fetoeroi – ACbit – Chega! Ba Ita

Beatriz Miranda

ACbit — Fri, 01 Dec 2017 00:43:05 +0000

Akontesimentu iha Kraras, iha Tahuben loron 8 Agusto 1983, militár sira oho ema barak. Militár Indonézia lori mana Beatriz nia katuas-oan ba oho iha fatin ida ne’ebé mak nia la hatene. Militár tula feto faluk ho nia sira oan sira, no mós soe sira iha Bibileo?? Lalerek Mutin ne’e, fatin ida ne’ebé mak uluk sai rai fuik no mós sei nakonu ho animal fuik. Iha Bibileo sira hala’o servisu obrigatoriu hanesan ba hulan ai ba halo uma, halo natar, fila rai, halo to’os. Militár sira haree iha fatin ne’ebé mak feto ronda barak, iha kalan sira estraga feto iha pos ida ne’e.

Iha momentu ne’ebá ha’u nia feto maluk barak mak Bapa estraga maibé ha’u la’e tanba ha’u espertu uitoan, ha’u la tauk sira, Iha loraik ha’u fila husi to’os, to’o iha uma, Bapa haruka kedas pasukan nain tolu hein ona ha’u iha uma. Sira dehan Bapa bolu ha’u, ha’u hatán ba sira hau seidauk hariis, entaun sira nain tolu fila. La kleur Bapa haruka mai bolu tan ha’u, nafatin ha’u dehan, ha’u seidauk hariis. Nune’e ba dala tolu, pasukan nain tolu ne’e mai ho tanis, hodi dehan “Sei o la baa, husik ami nain tolu fila mesak maka ami nain tolu mate ona.”

Nia hatais roupa ida ne’ebé mak aat liu atu ba hasoru Bapa. Militár ida ne’e hein ona iha liur, iha bandera merah-putih nia kraik. Nia komesa toka múzika, lori kilat ho halo nia dansa iha kantor nia oin. Iha kalan ne’e Bapa baa ninia uma, tebe ho baku nia to’o nia lakon konsiénsia. Depois mana Beatriz hakarak halai ba ai-laran, maibé ema seluk iha Kraras tauk, karik nia baa, militár atu oho ema hotu. Entaun nia foti desizaun atu hela de’it atu salva nia maluk sira. Depois nia tenke kaben obrigatoriu ho militár no hetan oan rua husi tempu naruk ida ne’e. Antes ne’e nia kous oan husi nia laen kaben maibe fila tiha.

Mane mak buka feto laos feto mak buka mane. Komunidade sempre fó sala hela de’it, haree ha’u ladiak, hanesan ita isin rua ne’e sira lao ba hatais faru bo’ot no hatama lima ba faru hodi halo tuir isin rua ne’e. Sira lao ne’e dulas ibun, soe lia no halo buat oin-oin maibé ha’u la interese ha’u lao nono’ok de’it.

Nia oan sira mós hetan diskriminasaun hanesan nia ho ninia moris sei terus nafatin. Bainhira CAVR buka testimónia, nia deside atu tuir audiénsia ho fahe nia istória ba mundu. Ninia korajen inspira feto maluk sira atu brani no konta kona-ba sira nia sofrimentu.

Sira ne’ebé mak sofrimentu hanesan ha’u ne’e, ha’u ba tuir audiénsia ne’e mak ha’u mai fali sira mós komesa hakarak koalia ne’e mak ohin loron ami lubuk ida ona ne’e, primeiru sira lakohi hotu, no hanesan buat ne’ebé mak sira hasoru ne’e sira moe atu koalia sai, to’o ikus hau koalia dehan husik ba imi moe laiha buat ida.

Maria de Fatima

ACbit — Tue, 21 Nov 2017 06:46:53 +0000

Maria kaben iha tinan 1975 bainhira Indonézia halo invazaun. Nia ho nia la’en sempre hetan ameasa iha uma no duun sira halo atividade klandestina. Nia la’en hanesan mestre eskola primária no hanesan diretór eskola. Loron loron bainhira nia sai eskola, tropa Indonézia sira hein tiha ona nia. Tropa sira-ne’e tama sai sira-nia uma, dala ruma sira book nia ho nian la’en bainhira han hela. Nia la’en mós sira baku no hetan ameasa tiru.

Maria preokupa tebes seguransa nian la’en nian nune’e nia sujere nian la’en sai ba li’ur hodi kontinua nian estudu liuhosi dalan saida de’it. Iha tinan 1977 Maria nian la’en ba estuda iha Indonézia. Auzénsia Maria nian la’en durante tinan 15 tuirmai halo Maria vulnerável ba violasaun ne’ebé komete husi tropa Indonézia sira

Iha tinan 1977 nia laran tomak, tropa Indonézia sira vizita Maria iha nia uma, tama sai foti nia no obriga nian ba “dansa” iha Otél Flamboyan. Maria sai atan seksuál husi tropa Indonézia sira durante sira-nia okupasaun iha Timor-Leste. Iha Otél Flamboyan iha Baucau ne’e mak Maria hetan violasaun seksuál beibeik husi tropa barak oioin. Ho matan-been sulin, Maria haktuir :

Ha’u hanoin ha’u terus ba rai ida-ne’e, maibé ema la interese.

Iha ne’e mak ami hetan tortura no baku husi tropa sira. Sira soe ami ba rai. Ami dolar hodi ba hamoos ami-nia isin ho bee, ami-nia roupa sira kolu hotu. Ida hotu tiha mai fali seluk. Ami toba de’it iha simentu leten no tanis. Ami simu de’it ona. Sira kolu tan ami-nia roupa. Bainhira ami lakohi, sira obriga ami. Ami ho feto maluk seluk hakohak malu no tanis. Bainhira ha’u hatene ona ha’u isin-rua, ha’u labele halo buat ida. ha’u labele duun ema arbiru, tanba sira barak loos. Sira troka malu. Ha’u lahatene loloos sé mak aman husi ha’u-nia oan ne’ebé iha ha’u-nia kabun. Ho kondisaun hanesan ne’e ha’u simu de’it ona.

Maria iha oan nain 4 husi tropa Indonézia sira. Nia iha uma ki’ik ida iha nian rai, no fa’an dosi no loke kios ki’ik ba sustenta sira-nia moris. Maria hetan ajuda hosi ACbit hodi ajuda halo nia uma ho osan uitoan hodi fila liman fa’an dosi, hetan mós husi subriña sira no membru família sira, maibé seidauk hetan pensaun ruma hanesan veteranu. Ikusmai nia oan serbisu iha rai liur no haruka osan hodi aumenta halo uma boot no di’ak liu.

Bainihira ha’u trata dokumentu sira ba veteranu nian, ema barak dehan ha’u bosok. Ha’u dehan ba CAVR katak uluk ha’u terus, tanba ha’u-nia maun no família seluk iha ai-laran. Sira hamnasa ba saida mak ha’u ko’alia, maibé ha’u sei la nonook. Ha’u sei luta nafatin to’o ema rekoñese ha’u-nia terus.

Hau-nian kolega sira no ha’u sei kontinua luta atu fó hanoin ba governu atu halo lei reparasaun no Institutu de Memória, nune’e ita bele proteje feto sira ne’ebé sai vítima. To’o agora, governu tau matan de’it ba vítima mane sira tanba sira kaer kilat. Karik lei ne’e halo de’it ba mane sira ne’ebé kaer kilat maibé iha tempu hanesan feto sira mós ema halo aat tuir sira hakarak: ema kastigu, halo tortura. Karik ami-nia luta ne’e governu la konsidera no la fó valór? Ami feto sira la kaer kilat hanesan mane sira, maibé ami feto sira fó ami-nia isin no klamar atu defende ami-nia rai.

Iria Boedasi Moniz: Ema dúvida ba nia nu’udar veterana

ACbit — Mon, 13 Nov 2017 12:52:05 +0000

Iha tinan 1975, Iria iha tinan 15 no ativu iha organizasaun rezisténsia OPMT. Dia tein ba guerilheiro sira iha foho no mehi atu Timor-Leste hetan ukun rasik’an. Bainhira invazaun hahú, Iria ho ninia família tenki evakua hodi ba subar iha foho besik Marobo. Militár Indonézia kaer sira iha tinan 1976 iha Marobo no nia tiun na’in rua ema oho. Iria ho ninia grupu obrigadu atu la’o to’o iha igreja iha Maliana ne’ebé ema detein sira durante fulan lima.

Difisil atu hetan hahaan iha ne’ebá. Loron-loron ami han de’it talas kahor ho ai-tahan sira. Dala ruma ami tenki buka ai-farina no talas tahan. Ema barak mak mate tanba moras.

Iria kontinua ninia estudus ba eskola sekundária maibé iha nafatin komitmentu ba rezisténsia. Nia la kaben tanba nia hanoin katak kazamentu sei inkomoda ninia kapasidade ba komitmentu ba ukun rasik’an. Iria sei hanoin bainhira partisipa enkontru iha tinan 1993 ho komandante senior Falintil iha foho Loelaco ne’ebé sira orienta nia atu responsabiliza ba OPMT hodi fo naran kodigu Santa Isabel.

Iha tinan 1994, Iria pasa ninia tempu iha foho durante fulan lima molok tropas Indonézia kaptura sira hodi lori ba Kodim, tuir mai muda ba Koramil. Durante fulan balun tuir mai Iria hetan baku, tebe, xoke ho elétriku, tortura nia ho brutalidade ho sigaru lakan, halo abuzu no mós violasaun seksuál ba nia.

Ha’u labele tan ona atu sura sira rein ha’u dala hira. Ha’u labele tan sura sira sunu sira nia sigaru ba ha’u nia susun-matan. Ha’u labele tan atu sura sira sunu ha’u nia husar dala hira? Sira hao ami hanesan feto aat.

Sira fó livre ba Iria maibé hetan kaptura fali iha tinan 1995 hamutuk ho ema na’in 31 hodi detein iha Koramil Bobonaro durante loron 15 no hetan inkéritu loron-loron. Iha tinan 1996, sira kastigu no tortura nia iha Kodim Maliana. Iha tinan 1998, sira kaer fali Iria iha Marobo no detein durante loron 22 ne’ebé ema barak halo violasaun seksuál ho brutalidade ba nia.

Iria konsege eskapa husi milísia Besi Merah Putih ne’ebé mai atu kaer nia iha nia uma iha loron 15 fulan Setembro 1999 hodi halai sai husi janela. Maski nia monu no liman tohar maibé nia konsege halai to’o iha ai-laran hodi halibur hamutuk ho maluk sira husi FRETILIN.

Iria sakrifika nia an barak ba nasaun ida ne’e, maibé difisil ba nia atu hetan servisu. Nia koko atu buka servisu atu tama ba polísia no forsas maibé la konsege.

Justisa importante ba feto Timor-Leste. Bainhira laiha justisa hanesan mós laiha rekonhesimentu no ami nia kontribuisaun la konsidera importante.