўскай і беларуска-ўкраінскай межаў. Некаторыя з вызваленых паведамлялі, што перамяшчэнні адбываліся з мяшкамі на галовах, у кайданках. Гэта ўсё ажыццяўлялася ў парушэнне базавых працэсуальных гарантый свабоды, без забеспячэння магчымасці прававой абароны, уключна з доступам да неабходных дакументаў і прававой дапамогі.

Акрамя таго, перамяшчэнне людзей на тэрыторыю Украіны — дзяржавы, якая знаходзіцца ў стане ўзброенага канфлікту, — у непасрэдную блізкасць да зоны баявых дзеянняў, уяўляе сабой дадатковы фактар сур'ёзнай фізічнай небяспекі і глыбокага псіхалагічнага ўзрушэння для людзей, што правялі доўгі час у месцах пазбаўлення волі ў негуманных умовах утрымання і з гэтай нагоды ўжо знаходзяцца ў асабліва ўразлівым становішчы.

Вызваленыя асобы, гвалтоўна вывезеныя за межы Рэспублікі Беларусь, фактычна апынуліся ў сітуацыі прымусовага выгнання і былі пазбаўленыя магчымасці вярнуцца на радзіму. Некаторыя з іх пазбаўленыя пашпартоў. Такія дзеянні беларускіх уладаў прама парушаюць як нацыянальнае заканадаўства, так і міжнародныя абавязальніцтвы Беларусі, і робяць яшчэ больш уразлівым становішча людзей, якія ўжо панеслі несправядлівае пакаранне. Паводле паведамленняў беларускіх уладаў, яны былі памілаваныя і вызваленыя ад пакарання, бо няма ўказанняў на памілаванне шляхам замены пакарання на больш мяккае, што азначае, што ўсе гэтыя людзі мусяць быць вольныя. Прымусовая высылка, што ажыццяўляецца фактычна пад канвоем адразу з месцаў несвабоды, у першую чаргу парушае іх права на асабістую свабоду (арт. 25 Канстытуцыі, арт. 9 Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах), а таксама свабоду перамяшчэння (арт. 30 Канстытуцыі, арт. 12 (п. 4) Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах). Грамадзяне і асобы, што да іх прыраўнаваныя, маюць права свабодна знаходзіцца на тэрыторыі Беларусі, а таксама пакідаць і вяртацца ў яе.

У дачыненні да прымусовага вывазу вызваленых людзей ва Украіну, з нагоды наўмыснага стварэння дадатковай сітуацыі небяспекі для жыцця і здароўя, можна казаць, як мінімум, аб парушэнні права на жыццё (арт. 6 Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах), бо абавязальніцтва паважаць і забяспечваць права на жыццё распаўсюджваецца на разумна прадказальныя пагрозы, а таксама на сітуацыі што пагражаюць жыццю, якія могуць прывесці да гібелі людзей.

Звяртаем увагу, што ў адпаведнасць з арт. 7 (1) (d) Статута Міжнароднага крымінальнага суда, такія дзеянні ўладаў, якія здзяйсняюцца ў межах дзяржаўнай палітыкі, маштабна або сістэматычна, могуць быць кваліфікаваныя як злачынства супраць чалавечнасці ў выглядзе дэпартацыі. Кожная наступная высылка толькі ўзмацняе такую кваліфікацыю, пацвярджаючы прыкметы дэпартацыі як злачынствы супраць чалавечнасці.

Падобная прымусовая высылка вызваленых палітвязняў пазбаўляе іх цалкам або часткова яшчэ цэлага шэрагу базавых правоў, без якіх немагчымае нармальнае жыццё. У прыватнасці, парушаюцца правы, звязаныя з сямейнымі адносінамі, маёмасныя, жыллёвыя, працоўныя правы, права на здароўе, права на сацыяльнае забеспячэнне ды іншыя правы.

У сувязі з выкладзеным мы заклікаем улады Рэспублікі Беларусь:

паважаць і безумоўна выконваць замацаваныя Канстытуцыяй і міжнароднымі дамовамі Рэспублікі Беларусь права грамадзян на асабістую свабоду і права на свабоду перамяшчэння, якое ўключае права бесперашкодна вяртацца ў Беларусь;
не ствараць сітуацыі дадатковай небяспекі і пагрозы, выконваючы права грамадзян на жыццё;
спыніць практыку прымусовай высылкі грамадзян Рэспублікі Беларусь пасля вызвалення;
забяспечыць вызваленых людзей дакументамі і даць ужо прымусова высланым магчымасць бяспечна вярнуцца ў Беларусь, а людзям, якіх плануецца вызваліць у будучыні — права свабодна выбіраць месца свайго знаходжання.

Заклікаем прадстаўнікоў міжнародных арганізацый і замежных дзяржаў, якія ўдзельнічаюць у перамовах па вызваленні:

прыкладаць максімальныя дыпламатычныя намаганні для спынення практыкі прымусовай высылкі вызваленых грамадзян Рэспублікі Беларусь;
аказваць максімальнае садзейнічанне ў легалізацыі на тэрыторыі замежных дзяржаў прымусова высланым грамадзянам Рэспублікі Беларусь.

Human Constanta;

Беларускі Хельсінкскі Камітэт;

Lawtrend;

Беларускі ПЭН;

Respect-Protect-Fulfill;

Праваабарончы цэнтр "Вясна";

Прававая ініцыятыва;

Беларуская асацыяцыя журналістаў;

Беларускі дом правоў чалавека імя Барыса Звозскава;

Офіс па правах людзей з інваліднасцю;

Права на абарону.

Праваабаронцы: "Вызваленне палітычных зняволеных – неабходны, але недастатковы крок"

office — Mon, 15 Dec 2025 15:26:21 +0000

сумесная заява

Абсерваторыя па абароне праваабаронцаў (FIDH-OMCT) і шэраг праваабарончых арганізацый з розных краін

Абсерваторыя нагадвае, што Алесь Бяляцкі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру 2022 года і былы віцэ-прэзідэнт Міжнароднай федэрацыі за правы чалавека (FIDH), а таксама юрыст «Вясны» Уладзімір Лабковіч былі адвольна затрыманыя 14 ліпеня 2021 года, прыцягнутыя да крымінальнай адказнасці і 3 сакавіка 2023 года асуджаныя адпаведна да дзесяці і сямі гадоў пазбаўлення волі ў адплату за іх законную і мірную праваабарончую дзейнасць. Іх заключэнне ўяўляла сабой грубае парушэнне міжнародных абавязацельстваў Беларусі ў галіне правоў чалавека, уключаючы правы на свабоду выказвання меркаванняў, свабоду аб'яднанняў і справядлівае судовае разбіральніцтва.

Хоць іх вызваленне прыносіць доўгачаканую палёгку ім самім, іх сем'ям, калегам і праваабарончай супольнасці па ўсім свеце, Абсерваторыя падкрэслівае, што гэты крок застаецца недастатковым, пакуль сотні праваабаронцаў, журналістаў, юрыстаў, актывістаў і палітычных апанентаў працягваюць адвольна ўтрымлівацца ў Беларусі па палітычна матываваных абвінавачваннях выключна за ажыццяўленне сваіх фундаментальных свабод, а рэпрэсіі супраць беларускіх іншадумцаў працягваюцца без паслаблення. У прыватнасці, Валянцін Стэфановіч – былы віцэ-прэзідэнт FIDH, арыштаваны разам з Алесем Бяляцкім і Уладзімірам Лабковічам у ліпені 2021 года, праваабаронца і сябра «Вясны» Марфа Рабкова, якая знаходзіцца пад вартай з верасня 2020 года, а таксама заснавальніца Human Constanta Наста Лойка, адвольна затрыманая з верасня 2022 года, не былі пацверджаныя сярод вызваленых палітычных зняволеных. Разам з імі многія праваабарончыя журналісты, юрысты і прафсаюзныя актывісты па-ранейшаму знаходзяцца ў адвольным зняволенні, уключаючы Андрэя Пачобута, Кацярыну Андрэеву, Ігара Ільяша, Данііла Палянскага, Паўла Дабравольскага, Андрэя Аляксандрава і многіх іншых.

Абсерваторыя і арганізацыі-падпісанты заклікаюць беларускія ўлады неадкладна і безумоўна вызваліць усіх палітычных зняволеных і ўсіх адвольна затрыманых, спыніць судовыя пераследы і рэпрэсіі ў дачыненні да грамадзянскай супольнасці, а таксама адмяніць рэпрэсіўнае заканадаўства, якое выкарыстоўваецца для крыміналізацыі мірнага іншадумства і свабоды выказвання меркаванняў. Улады таксама павінны забяспечыць поўную рэабілітацыю, уключаючы адмену прысудаў і аднаўленне грамадзянскіх і палітычных правоў, для ўсіх асоб, незаконна пазбаўленых волі на працягу многіх гадоў.

Абсерваторыя і арганізацыі-падпісанты таксама настойліва заклікаюць міжнародную супольнасць працягваць уважліва сачыць за сітуацыяй у Беларусі і выкарыстоўваць усе даступныя прававыя, палітычныя і дыпламатычныя меры для забеспячэння адказнасці за цяжкія парушэнні правоў чалавека і міжнародныя злачынствы, у тым ліку шляхам перадачы сітуацыі на разгляд Міжнароднага крымінальнага суда.

Арганізацыі, якія падпісалі заяву:

Міжнародная федэрацыя за правы чалавека (FIDH), у рамках Абсерваторыі па абароне праваабаронцаў;
Сусветная Арганізацыя супраць катаванняў (OMCT), у рамках Абсерваторыі па абароне праваабаронцаў;
Праваабарончы цэнтр "Вясна";
Цэнтр правоў чалавека, Грузія;
Фонд ILI, Казахстан;
Інстытут грамадзянскай супольнасці, Арменія;
Грамадскае аб'яднанне "Годнасць", Казахстан;
Асацыяцыя Promo-LEX, Малдова;
Нарвежскі Хельсінкскі Камітэт, Нарвегія;
Östgruppen (Шведская ініцыятыва за дэмакратыю і правы чалавека);
Austausch e. V., Нямеччына;
Беларускі Хельсінкскі Камітэт (БХК);
Венгерскі Хельсінкскі Камітэт, Венгрыя;
Цэнтр правоў чалавека Азербайджана, Азербайджан;
aditus foundation, Мальта;
LIBERECO – партнёрства за правы чалавека, Германія / Швейцарыя;
REDRESS Інстытут правоў чалавека;
Міжнародная асацыяцыя юрыстаў (IBAHRI);
ARTICLE 19;
People in Need;
Front Line Defenders;
Bir Duino Кыргызстан;
АДЦ "Мемарыял";
Еўрапейская платформа за дэмакратычныя выбары (EPDE);
Міжнароднае таварыства за справядлівыя выбары і дэмакратыю (ISFED);
Цэнтр правоў чалавека ZMINA, Украіна;
Цэнтр грамадзянскіх свабод, Украіна;
Творчы воркшоп па правах чалавека і псіхасацыяльнай устойлівасці, Польшча.

Заява з нагоды смерці ў няволі палітвязня Андрэя Паднябеннага

office — Wed, 10 Sep 2025 09:36:15 +0000

сумесная заява

смерць у МПВ

палітвязні

Сумесная заява праваабарончай супольнасці Беларусі

Як стала вядома, 3 верасня 2025 года ў папраўчай калоніі №15 У Г.Магілёве памёр 36-гадовы палітвязень Андрэй Паднябенны. Па паведамленнях СМІ, прычынай смерці стала ўдушша. Беларуская праваабарончая супольнасць выказвае глыбокае спачуванне сям'і, родным і блізкім Андрэя Паднябеннага ў сувязі з яго смерцю.

Андрэя Паднябеннага, які мае расійскае грамадзянства, але з шасці гадоў жыве ў Беларусі, двойчы асудзілі ў закрытым рэжыме па шэрагу так званых "экстрэмісцкіх" артыкулаў Крымінальнага кодэкса, якія ўлады Беларусі выкарыстоўваюць для пераследу палітычных праціўнікаў і дысідэнтаў, да 16 гадоў 8 месяцаў пазбаўлення волі і буйнога штрафу.

На дадзены момант абставіны смерці Андрэя Паднябеннага дакладна не расследаваныя. Аднак, паводле папярэдняй інфармацыі, ён падвяргаўся жорсткаму абыходжанню ва ўстанове Дэпартамента выканання пакаранняў МУС.

Смерць Андрэя Паднябеннага — дзявятая за апошнія пяць гадоў смерць палітвязня ва ўстановах ДВП МУС. Так:

у траўні 2021 года ў папраўчай калоніі № 17 у Шклове Магілёўскай вобласці памёр палітвязень Вітольд Ашурак;
у траўні 2023 года ў калоніі "Віцьба" памёр палітвязень Мікалай Клімовіч;
у ліпені 2023 года ў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі Гродна памёр мастак Алесь Пушкін. У бальніцу яго прывезлі з турмы № 1 Гродна;
у студзені 2024 года ў папраўчай калоніі "Віцьба" памёр палітвязень Вадзім Храсько;
у лютым 2024 года ў турэмным шпіталі памёр палітвязень Ігар Леднік. У бальніцу яго даставілі з калоніі № 2 Бабруйск;
9 красавіка 2024 года ў Брэсцкім СІЗА памёр Аляксандр Кулініч. Яго абвінавацілі паводле арт. 368 (абраза Лукашэнкі) Крымінальнага кодэкса;
11 кастрычніка 2024 года ў магілёўскай калоніі № 15 памёр грамадзянін Расійскай Федэрацыі Дзмітрый Шлетгаўэр;
у пачатку 2025 года памёр палітвязень Валянцін Штэрмер, які адбываў тэрмін у шклоўскай калоніі № 17.

У сувязі з чарговай смерцю ў Беларусі чалавека, які знаходзіцца ў месцах пазбаўлення волі, мы нагадваем беларускім уладам аб міжнародных абавязацельствах у галіне правоў чалавека. Так, артыкулам 6 Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах замацавана, што "права на жыццё з'яўляецца неад'емным правам кожнага чалавека". У сваёй заўвазе агульнага парадку № 36 (артыкул 6: права на жыццё) Камітэт па правах чалавека адзначыў, што " права на жыццё мае вырашальнае значэнне як для асобных асоб, так і для грамадства ў цэлым. Яно само па сабе з'яўляецца самым каштоўным правам, уласцівым кожнаму чалавеку, але яно таксама ўяўляе сабой адно з асноўных правоў, эфектыўная абарона якога з'яўляецца неабходным умовай для ажыццяўлення ўсіх іншых правоў чалавека". Камітэт таксама адзначыў, што"права на жыццё – гэта права, якое не падлягае вузкаму тлумачэнню". Гаворка ідзе пра "права фізічных асоб не падвяргацца дзеянням або бяздзейнасці, якія маюць сваёй мэтай або чакана могуць выклікаць іх ненатуральную або заўчасную смерць. Артыкул 6 Пакта гарантуе гэта права ўсім людзям без якога б там ні было адрознення, уключаючы асоб, якія падазраюцца або асуджаных у сувязі з нават самымі цяжкімі злачынствамі".

Важна падкрэсліць, што знаходжанне чалавека ва ўмовах ізаляцыі накладае асаблівыя абавязацельствы на дзяржаву. У сувязі з гэтым нагадваем пра ўказанне Камітэта па правах чалавека ў заўвазе № 36: "дзяржавы-ўдзельніцы нясуць павышаную абавязацельства клапаціцца аб прыняцці любых неабходных мер для абароны жыцця асоб, пазбаўленых волі дзяржавай, паколькі, падвяргаючы асоб арышту, затрымання, зняволення ці іншым чынам пазбаўляючы іх волі, дзяржавы-ўдзельніцы бяруць на сябе адказнасць за клопат аб іх жыцці і фізічнай недатыкальнасці, пры гэтым для памяншэння такой адказнасці яны не могуць спасылацца на адсутнасць фінансавых рэсурсаў або іншыя матэрыяльна-тэхнічныя праблемы. Абавязак па абароне жыцця ўсіх затрыманых асоб уключае ў сябе аказанне ім неабходнай медыцынскай дапамогі і адпаведны рэгулярны кантроль за іх здароўем".

Штодня тысячы зняволеных і якія ўтрымліваюцца пад вартай перажываюць парушэнне асноўных правоў на жыццё і здароўе, свабоды не падвяргацца ўсім відам забароненага стаўлення, якія гарантаваныя як міжнароднымі абавязацельствамі дзяржавы, так і Канстытуцыяй.

Асаблівую трывогу выклікае ўтрыманне палітычных зняволеных ва ўмовах поўнай або частковай ізаляцыі ад знешняга свету, што з'яўляецца грубейшым парушэннем правоў чалавека. Дадаткова, адсутнасць доступу да належнага прававога прадстаўніцтва і сувязі з сям'ёй робіць сітуацыю яшчэ больш крытычнай, пагражаючы не толькі фізічнаму, але і псіхалагічнаму дабрабыту зняволеных. Гэтая сістэма прымусу і кантролю становіцца крыніцай сур'ёзнай турботы як для беларускай грамадзянскай супольнасці, так і для міжнароднай супольнасці, і патрабуе неадкладных дзеянняў для выпраўлення парушэнняў правоў чалавека.

Мы ў чарговы раз вымушаны канстатаваць, што Рэспубліка Беларусь не выконвае свае абавязацельствы ў сферы права на жыццё і ў гэтай частцы. Права на жыццё ў належнай ступені не ахоўваецца законам і не забяспечваецца на практыцы, што рэгулярна прыводзіць да незваротных трагедый.

Сітуацыя пагаршаецца практыкай адвольнага затрымання: акрамя агульнага ігнаравання меркаванняў неабходнасці і суразмернасці пры вынясенні прысудаў, суддзі часцяком не прымаюць пад увагу стан здароўя абвінавачаных, прызначаючы сур'ёзныя санкцыі, звязаныя з пазбаўленнем волі, за дзеянні, па сутнасці, якія ўяўляюць сабой рэалізацыю правоў чалавека альбо няцяжкія правапарушэнні. У выніку ў месцах прымусовага ўтрымання аказваюцца таксама і людзі з уразлівых груп, для якіх прымусовая ізаляцыя або заключэнне аказваецца яшчэ большым выпрабаваннем, чым для іншых.

Улады Беларусі павінны ўсвядоміць, што падобныя выпадкі смерцяў палітычных зняволеных толькі пацвярджаюць выказаныя праваабаронцамі ацэнкі адносна захавання правоў чалавека і страты Беларуссю прыкмет прававой дзяржавы. Улады павінны прызнаць, што адвольнае зняволенне і пераслед за выказванне палітычных перакананняў супярэчаць асноўным прынцыпам дэмакратыі і прававога парадку.

Недастатковая ўвага да гэтых праблем і адсутнасць канкрэтных дзеянняў для іх вырашэння толькі паглыбляюць крызіс у галіне правоў чалавека ў краіне і пагаршаюць яе міжнародную рэпутацыю. Кожная новая смерць палітвязня ў беларускіх турмах толькі падкрэслівае неабходнасць неадкладных і канкрэтных захадаў з боку ўладаў для выпраўлення сітуацыі. А таксама неабходнасць максімальна магчымых дыпламатычных намаганняў з боку міжнароднай супольнасці, накіраваных на вызваленне людзей, якія знаходзяцца ў Беларусі ў месцах несвабоды па палітычных матывах.

Мы працягваем падкрэсліваць, што кожная смерць палітвязня ў месцах пазбаўлення волі з'яўляецца следствам сістэмнай дзяржаўнай палітыкі бесчалавечнага абыходжання з людзьмі, заснаванага на палітычных матывах.

На падставе выкладзенага, яшчэ раз падкрэсліваючы важнасць забеспячэння права чалавека на жыццё і здароўе, мы, прадстаўнікі беларускай праваабарончай супольнасці, патрабуем ад беларускіх уладаў:

ад Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь і Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь — распачаць крымінальную справу па факце смерці Андрэя Паднябеннага, правесці аб'ектыўнае і ўсебаковае расследаванне для ўстанаўлення прычын дадзенай трагедыі і праінфармаваць грамадскасць аб яго выніках;
праінфармаваць грамадскасць аб выніках расследавання смерцяў іншых палітычных зняволеных у беларускіх турмах;
забяспечыць належную медыцынскую і псіхалагічную дапамогу ў месцах прымусовага ўтрымання;
ад супрацоўнікаў пенітэнцыярных устаноў, іншых дзяржаўных устаноў, якія ажыццяўляюць прымусовую ізаляцыю (ІЧУ, ЦІП, СІЗА і інш.), і іх кіраўніцтва - выканання Канстытуцыі Рэспублікі Беларусі і міжнародных абавязацельстваў па забеспячэнні аховы жыцця і здароўя асоб, пазбаўленых волі і якія знаходзяцца ў ізаляцыі.

Названыя патрабаванні дапаўняюць заявы беларускай праваабарончай супольнасці аб недапушчальнасці пераследу грамадзян за ажыццяўленне сваіх грамадзянскіх і палітычных правоў, неадкладнага вызвалення і перагляду крымінальных спраў усіх палітвязняў у Беларусі.

Беларускія ўлады павінны няўхільна выконваць міжнародныя абавязацельствы ў галіне правоў чалавека, што ўключае ў сябе забеспячэнне незалежнасці судоў, абарону свабоды слова і меркавання, а таксама гарантыі справядлівага судовага разбору для ўсіх грамадзян, незалежна ад іх палітычных перакананняў або сацыяльнага статусу, а таксама правесці сур'ёзную рэформу сістэмы юстыцыі і папраўчых устаноў.

Праваабарончы цэнтр "Вясна"

Беларускі Хельсінкскі Камітэт

Беларускі ПЭН

Прававая ініцыятыва

Беларускі Дом Правоў Чалавека

Недапушчальныя паводзіны і этычныя стандарты: пазіцыя праваабаронцаў

office — Thu, 24 Jul 2025 12:10:55 +0000

сумесная заява

У сувязі са з'яўленнем інфармацыі пра выпадкі недапушчальных паводзін з боку Андрэя Стрыжака, сузаснавальніка Фонду салідарнасці BYSOL, які, паводле заяў некалькіх беларускіх актывістак, рассылаў няпрошаныя фотаздымкі інтымнага характару і здзяйсняў іншыя няпрошаныя сэксуалізаваныя дзеянні, мы, прадстаўнікі беларускай праваабарончай супольнасці, заяўляем наступнае.

Мы выказваем падтрымку пацярпелым, ставімся да іх слоў з сур'ёзнасцю і спачуваннем, а таксама ўдзячныя тым, хто знайшоў у сабе сілы выступіць публічна.

Мы лічым недапушчальнымі любыя сэксуалізаваныя дзеянні ці камунікацыю, якія здзяйсняюцца без ясна выяўленай і свабодна дадзенай згоды. Учыненыя без згоды, такія дзеянні з'яўляюцца гвалтам. У сітуацыях, спалучаных з дысбалансам улады, такія дзеянні набываюць асабліва небяспечны і разбуральны характар і ствараюць атмасферу псіхалагічнай небяспекі.

Мы падтрымліваем абвешчанаеМы са шкадаваннем прызнаем, што праблема недапушчальных паводзін у грамадзянскім сектары – у тым ліку сэксуалізаваны гвалт, грубасць, прыніжэнне ці іншыя формы недапушчальнага ўзаемадзеяння, – значна шырэйшая за разгляданую сітуацыю, з'яўляецца комплекснай і патрабуе сістэмнага адказу ўсёй супольнасці.

Мы падкрэсліваем важнасць адкрытай і ўсебаковай дыскусіі па гэтых пытаннях для выпрацоўкі этычных нормаў, умацавання культуры правоў чалавека і бяспечнага ўзаемадзеяння. Дыскусіі і любыя разборы, нягледзячы на ўсю складанасць, павінны заставацца аб'ектыўнымі і ўзважанымі.

Мы асабліва адзначаем неабходнасць захоўваць правілы прафесійнай этыкі не толькі ў адносінах прамога падпарадкавання або ва ўзаемадзеянні з бенефіцыярамі, але і ў гарызантальных адносінах з калегамі і каляжанкамі па сектары – там, дзе няма фармальнай залежнасці. Нагадваем, што дзеянне Мы хочам нагадаць, што праваабарончая дзейнасць і любая іншая дзейнасць, звязаная з дапамогай людзям, накладае асаблівую сацыяльную адказнасць на тых, хто яе ажыццяўляе. Умовы вымушанай міграцыі, у якіх сёння знаходзіцца значная частка дэмакратычнай і праваабарончай супольнасцяў, ствараюць дадатковыя ўразлівасці, а адказнасць набывае яшчэ большае значэнне. Яна патрабуе не толькі захавання прафесійных нормаў, але і развітой самарэгуляцыі – гатоўнасці кожнага і кожнай адкрыта абмяркоўваць складаныя тэмы, рэагаваць на недапушчальныя паводзіны і браць асабістую адказнасць за свае дзеянні і агульную атмасферу ў супольнасці.

Зыходзячы са сказанага, мы заклікаем кожнага і кожную з арганізацый грамадзянскай супольнасці, медыя, палітычных структур і іншых інстытуцый:

У любых адчувальных камунікацыях зыходзіць з прынцыпу ясна выяўленай згоды.
Выключаць любое выкарыстанне дысбалансу ўлады.
Не злоўжываць сацыяльным капіталам (прадстаўнікоў і прадстаўніц грамадзянскай супольнасці, медыя, палітычных структур і іншых інстытуцый) у асабістым жыцці.
Рабіць праактыўны ўнёсак у стварэнне бяспечнага і паважлівага асяроддзя: развіваць уласную чуласць і сацыяльную кампетэнтнасць, рэагаваць на недапушчальныя паводзіны прадстаўнікоў і прадстаўніц супольнасці і падтрымліваць тых, хто паведамляе пра такія паводзіны.
Рабіць захады па барацьбе з культурай гвалту на асабістым і прафесійным узроўні, пры неабходнасці прымаць адпаведныя палітыкі ў арганізацыі і імплементаваць іх.

Мы падкрэсліваем неабходнасць аказаць дапамогу і падтрымку пацярпелым ад гвалту. Мы таксама выказваем гатоўнасць супрацоўнічаць у распрацоўцы і ўкараненні палітык і практык, у адпаведнасці з падыходам, заснаваным на правах чалавека, у дзейнасць арганізацый грамадзянскай супольнасці і дэмакратычных сіл.

Беларускі дом правоў чалавека імя Барыса Звозскава

Беларускі ПЭН

Беларускі Хельсінкскі Камітэт

Human Constanta

Lawtrend

Офіс па правах людзей з інваліднасцю

Праваабарончы цэнтр «Вясна»

Прававая ініцыятыва

Respect-Protect-Fulfill

Аб недапушчальнасці крыміналізацыі свабоды выказвання і дыскрымінацыі ЛГБТК+ людзей

office — Fri, 11 Jul 2025 21:00:00 +0000

сумесная заява

ЛГБТК+

дыскрымінацыя

ЗАЯВА АРГАНІЗАЦЫЙ БЕЛАРУСКАЙ ПРАВАБАРОНЧАЙ СУПОЛЬНАСЦІ

аб недапушчальнасці крыміналізацыі свабоды выказвання і дыскрымінацыі ЛГБТК+ людзей

11 ліпеня 2025 г.

Мы, прадстаўнікі беларускай правабарончай супольнасці, выказваем рашучае асуджэнне праекту закона «Аб змене кодэксаў па пытаннях адміністрацыйнай адказнасці», які ўводзіць артыкул 19.16 «Прапаганда гомасэксуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці, педафіліі», які прадугледжвае адказнасць за «распаўсюджванне ў любой форме інфармацыі ў мэтах фарміравання ў грамадзян уяўленняў аб прывабнасці гомасэксуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці».

Мы разглядаем гэтую заканадаўчую ініцыятыву як адкрытую атаку на правы чалавека і асабістыя свабоды, у тым ліку на свабоду выказвання, права на недыскрымінацыю і права на асабістае жыццё. Запланаваныя змены не толькі супярэчаць Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, але і міжнародным абавязальніцтвам дзяржавы ў галіне правоў чалавека, уключаючы Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах.

Забарона на "фарміраванне ўяўленняў аб прывабнасці" пэўных аспектаў асабістага жыцця (сэксуальнай арыентацыі, гендэрнай ідэнтычнасці, рэпрадуктыўнага выбару) ускосна канстатуе іх няправільнасць, і фактычна незаконнасць.

Асаблівую занепакоенасць выклікае тое, што пад катэгорыю «прапаганды» пры адвольнай трактоўцы могуць трапляць публічныя праяўленні сваёй ідэнтычнасці ЛГБТК+ асобамі або нават іх публічнае існаванне, любыя выказванні ў падтрымку роўнасці, асветніцкія матэрыялы, мастацкія творы, прысвечаныя праблемам дыскрымінацыі і прасоўванню роўнасці. Гэта стварае глебу для масавай цэнзуры, пераследу незалежных СМІ, актывістаў і цэлых супольнасцяў, уключаючы іх асобных прадстаўнікоў і прадстаўніц.

Акрамя таго, уключэнне педафіліі ў адзін шэраг з гомасэксуальнасцю, трансгендэрнасцю і бяздзетнасцю – гэта відавочная спроба дыскрэдытацыі і дэманізацыі цэлых сацыяльных груп, што недапушчальна ў прававой дзяржаве.

Пры гэтым мы асабліва адзначаем паслядоўны і мэтанакіраваны характар палітыцы дзяржавы па дыскрымінацыіі на падставе сэксуальнай арыентацыі, гендэрнай ідэнтычнасці і рэпрадуктыўнага выбару: у 2024 годзе з’явілася першая фармальная нарматыўная аснова, якая стварае глебу для сістэмных дыскрымінацыйных практык і сістэмнага пераследу ў дачыненні да прадстаўнікоў ЛГБТК+ супольнасці - унесены змены ў Інструкцыю Міністэрства культуры, якія адвольна пашырылі вызначэнне тэрміну “парнаграфія”; таксама ў 2024 годзе унесены папраўкі ў Закон аб правах дзіцяці (прыняты ў другім чытанні ў чэрвені 2025), якія пашырылі пералік інфармацыі, шкоднай для здароўя і развіцця дзіцяці - дададзена інфармацыя «скіраваная на прапаганду гомасэксуальных стасункаў, змены полу, педафіліі, бяздзетнасці». Прапанаваная норма аб адміністрацыйнай адказнасці за «прапаганду гомасэксуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці» ўмацоўвае гэтыя неправавыя палажэнні галіновага заканадаўства інструментам прыцягнення да адказнасці і, такім чынам, умацоўвае рэпрэсіўны механізм у гэтай сферы.

Мы звяртаем увагу Палаты прадстаўнікоў, а таксама міжнароднай супольнасці на недапушчальнасць прыняцця падобных законаў. Яны не абараняюць грамадскую мараль, а, наадварот, стымулююць у грамадстве нянавісць, варожасць і рэпрэсіі ў дачыненні да меншасцяў.

У сувязі з гэтым мы патрабуем:

ад Савета Міністраў

адклікаць праект артыкула 19.16 у частцы, якая тычыцца гомасэксуальнасці, змены полу і бяздзетнасці;

ад Нацыянальнага сходу

спыніць практыку прыняцця заканадаўства, што абмяжоўвае свабоду слова і падзяляе грамадзян па прыкметах належнасці да розных груп;
забяспечыць выкананне міжнародных абавязальніцтваў у галіне правоў чалавека, уключаючы недыскрымінацыю па прыкмеце сексуальнай арыентацыі, гендарнай ідэнтычнасці, рэпрадуктыўнага выбару.

Праваабарончы цэнтр «Вясна»

Беларускі Хельсінкскі Камітэт

Беларускі ПЭН

Lawtrend

Human Constanta

Прававая ініцыятыва

Respect-Protect-Fulfill

Беларуская асацыяцыя журналістаў.

Час вызвалення — цяпер! Маніфест з нагоды Дня палітвязняў

office — Wed, 21 May 2025 09:14:45 +0000

сумесная заява

палітвязні

Свабоду ўсім палітзняволеным у Беларусі!

Мы, хто падпісаліся ніжэй, асцерагаемся, што на фоне бягучай сітуацыі ў свеце лёс палітычных зняволеных у Беларусі канчаткова знікне з поля зроку. Між тым катастрафічнае становішча прыблізна 1200 палітычных зняволеных патрабуе неадкладнага ўмяшальніцтва.

Мы вітаем распачаты ў 2024 годзе працэс вызвалення і заклікаем беларускія ўлады працягнуць працэс вызвалення палітзняволеных і пашырыць яго, забяспечыўшы вызваленне ўсіх, хто быў зняволены па палітычных матывах. Мы таксама заклікаем дэмакратычных палітыкаў выкарыстоўваць усе магчымыя інструменты і механізмы, каб судзейнічаць вызваленню, у тым ліку шляхам дыпламатычных ініцыятыў і гуманітарных перамоваў.

Вызваленне палітычных зняволеных — гэта не толькі пытанне справядлівасці, але і праяўленне чалавечнасці. Для вызваленых гэта значыць канец невымоўных пакутаў, вяртанне да родных — а ў некаторых выпадках нават ратаванне ад смерці, якая пагражае ім у зняволенні.

Нельга больш чакаць

Па стане на сакавік 2025 года, у Беларусі больш за 2600 палітычных зняволеных цалкам адбылі тэрміны і выйшлі на волю, каля 1200 чалавек застаюцца ў зняволенні па палітычных матывах, некаторыя — ужо пяць гадоў. Найменш восем чалавек памерлі ў зняволенні праз бесчалавечыя ўмовы. Больш за 200 зняволеных належаць да ўразлівых груп, дзясяткі знаходзяцца ў крытычным стане.

Справаздачы праваабарончых арганізацый і жахлівыя сведчанні сотняў былых палітзняволеных малююць карціну найжорсткіх умоў утрымання і мэтанакіраваных рэпрэсій: некаторыя вязні ўжо больш за два гады не маюць сувязі з роднымі і адвакатамі, медычная дапамога часта не аказваецца нават у экстраных выпадках, а ў дзясятках выпадкаў тэрміны зняволення былі адвольна працягнутыя. Кожны новы дзень у няволі ўяўляе непасрэдную пагрозу жыццю і здароўю зняволеных.

Вызваленні – магчымыя

З 2024 года адбыўся шэраг памілаванняў і абменаў зняволенымі — у 2025 годзе гэты працэс працягнуўся. Агулам такім чынам былі вызваленыя больш за 300 палітвязняў да заканчэння іх тэрміну зняволення. Гэта даказвае: шляхі да вызвалення палітычных зняволеных існуюць!

Мы перакананыя, што вызваленне ўсіх, хто знаходзіцца ў зняволенні па палітычных матывах, магчымае. Цяпер настаў момант разглядзець і паслядоўна задзейнічаць усе даступныя шляхі, якія спрыяюць іх вызваленню, у тым ліку гуманітарныя перамовы і дыпламатычныя ініцыятывы.

Вызваленні патрабуюць шырокай падтрымкі

Усе гэтыя гады шматлікія люзі працуюць над тым, каб вызваленне палітычных зняволеных стала рэальнасцю — сярод іх былыя вязні, родныя палітзняволеных, праваабарончыя арганізацыі, актывісты і эксперты. Аднак для далейшага прасоўвання гэтага працэсу неабходная актыўная падтрымка міжнароднай дэмакратычнай супольнасці, медыяў і палітыкаў.

У Беларусі існуе грамадская падтрымка ідэі вызвалення палітычных зняволеных: шматлікія грамадзяне перакананыя ў іх невінаватасці, лічуць неабходным вызваліць іх, асабліва тых, хто знаходзіцца ў самым уразлівым становішчы. Нават сярод прыхільнікаў цяперашняй улады пераважае меркаванне аб магчымасці вызвалення асуджаных па палітычных матывах.

Наш заклік да беларускіх уладаў і дэмакратычных урадаў

Мы перакананыя, што вызваленне ўсіх палітычных зняволеных не толькі магчымае, але і абсалютна неабходнае. Гэта не толькі гуманітарны абавязак, але і важны крок да пераадолення найглыбейшага крызісу, які працягваецца ў Беларусі.

Мы заклікаем:

Беларускія ўлады – працягнуць і пашырыць працэс вызвалення, спыніць меры дыскрымінацыі палітычных зняволеных у месцах зняволення, у прыватнасці ў адказ на меры па адвакатаванні іх вызвалення, і забяспечыць шырокі доступ міжнародных назіральнікаў да зняволеных. Вызваленне палітзняволеных не павінна ставіцца ў залежнасць ад выканання прыніжальных умоваў, а наадварот павінна суправаджацца аднаўленнем іх правоў. Вызваленне палітзняволеных не павінна суправаджацца працягам рэпрэсій па палітычных матывах.
Дэмакратычныя ўрады – зрабіць вызваленне палітзняволеных прыярытэтам, узаемадзейнічаць з беларускімі ўладамі па гуманітарных пытаннях, звязаных з іх вызваленнем, і выкарыстоўваць усе магчымыя дыпламатычныя і гуманітарныя меры для дасягнення гэтай мэты.
Усе бакі – разглядзець усе шляхі для пачатку сапраўднага дыялогу пра вызваленне зняволеных.

Час сыходзіць. Кожны дзень, прыведзены ў няволі, пагаршае фізічнае і псіхалагічнае здароўе палітычных зняволеных. Ратаванне жыццяў патрабуе рашучых дзеянняў.

Нашы прынцыпы

Людзі важней за ўсё
Наш галоўны прыярытэт - ратаванне жыццяў. Палітычныя зняволеныя мусяць вярнуцца дамоў жывымі, а не паміраць у турмах. Іх чакаюць сем’і, іх чакаюць дзеці, іх чакаюць сябры. Кожны дзень чакання - гэта боль і страх за іх лёс. Неадкладныя меры па іх вызваленні павінны стаяць вышэй за кароткатэрміновыя палітычныя мэты.
Не нашкодзіць палітзняволеным
У адвакацыйнай і інфармацыйнай дзейнасці істотна дзейнічаць адказна і пазбягаць крокаў, якія могуць пагоршыць становішча палітычных зняволеных.
Ніякіх саступак без вызвалення
Любыя крокі насустрач беларускім уладам мусяць быць абумоўлены рэальнымі і вымяральнымі зменамі - у першую чаргу, вызваленнем палітычных зняволеных і змягчэннем рэпрэсіўных мераў. Заходнія палітыкі не павінны адмаўляцца ад сваіх рычагоў уплыву без адчувальных гуманітарных крокаў узамен.
Канструктыўны дыялог і доўгатэрміновая стратэгія
Перамовы павінны быць часткай доўгатэрміновай стратэгіі, якая вядзе да рэальных вынікаў. Наўпроставая камунікацыя палітычных і дыпламатычных структур неабходная для стварэння мінімальнага ўзроўню даверу, без якога немагчыма пераадолець беспрэцэдэнтны гуманітарны крызіс у Беларусі.
Неадкладныя, паэтапныя дзеянні для пераадолення гуманітарнага крызісу
Працэс вызвалення палітзняволеных ужо пачаўся, але ён не мусіць спыняцца на разрозненых выпадках памілавання. Неабходна, каб ён стаў прадметам рэальных перамоваў. Геапалітычная сітуацыя, якая хутка змяняецца, ясна паказвае, наколькі тэрмінова патрабуецца актыўнае дзеянне. Настаў час для паслядоўных крокаў, якія прывядуць да вызвалення ўсіх палітычных зняволеных у Беларусі.

Падпішыце маніфест на адмысловым сайце! Падпісваючы гэты маніфест, вы падтрымліваеце рэальныя крокі па вызваленні палітычных зняволеных у Беларусі.

Час вызвалення — цяпер.

Асацыяцыя сваякоў і колішніх палітвязняў “FreeBelarusPrisoners”;

Фонд 21 мая;

Праваабарончы цэнтр "Вясна";

Прававая ініцыятыва;

Беларускі Хельсінкскі Камітэт;

Беларускі ПЭН;

Human Constanta;

Respect-Protect-Fulfill;

Беларуская асацыяцыя журналістаў;

Lawtrend;

Офіс па правах людзей з інваліднасцю;

politzek.me

Лекары за праўду і справядлівасць;

TaskforceBelarus;

Free Belarus Center.

8 праваабарончых арганізацый звярнуліся да Палаты прадстаўнікоў перад разглядам праекта закона "Аб амністыі ў сувязі з 80-годдзем Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне"

office — Wed, 30 Apr 2025 09:20:21 +0000

сумесная заява

палітвязні

UPD. Дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу прынялі ў двух чытаннях законапраект “Аб амністыі ў сувязі з 80-годдзем Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне“. Амністыя не закране людзей, якія выказалі грамадзянскую нязгоду.

Заклік да дзеяння: пачніце прымаць меры для пераадолення нацыянальнага крызісу і скарыстайце амністыю, каб вызваліць людзей, якія выказалі грамадзянскую нязгоду.

Беларускі Хельсінкскі Камітэт, Прававая ініцыятыва, Праваабарончы цэнтр “Вясна”, Respect-Protect-Fulfill, Беларускі ПЭН, Lawtrend, Human Constanta і Беларуская асацыяцыя журналістаў звярнуліся да Палаты прадстаўнікоў перад разглядам праекта закона "Аб амністыі ў сувязі з 80-годдзем Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне". Копія звароту была накіравана ў Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь і ў Адміністрацыю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

У цяперашняй рэдакцыі праекта закона аб амністыі, прымеркаванага да 80-годдзя Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне, выключана магчымасць прымянення амністыі да асуджаных па шэрагу артыкулаў Крымінальнага кодэкса, якія актыўна ўжываліся ў дачыненні да ўдзельнікаў мірных пратэстаў і асоб, не згодных з палітыкай дзяржавы. Такі падыход супярэчыць прынцыпам справядлівасці, гуманізму і павагі да правоў чалавека.

Большасць асуджаных, якія не падпадаюць пад дзеянне законапраекта ў яго цяперашняй рэдакцыі, была асуджана за рэалізацыю правоў, гарантаваных Канстытуцыяй і міжнароднымі абавязацельствамі Беларусі (у тым ліку права на свабоду выказвання меркавання і мірныя сходы). Гэтыя людзі не ўжывалі гвалтоўных метадаў падчас рэалізацыі сваіх правоў. Значная частка такіх асуджаных цяпер знаходзіцца ў надзвычай уразлівым стане з-за ўзросту, стану здароўя і ўмоў утрымання, якія могуць разглядацца як жорсткае і прыніжаючае годнасць пакаранне. Адсутнасць належнай медыцынскай дапамогі і цяжкія ўмовы ўтрымання ў месцах пазбаўлення волі ствараюць пастаянную пагрозу жыццю і здароўю людзей.

Вызваленне гэтых людзей, якія не нанеслі шкоды жыццю і здароўю іншых, у межах амністыі стала б не толькі актам справядлівасці, але і важным крокам да пераадолення нацыянальнага крызісу, аднаўлення даверу ў грамадстве, палягчэння фізічных і маральных пакут не толькі асуджаных, але і іх блізкіх. Каштоўнасць кожнага чалавечага жыцця, павага да чалавечай годнасці, правоў і свабод з’яўляюцца фундаментальнымі прынцыпамі міжнароднага права і “мэтай грамадства і дзяржавы”, як гэта зафіксавана ў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.

Праваабаронцы заклікаюць адмовіцца ад дыскрымінацыйнага падыходу і распаўсюдзіць дзеянне амністыі на ўсіх асоб, асуджаных за так званыя злачынствы “экстрэмісцкай накіраванасці”, перагледзеўшы адпаведным чынам абзац 11 артыкула 13 законапраекта, выключыўшы абзац 14 гэтага ж артыкула і словы "а таксама злачынствы экстрэмісцкай накіраванасці" з часткі 3 артыкула 12 законапраекта.

Праваабаронцы перакананыя, што такое рашэнне стане праявам палітычнай дальнабачнасці, гуманізму і павагі да фундаментальных правоў чалавека, неабходных для пераадолення глыбокага нацыянальнага крызісу і прасоўвання Беларусі да міру, справядлівасці і паступовага аднаўлення прававой дзяржавы.