Peyğəmbəri-Əkrəm (s) : Ey Əbuzər! Behiştə getmək istəyirsən?…

Peyğəmbəri-Əkrəm (s) yaxın səhabəsi Əbuzər Qifariyə nəsihət edərkən belə buyurur:

یَا ابا ذر! أَ تُحِبُّ أَنْ تَدْخُلَ الْجَنَّةَ قُلْتُ نَعَمْ فِدَاکَ أَبِی،

“Ey Əbuzər! Behiştə getmək istəyirsən?” Əbuzər cavabında ərz edir: “Atam sənə qurban, bəli!”

Peyğəmbər (s) Əbuzəri behiştə dəvət etmək əsnasında üç əsaslı şərti bəyan edir:

1. فَاقْصِرْ مِنَ الْأَمَلِ – Uzun arzuları başından çıxart:

Bir çox rəvayətlərdə üzərində təkid edilən mövzulardan biri də möminin uzun-uzadı arzulardan yaxa qurtarmasıdır. Uzun arzular insanın ilahi vəzifələrini yerinə yetirməsinə əngəl törədir və onu mənəvi tərəqqidən saxlayır. İnsan arzusuna çatmaq üçün ilahi hədəfləri kənara qoyur, özündən bixəbər olur, sabahın fikri ilə dəyərli fürsətləri əlindən qaçırır.

Uzun arzuların təhlükəsi barəsində, onların insanı şübhəyə salib sonra kiçik günahlara sövq etməsi və nəhayət, böyük günahlara əl atmağa qədər uçuruma sürükləməsi ilə bağlı təhlükə hiss edən imam Əli (ə) buyurur: “Ey camaat! Mən sizə görə ən çox iki şeydən qorxuram: biri nəfsin istəklərinə tabe olmaq, digəri isə uzun arzulara qapılmaqdır. Nəfsin istəklərinə uymaq insanı haqq yoldan saxlayar, uzun arzular isə axirəti unutdurur.” (“Nəhcül-bəlağə” (tərc.), xütbə 42, səh.127.)

2. وَ اجْعَلِ الْمَوْتَ نُصْبَ عَیْنَیْکَ – Ölümü gözlərinin önündə gör:

İkinci şərt budur ki, həmişə ölümü xatırlasın. Bu şərtin birinci şərtdən sonra gətirilməsi, bu iki şərt arasında yaxın əlaqənin olduğunu göstərir. Çünki insan əgər uzun arzuları fikir dairəsindən çıxarmaq istəsə, gərək daim ölüm haqqında düşünsün. Çünki ölümü yadına salanda dünyəvi arzuların aqibəti və puçluğu da onun nəzərində mücəssəm olur. Buna görədir ki, uzun arzuları kənarlaşdırmaqla ölümü fikirləşmək arasında sıx əlaqə mövcuddur. Arzu etmək kamil olaraq insanın ixtiyarında deyil. İnsan maddiyyata önəm verən bir mühitdə tərbiyə tapdığı zaman, görməlilər və eşitməlilər ona təsir edir; onun gözünü və qulağını dünyaya dikdirib istər-istəməz dünyəvi arzuları onun qəlbinə yeridir. İndi nə etməliyik ki, dünyanın bər-bəzəyi bizi özünə cəlb etməsin və başımızda uzun arzular bəsləməyək?! Peyğəmbər (s) Əbuzərə tövsiyə edir ki, ölümü həmişə gözlərinin qabağına gətirsin. Əgər bir kəs həmişə bu həyatın sonunun ölüm olduğuna layiqincə diqqət yetirə bilsə, anlayacaqdır ki, bu dünyaya ürək bağlamağına dəyməz. Ürək bağlanası şey sonsuz, tükənməz olmalıdır. Bu da ancaq axirətin pak həyatıdır.

Rəvayətlərin birində Peyğəmbər (s) buyurur: “İnsanlarin ən zirəki ölümü tez-tez xatırlayandır.” (“Biharul-ənvar”, c.6, səh.130.)

Məlumdur ki, zirək insan aldanmaz, dünya və axirət arasında ən yaxşısını seçər. Zirək insan biləndə ki, dünyanin axırı ölümdür, ona məhəl qoymaz. Hər halda, ölümü anmaq dünya məhəbbətindən və onun arzularına mübtəla olmaqdan yaxa qurtarmaq üçün təsirli bir dərmandır.

3. وَ اسْتَحِ مِنَ اللَّهِ حَقَّ الْحَیَاءِ – Allahdan necə lazımsa həya et:

Behiştə daxil olmağın üçüncü şərti Allahdan həya etməkdir. Peyğəmbərn (s) Allahdan həya etməyin lüzumunu açıqlayarkən Əbuzər fikirləşir ki, yəqin Peyğəmbərin (s) xüsusi məqsədi var, buna görə də soruşur:

قَالَ قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ کُلُّنَا نَسْتَحِی مِنَ اللَّهِ،

“Ey Allahin Rəsulu (s), elə bizim hamımız Allahdan həya edirik.”

Peyğəmbər (s) isə bu həyanın kafi olmadığını deyəndən sonra, Allahdan həya etməyin üç cilvəsini qeyd edir:

قَالَ لَیْسَ ذَلِکَ الْحَیَاءَ، وَ لَکِنَّ الْحَیَاءَ مِنَ اللَّهِ أَنْ لَا تَنْسَى الْمَقَابِرَ وَ الْبِلَى، وَ الْجَوْفَ وَ مَا وَعَى وَ الرَّأْسَ وَ مَنْ حَوَى،

“Allahdan həya etmək siz düşünən kimi deyil, Allahdan həya etmək odur ki, qəbirləri və viranələri yaddan çıxarmayasan.” Qəbiristanlıqlara üz tutub torpağın altında uyuyan ölülər və onların aqibəti haqqında fikirləşəsən. Əxlaq ustadları da şagirdlərinə tövsiyə edirdilər ki, hər gün qəbiristanlığa getsinlər, ən azı həftədə bir dəfə olsa, qəbiristanlığa baş çəksinlər ki, bir az da olsa, ürəklərindən dünya məhəbbəti və maddi həvəslər təmizlənsin; heç olmasa, dünya və axirət arasında ümumi tarazlıq yaransın. Elə olmasın ki, insan dünyəvi işlərə qapanıb qalsın və dünya eşqi onun ürəyinə kölgə salsın, Allah xofunu dərk etmək istəməsin və imam Hüseynin (ə) adı gələndə gözləri yaşarmasın. Ya da behiştin və onun nemətlərinin adı çəkiləndə ürəyi çırpınmasın.

İlahi həyanın ikinci nişanəsi budur ki, insan nə yediyinin fərqində olmalıdır. Əgər insan əlinə keçən hər şeyi içəri ötürsə və haram loğmanı yeməkdən çəkinməsə, get-gedə qəlbini qəsavət basacaq, ürəyindəki ilahi nur sönməyə başlayacaq. İnsan nə yediyinə diqqət etməlidir. Ürəyin qəsavətinə səbəb olan şübhəli, haram yeməklərdən uzaq durmalıdır. Belə olmazsa, onda ibadətə meyil zəifləşəcək və ürəyində Allah qorxusu, behişt şövqü və Allah dərgahına yaxınlaşmaq hissi əmələ gəlməyəcəkdir. Deməli, ilahi həyanın yaranması üçün qarına və orada yer tutan yeməklərə diqqət zəruridir. Qurani-Kərimdə insana tövsiyə edilir ki, nə yediyinə fikir versin: “(Ey) insan, nə yediyinə bir bax!” (“Əbəsə” surəsi, ayə 24.)

İlahi həyanın üçüncü nişnəsi budur ki, insan baxıb görsün, başında hansı fikri bəsləyir, ağlından hansı arzular, havalar keçir. Əgər xəyalını batil fikirlərdən ələyib təmizləsə və qəlbinin təmizliyinə çalışsa, ilahi həyanı orada yerləşdirə biləcəkdir. Həzrət buyurur: “Başını və onda olanlara, yəni gözə, qulağa, dilə nəzarət et.”

Hədisin davamında Peyğəmbər (s) Əbuzərə buyurur:

وَ مَنْ أَرَادَ کَرَامَةَ الْآخِرَةِ فَلْیَدَعْ زِینَةَ الدُّنْیَا، فَإِذَا کُنْتَ کَذَلِکَ أَصَبْتَ وَلَایَةَ اللَّهِ.

“Axirətin kəramətini istəyən kəs dünya zinətlərini tərk etməlidir. O vaxt ki belə ola bildin, bil ki, Allaha dostluq məqamına çatmısan.”

Elə ki, insan dünyadan qırıldı, ona etinasız oldu, meylini axirətə, onun əbədi nemətlərinə və Allaha yaxınlaşmağa salacaq, axirətdə əziz və kəramətli kəslərdən olacaqdır. Bunun müqabilində, əgər dünya insanın nəzərində böyük görünsə, axirət nəzərində kiçiləcəkdir.

İlahi, bizi Öz nemətlərindən düzgün istifadə etməkdə müvəffəq et və behişt yolundan uzaqlaşdırma! (“Tuşeye-axirət” – Axirət azuqəsi, 2-ci cild, Ayətullah Misbah Yəzdi, 25-ci dərs, səh.63-73.)

Peyğəmbəri-Əkrəm (s) buyurmuşdur:

مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَهُ اللَّهُ وَ مَنْ تَكَبَّرَ خَفَضَهُ اللَّهُ وَ مَنِ اقْتَصَدَ فِي مَعِيشَتِهِ رَزَقَهُ اللَّهُ وَ مَنْ بَذَّرَ حَرَمَهُ اللَّهُ وَ مَنْ أَكْثَرَ ذِكْرَ الْمَوْتِ أَحَبَّهُ اللَّهُ

“Аllаhа хаtir tәvаzökаrlıq edəni Аllаh ucaldar və tәkәbbür еdәni kiçildәr. Məişətində ifrаt vә tәfritə yol verməyənin Аllаh ruzisini əta edər, isrаf еdәni nеmәtlәrindәn mәhrum еdәr və ölümü çох yаd edəni sеvәr.” (“Vәsаiluş-şiә”, c.15, sәh.278.)

Üç gözəl əməl:

Peyğəmbəri-Əkrəm (s) buyurmuşdur:

يا عَلِىُّ، ثَلاثٌ مِنْ مَكارِمِ الْأَخْلاقِ: تُعْطِى مَنْ حَرَمَكَ، وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ، وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ

“Ey Əli, üç əməl gözəl xasiyyətlərdəndir: səni məhrum edənə yaxşılıq edəsən, səninlə əlaqəsini kəsənlə əlaqə yaradasan və sənə haqsızlıq edəni bağışlayasan!” (“Əl-xisal”, Şeyx Səduq, səh.125.)

 Pis xasiyyətin acılığı:

Peyğəmbəri-Əkrəm (s) buyurmuşdur:

إنَّ الْخُلُقَ السَّيِّئَ يُفْسِدُ الْعَمَلَ كَما يُفْسِدُ الْخَلَّ الَعَسَلَ

“Həqiqətən, sirkə balı xarab etdiyi kimi, pis xasiyyət də əməlləri xarab edir.” (“Kənzul-ummal”, c.3, səh.443.)

 Allahın sevmədiyi şəxs:

Peyğəmbəri-Əkrəm (s) buyurmuşdur:

إنَّ اللهَ تَعالى يَبْغَضُ الْمُعَبِّسِ فى وُجُوْهِ إخوانِهِ

“Qardaşlarına qaşqabaq sallayan şəxsi Allah sevməz.“ (“Kənzul-ummal”, c.3, səh.441.)

يا عَلِىُّ، ثَلاثٌ مِنْ مَكارِمِ الْأَخْلاقِ: تُعْطِى مَنْ حَرَمَكَ، وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ، وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ

“Ey Əli, üç əməl gözəl xasiyyətlərdəndir: səni məhrum edənə yaxşılıq etmək, səninlə əlaqəsini kəsənlə əlaqə yaratmaq və sənə haqsızlıq edəni bağışlamaq!” (“Əl-xisal”, Şeyx Səduq, səh.125.)

Qeyd etdiklərimiz Peyğəmbərin (s) öz ümmətinə əxlaqlarını zinətləndirib gözəlləşdirmək, üstün sifətlərə malik olmaqla dünyanın başqa millətlərinə nümunə olmaq üçün buyurduğu bəzi hədislər idi.

O həzrət həm də müsəlmanları öz aralarında düşmənçilik doğurub pis münasibət yaradan və bir-biri ilə əlaqələrini kəsməyə səbəb olan nalayiq xasiyyətlərdən çəkindirmişdir.

يا عَلِىُّ، أَلا اُخْبِرُكُمْ بِأَشْبَهِكُمْ بِى خُلُقاً؟

“Ey Əli, sizin içinizdə əxlaqı mənim əxlaqıma daha çox oxşayan insan haqqında xəbər verimmi?”

İmam Əli (ə) buyurdu: “Bəli, ya Rəsuləllah (s)!”

Həzrət (s) buyurdu:

أحسنكُم خُلقاً ، وأعظمُكم حلماً ، وأبرُّكم بقرابتِه ، وأشدُّكم من نفسِه إنصافاً.

“Ən gözəl əxlaqı və ən böyük həlimliyi olanınız, yaxınlarına ən çox yaxşılıq edəniniz və insaf baxımından daha çox öz nəfsinə qarşı çıxanınızdır.” (“Mən la yəhzuruhul-fəqih”, 2-ci cild, səh.340.)

Doğrudan da, gözəl xasiyyət ən üstün sifətlərdəndir. Kimdə bu sifət və həlimlik olsa, deməli, o, Peyğəmbərə (s) oxşamışdır.

Adi: Cəfər;

Ləqəbləri: Sadiq, Tahir, Qaim, Kafil, Münci, Sabir, Müsəddiq, Mühəqqiq, Kaşifül-həqaiq;

Künyəsi: Əbu-Əbdillah;

Atası: imam Mühəmməd Baqir (ə);

Anası: Qasim ibn Məhəmməd ibn Əbu Bəkrin qızı Fatimə (künyəsi Ümmü-Fərvə);

Doğulduğu gün: 17 Rəbiül-əvvəl;

Doğulduğu yer: Mədinə şəhəri;

Doğulduğu il: 83-cü hicri-qəməri ili;

Şəhid olduğu gün: 25 Şəvval;

Şəhid olduğu il: 148-ci hicri-qəməri ili;

Ömrü: 65 il;

Qatili: Mənsur Dəvaniqi;

Dəfn olunduğu yer: Mədinə şəhəri, “Bəqi” qəbiristanlığı;

Övladlarının sayı: 10 (7 oğul, 3 qız);

Oğulları:

1. İsmail;

2. Əbdüllah Əftəh;

3. Museyi-Kazim (ə);

4. İshaq;

5. Məhəmməd Dibac;

6. Abbas;

7. Əli.

Qızları:

1. Fatimə;

2. Əsma;

3. Ümmü-Fərvə.

İMAM SADİQİN (Ə) HƏYATI

İmam Sadiq (ə) 83-cü hicri-qəməri ilinin Rəbiül-əvvəl ayının on yeddisi Mədinə şəhərində dünyaya göz açmış və 148-ci hicri ilində, altmış beş yaşında ikən Mənsur Dəvaniqinin xilafəti dövründə şəhadətə yetmişdir. Müqəddəs məzarı “Bəqi” qəbiristanlığında atası imam Baqirin (ə) məzarının kənarındadır. O həzrətin anası Qasim ibn Məhəmməd ibn Əbu Bəkrin qızı Fərvədir. İmam Baqir (ə) Mədinədə yaşasa da, oğlu imam Sadiq (ə) şiələrin çoxu İraqda olduğundan və ya başqa səbəblərə görə, bir müddət İraqda yaşamışdır. O həzrətin dövründə hökumət Əməvilərin əlindən çıxıb Abbasilərin əlinə keçdi.

İMAM SADİQİN (Ə) MÜASİRİ OLMUŞ XƏLİFƏLƏR

İmam Sadiq (ə) hicrətin 114-cü ilində Əməvilərin hakimiyyəti dövründə imamətə çatmış, hicrətin 132-ci ilində Əməvilər hakimiyyətinə son qoyulmuş və Abbasilər sülaləsi hakimiyyəti ələ keçirmişdir. O həzrət aşağıda adıçəkilən Əməvi xəlifələrinin müasiri olmuşdur: Hişam ibn Əbdülməlik (105-125 h.q.); Vəlid ibn Yezid ibn Əbdülməlik (125-126 h.q.); Yezid ibn Vəlid ibn Əbdülməlik (126 h.q.); İbrahim ibn Vəlid ibn Əbdülməlik (hicrətin 126-cı ilinin yetmiş gününü); Mərvan ibn Məhəmməd (Mərvani-Himar) (126-132 h.q.). Abbasilərindən isə iki xəlifənin müasiri olmuşdur; Abdullah ibn Məhəmməd Səffah (132-137 h.q.) və Mənsur Dəvaniqi (137-158 h.q.).

İMAM SADİQİN (Ə) ƏXLAQİ VƏ ELMİ ŞƏXSİYYƏTİ

Şiə etiqadına əsasən, o həzrət Allah tərəfindən imamət məqamına təyin edilmişdir. Əbu Hənifə, Malik ibn Ənəs və bir qrup digər böyük ravilər imam Sadiqi (ə) öz ustad və müəllimlərindən biri olaraq qəbul etmiş və tanıtdırmışlar. Malik ibn Ənəs imam Sadiqin (ə) hüzurunda uzun müddət şagirdlik edən və dərs oxuyanlardan biri kimi, o həzrətin şəxsiyyəti haqqında belə söyləyir: “Bir müddət idi ki, Cəfər Sadiqin (ə) hüzuruna gedirdim. O həzrət zarafatcıl idi və dodaqlarında daim təbəssüm görünürdü. Onun hüzurunda Rəsulullahın (s) adı çəkildikdə, rəngi dəyişərdi. O həzrətin evinə gedib-gəldiyim müddətdə onu həmişə namazqılan, oructutan və Quran oxumaqla məşğul olan halda görürdüm. O, bütün vücudu ilə Allah qorxusunu hiss edən, təqvalı və zahid alimlərdən idi…” (“Ət-təvəssul”, İbn Teymiyyə, s52.)

Tarixi mənbələrdə imam Sadiqin (ə) hüzurunda elm öyrənən və hədis dinləyən kəslərin sayı dörd min nəfər qeyd edilmişdir.

Əbu Hənifə imam Sadiq (ə) haqda belə deyirdi: “Mən fəqihlikdə Cəfər ibn Mühəmməddən (ə) daha üstün bir şəxs görmədim. Şübhəsiz, o, İslam ümmətində hər kəsdən daha çox biliyə malikdir.” (“Əl-məscidul-məsanid”, Əhməd Xarəzmi, c.1, s.222.)

Məşhur tarixçilərdən olan İbn Xülləkan o həzrət haqda belə yazır: “O, imamiyyə şiələrinin on iki imamından biri, Rəsulullahın (s) Əhli-beytinin böyüklərindəndir və doğru danışan olduğu üçün “Sadiq” ləqəbi ilə məşhurdur.” (“Vəfəyatul-əyan”, c.8, s.105.)

İmam Sadiqdən (ə) yalnız “fiqh”lə əlaqədar hədislər deyil, təfsir, kəlam və əxlaq elmi haqqında da qiymətli hədislər əlimizə gəlib çatmışdır.

1. Qorxu içində yaşayan, amma

“حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ –

Həsbunəllah və ne`məl-vəkil” (Allah bizə kifayətdir və O, nə gözəl vəkildir!) – zikrinə sığınmayan şəxsə təəccüb edirəm! Bir halda ki, Allah-Taala həmin zikrin davamında belə buyurmuşdur: “Sonra da (cihada gedənlər, şeytani vəsvəsələrə uymayanlar və “camaat sizə qarşı qüvvə toplamışdır, onlardan qorxun!” – deyənlərin müqabilində imanlarını daha da artırıb bu zikrə sığınanlar) Allahın neməti və lütfü sayəsində özlərinə heç bir əziyyət toxunmadan geri döndülər və Allahın razılığını qazanmış oldular…” (“Ali-İmran”/173-174.)

2. Qəm-qüssə içində olan, amma

“لَا إِلَهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ –

Lə iləhə illə əntə, subhanəkə, inni kuntu minəz-zalimin” ((Pərvərdigara!) Səndən başqa məbud yoxdur. Sən paksan, müqəddəssən! Mən isə, həqiqətən, zalımlardan olmuşam!) – zikrinə sığınmayan şəxsə təəccüb edirəm! Çünki Allah-Taala bu zikrin davamında belə buyurmuşdur: “Biz onun (Yunisin) duasını (bu zikrə sığındığı üçün) qəbul etdik və onu qəmdən qurtardıq. Biz möminlərə belə nicat veririk!” (“Ənbiya”/87-88.)

3. Məkr və hiyləyə məruz qalan, amma

“أُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ –

Ufəvvizu əmri iləllah, innəllahə bəsirun bil-ibad” (Mən öz işimi Allaha həvalə edirəm. Həqiqətən, Allah bəndələrini görəndir!) – zikrinə sığınmayan şəxsə təəccüb edirəm! Çünki Allah-Taala həmin zikrin davamında belə buyurmuşdur: “Beləliklə, Allah onu (Musanı həmin zikri dilinə cari etdiyi üçün) onların (Firon əhlinin) qurduğu hiylələrin şərindən qorudu…” (“Qafir”/44-45.)

4. Dünya və dünyanın gözəlliklərini istəyən, amma

“مَا شَاء اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ –

Maşaəllah, la quvvətə illa billah” (“Allah hər nə istəsə (o olacaqdır); güc və qüvvət yalnız Allaha məxsusdur!) – zikrinə sığınmayan şəxsə təəccüb edirəm! Çünki Allah-Taala həmin zikrin davamında belə buyurmuşdur: “(Yoxsul bir şəxs varlı bir şəxsə xitabən buyurdu:) Əgər məni mal və övlad baxımından özündən aşağı görürsənsə, ola bilsin ki, Rəbbim mənə sənin bağından daha yaxşısını versin…” (“Kəhf”/39-40.)

(“Əl-əmali”, Şeyx Səduq, səh.6; “Biharul-ənvar”, c.90, səh.184-185.)

أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدا عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّهُ سَيِّدُ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ وَ أَنَّهُ سَيِّدُ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْمُرْسَلِينَ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِ وَ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ الْأَئِمَّةِ الطَّيِّبِينَ

Oxunuşu:

Əşhədu ən-la ilahə illəllah, vəhdəhu la şərikə ləh, və əşhədu ənnə Muhəmmədən əbduhu və rəsuluh, və ənnəhu səyyidul əvvəlinə vəl axirin, və ənnəhu səyyidul ənbiyai vəl mursəlin, Əllahummə səlli ələyhi və əla əhli bəytihil əimmətit təyyibin.

Tərcüməsi:

Şəhadət verirəm ki, Allahdan başqa heç bir tanrı yoxdur. O təkdir və Onun şəriki yoxdur. Şəhadət verirəm ki, Məhəmməd Onun bəndəsi və rəsuludur. Həqiqətən, o, əvvəldə və axırdakıların, peyğəmbərlər və elçilərin sərvəridir. İlahi, ona və onun Əhli-beytindən olan pak-pakizə imamlara salam yetir!

Sonra de:

السَّلامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا خَلِيلَ اللَّهِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا صَفِيَّ اللَّهِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا رَحْمَةَ اللَّهِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا خِيَرَةَ اللَّهِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا حَبِيبَ اللَّهِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا نَجِيبَ اللَّهِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا خَاتَمَ النَّبِيِّينَ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا سَيِّدَ الْمُرْسَلِينَ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا قَائِما بِالْقِسْطِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا فَاتِحَ الْخَيْرِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا مَعْدِنَ الْوَحْيِ وَ التَّنْزِيلِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا مُبَلِّغا عَنِ اللَّهِ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا السِّرَاجُ الْمُنِيرُ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا مُبَشِّرُ [السَّلامُ عَلَيْكَ يَا نَذِيرُ] السَّلامُ عَلَيْكَ يَا مُنْذِرُ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا نُورَ اللَّهِ الَّذِي يُسْتَضَاءُ بِهِ السَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلَى أَهْلِ بَيْتِكَ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ الْهَادِينَ الْمَهْدِيِّينَ السَّلامُ عَلَيْكَ وَ عَلَى جَدِّكَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ عَلَى أَبِيكَ عَبْدِ اللَّهِ السَّلامُ عَلَى أُمِّكَ آمِنَةَ بِنْتِ وَهْبٍ السَّلامُ عَلَى عَمِّكَ حَمْزَةَ سَيِّدِ الشُّهَدَاءِ السَّلامُ عَلَى عَمِّكَ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ السَّلامُ عَلَى عَمِّكَ وَ كَفِيلِكَ أَبِي طَالِبٍ السَّلامُ عَلَى ابْنِ عَمِّكَ جَعْفَرٍ الطَّيَّارِ فِي جِنَانِ الْخُلْدِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا أَحْمَدُ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا حُجَّةَ اللَّهِ عَلَى الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ وَ السَّابِقَ إِلَى طَاعَةِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ الْمُهَيْمِنَ عَلَى رُسُلِهِ وَ الْخَاتِمَ لِأَنْبِيَائِهِ وَ الشَّاهِدَ عَلَى خَلْقِهِ وَ الشَّفِيعَ إِلَيْهِ وَ الْمَكِينَ لَدَيْهِ وَ الْمُطَاعَ فِي مَلَكُوتِهِ الْأَحْمَدَ مِنَ الْأَوْصَافِ الْمُحَمَّدَ لِسَائِرِ الْأَشْرَافِ الْكَرِيمَ عِنْدَ الرَّبِّ وَ الْمُكَلَّمَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُبِ الْفَائِزَ بِالسِّبَاقِ وَ الْفَائِتَ عَنِ اللِّحَاقِ تَسْلِيمَ عَارِفٍ بِحَقِّكَ مُعْتَرِفٍ بِالتَّقْصِيرِ فِي قِيَامِهِ بِوَاجِبِكَ غَيْرِ مُنْكِرٍ مَا انْتَهَى إِلَيْهِ مِنْ فَضْلِكَ مُوقِنٍ بِالْمَزِيدَاتِ مِنْ رَبِّكَ مُؤْمِنٍ بِالْكِتَابِ الْمُنْزَلِ عَلَيْكَ مُحَلِّلٍ حَلالَكَ مُحَرِّمٍ حَرَامَكَ أَشْهَدُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَعَ كُلِّ شَاهِدٍ وَ أَتَحَمَّلُهَا عَنْ كُلِّ جَاحِدٍ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ رِسَالاتِ رَبِّكَ وَ نَصَحْتَ لِأُمَّتِكَ وَ جَاهَدْتَ فِي سَبِيلِ رَبِّكَ وَ صَدَعْتَ بِأَمْرِهِ وَ احْتَمَلْتَ الْأَذَى فِي جَنْبِهِ وَ دَعَوْتَ إِلَى سَبِيلِهِ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ الْجَمِيلَةِ وَ أَدَّيْتَ الْحَقَّ الَّذِي كَانَ عَلَيْكَ وَ أَنَّكَ قَدْ رَؤُفْتَ بِالْمُؤْمِنِينَ وَ غَلُظْتَ عَلَى الْكَافِرِينَ وَ عَبَدْتَ اللَّهَ مُخْلِصا حَتَّى أَتَاكَ الْيَقِينُ فَبَلَغَ اللَّهُ بِكَ أَشْرَفَ مَحَلِّ الْمُكَرَّمِينَ وَ أَعْلَى مَنَازِلِ الْمُقَرَّبِينَ وَ أَرْفَعَ دَرَجَاتِ الْمُرْسَلِينَ حَيْثُ لا يَلْحَقُكَ لاحِقٌ وَ لا يَفُوقُكَ فَائِقٌ وَ لا يَسْبِقُكَ سَابِقٌ وَ لا يَطْمَعُ فِي إِدْرَاكِكَ طَامِعٌ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي اسْتَنْقَذَنَا بِكَ مِنَ الْهَلَكَةِ وَ هَدَانَا بِكَ مِنَ الضَّلالَةِ وَ نَوَّرَنَا بِكَ مِنَ الظُّلْمَةِ فَجَزَاكَ اللَّهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مِنْ مَبْعُوثٍ أَفْضَلَ مَا جَازَى [جَزَى‏] نَبِيّا عَنْ أُمَّتِهِ وَ رَسُولا عَمَّنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ زُرْتُكَ عَارِفا بِحَقِّكَ مُقِرّا بِفَضْلِكَ مُسْتَبْصِرا بِضَلالَةِ مَنْ خَالَفَكَ وَ خَالَفَ أَهْلَ بَيْتِكَ عَارِفا بِالْهُدَى الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي وَ نَفْسِي وَ أَهْلِي وَ مَالِي وَ وَلَدِي أَنَا أُصَلِّي عَلَيْكَ كَمَا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكَ وَ صَلَّى عَلَيْكَ مَلائِكَتُهُ وَ أَنْبِيَاؤُهُ وَ رُسُلُهُ صَلاةً مُتَتَابِعَةً وَافِرَةً مُتَوَاصِلَةً لا انْقِطَاعَ لَهَا وَ لا أَمَدَ وَ لا أَجَلَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكَ وَ عَلَى أَهْلِ بَيْتِكَ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ كَمَا أَنْتُمْ أَهْلُهُ

Oxunuşu:

Əssəlamu ələykə ya rəsuləllah, əssəlamu ələykə ya xəliləllah, əssəlamu ələykə ya nəbiyyəllah, əssəlamu ələykə ya səfiyyəllah, əssəlamu ələykə ya rəhmətəllah, əssəlamu ələykə ya xiyərətəllah, əssəlamu ələykə ya həbibəllah, əssəlamu ələykə ya nəcibəllah, əssəlamu ələykə ya xatəmən nəbiyyin, əssəlamu ələykə ya səyyidəl mursəlin, əssəlamu ələykə ya qaimən bil qist, əssəlamu ələykə ya fatihəl xəyr, əssəlamu ələykə ya mə`dinəl vəhyi vət tənzil, əssəlamu ələykə ya mubəlliğən ənillah, əssəlamu ələykə əyyuhəs siracul munir, əssəlamu ələykə ya mubəşşir, (əssəlamu ələykə ya nəzir,) əssəlamu ələykə ya munzir, əssəlamu ələykə ya nurəllahilləzi yustəzau bih, əssəlamu ələykə və əla əhli bəytikət təyyibinət tahirinəl hadinəl məhdiyyin, əssəlamu ələykə və əla cəddikə Əbdil Muttəlibi və əla əbikə Əbdillah, əssəlamu əla ummikə Aminətə binti Vəhb, əssəlamu əla əmmikə Həmzətə səyyidəş şuhəda, əssəlamu əla əmmikəl Əbbasibni Əbdil Muttəlib, əssəlamu əla əmmikə və kəfilikə Əbi Talib, əssəlamu əla ibni əmmikə Cə`fərinit-Təyyari fi cinanil xuld, əssəlamu ələykə ya Muhəmməd, əssəlamu ələykə ya Əhməd, əssəlamu ələykə ya huccətəllahi ələl əvvəlinə vəl axirin, vəs sabiqə ila taəti rəbbil aləmin, vəl muhəyminə əla rusulihi vəl xatimə liənbiyaih, vəş şahidə əla xəlqihi vəş şəfiə iləyhi vəl məkinə lədəyh, vəl mutaə fi mələkutihil əhmədə minəl əvsafil Muhəmməd, lisairil əşrafil kərimə indər rəbb, vəl mukəlləmə min vərail hucubil faizə bis sibaq, vəl faitə ənil lihaq, təslimə arifin bihəqqikə mu`tərifin bit təqsiri fi qiyamihi bivacibik, ğəyri munkirin məntəha iləyhi min fəzlik, muqinin bil məzidati min rəbbik, mu`minin bil kitabil munzəli ələykə muhəllilin həlaləkə muhərrimin həramək, əşhədu ya rəsuləllahi məə kulli şahid, və ətəhəmməluha ən kulli cahid, ənnəkə qəd bəlləğtə risalati rəbbik, və nəsəhtə liummətimkə və cahədtə fi səbili rəbbik, və sədə`tə biəmrihi vəhtəməltəl əza fi cənbih, və dəəvtə ila səbilihi bil hikməti vəl məv`izətil həsənətil cəmiləh, və əddəytəl həqqəlləzi kanə ələykə və ənnəkə qəd rəuftə bil mu`minin, və ğəluztə ələl kafirin, və əbədtəllahə muxlisən hətta ətakəl yəqin, fəbələğəllahu bikə əşrəfə məhəllil mukərrəmin, və ə`la mənazilil muqərrəbin, və ərfəə dərəcatil mursəlin, həysu la yəlhəqukə lahiq, və la yəfuqukə faiqun və la yəsbiqukə sabiq, və la yətməu fi idrakikə tami`, əlhəmdu lillahilləzistənqəzəna bikə minəl hələkəti və hədana bikə minəz zəlaləh, və nəvvərəna bikə minəz zulməh, fəcəzakəllahu ya rəsuləllahi min məb`usin əfzələ ma caza (cəza), nəbiyyən ən ummətihi və rəsulən əmmən ursilə iləyhi biəbi əntə və ummi, ya rəsuləllahi zurtukə arifən bihəqqik, muqirrən bifəzlikə mustəbsirən bizəlaləti mən xaləfəkə və xaləfə əhli bəytik, arifən bil hudəlləzi əntə ələyh, biəbi əntə və ummi və nəfsi və əhli və mali və vələdi, əna usəlli ələykə kəma səlləllahu ələyk, və səlla ələykə məlaikətəhu və ənbiyauhu və rusuluh, səlatən mutətabiətən vafirətən mutəvasiləh, lənqitaə ləha və la əmədə və la əcəl, səlləllahu ələykə və əla əhli bəytikət təyyibinət tahirinə kəma əntum əhluh.

Tərcüməsi:

Salam olsun sənə, ey Allahın Rəsulu! Salam olsun sənə, ey Allahın dostu! Salam olsun sənə, ey Allahın Peyğəmbəri! Salam olsun sənə, ey Allahın seçdiyi (xalis bəndəsi)! Salam olsun sənə, ey Allahın rəhməti! Salam olsun sənə, ey Allahın ixtiyar etdiyi! Salam olsun sənə, ey Allahın həbibi! Salam olsun sənə, ey Allahın şərafətli bəndəsi! Salam olsun sənə, ey peyğəmbərlərin sonuncusu! Salam olsun sənə, ey elçilərin sərvəri! Salam olsun sənə, ey ədalət uğrunda qiyam edən! Salam olsun sənə, ey xeyir və səadət fatehi! Salam olsun sənə, ey vəhy və “tənzil” mədəni (mələklərin nazil olduğu yer)! Salam olsun sənə, ey Allah tərəfindən (Onun hökmlərini) təbliğ edən! Salam olsun sənə, ey işıqlı çıraq! Salam olsun sənə, ey insanları (cənnətlə) müjdələyən! Salam olsun sənə, ey insanları (ilahi əzabdan) qorxudan! Salam olsun sənə, ey ümməti qorxudan! Salam olsun sənə, ey Allahın nuru; elə bir nur ki, insanlar onun vasitəsilə aydınlığa (elm və imana) çatırlar! Salam olsun sənə və sənin pak-pakizə, hidayət edən və hidayət olunmuş Əhli-beytinə! Salam olsun sənə, sənin cəddin Əbdül-Müttəlibə, atan Abdullaha və anan Vəhəbin qızı Aminəyə! Salam olsun əmin şəhidlərin sərvəri Həmzəyə! Salam olsun əmin oğlu Əbdül-Müttəlibin oğlu Abbasa! Salam olsun əmin və səni boya-başa çatdıran Əbu Talibə! Salam olsun əbədi behiştdə uçan əmin oğlu Cəfər Təyyara! Salam olsun sənə, ey Məhəmməd! Salam olsun sənə, ey Əhməd! Salam olsun sənə, ey Allahın birinci və sonuncu məxluqatı üzərindəki höccəti! Sən aləmlərin Rəbbinə itaət etməkdə hamını ötüb-keçdin, Onun peyğəmbərlərinin sonuncusu, bəndələrinə şahid və şəfaətçi oldun, Rəbbin dərgahında yüksək məqam sahibi, yüksək aləmdə mələklərin itaət etdiyi, bəyənilmiş xislətlərə, digər şərafət və kəramətlərə sahib oldun. Ey pərdələr arxasından Allahla həmsöhbət olan, sənin üçün qələbə vardır və başqalarının köməyindən ehtiyacsızsan. Mən sənin haqqını tanıyır və sənə təsliməm. Etiraf edirəm ki, sənin haqqını layiqincə yerinə yetirmədim, hər fəzilət və kamalın axırı olan fəzilətlərini inkar etmirəm. Əminəm ki, Allah sənə çoxlu inayətlər edib. Sənə nazil olmuş kitaba imanım var. Halalını halal və haramını haram bilirəm. Ey Allahın Rəsulu, mən və bütün şahidlər şəhadət veririk ki, sən əcəlin çatan vaxta qədər ilahi risaləti tamamilə xalqa çatdırıb, xeyirxahlıq göstərdin, Allah yolunda cihad etdin, Onun əmrlərini uca səslə xalqa çatdırdın. Bu yolda qarşılaşdığın əzab-əziyyətlərə sinə gərdin, ümməti Allah yoluna hikmət və gözəl öyüdlərlə dəvət etdin, boynunda olan haqqı layiqincə yerinə yetirdin. Həqiqətən də, sən möminlərə qarşı mehriban, kafirlərə qarşı isə qəzəbli idin. Allaha ixlasla ibadət etdin. Bu zaman Allah-Tala səni kəramət sahiblərinin ən yüksək məqamına, Onun dərgahına yaxın olanların böyük mənzillərinə və elçilərin ən yüksək dərəcələrinə çatdırdı ki, bundan sonra daha heç kim sənin məqamına çata bilməyəcək, heç kim sənin yüksək məqamından yuxarı qalxmayacaq, heç kim səndən qabağa keçə bilməyəcək və sənin idrak rütbənə çatmaqda tamah etməyəcək. Həmd olsun Allaha ki, bizi sənin vasitənlə həlakətdən xilas etdi, zəlalətdən doğru yola yönəltdi və zülmətdən aydınlığa çıxartdı. Ey Rəsulullah, səni peyğəmbərliyə seçən Allah səni hər bir peyğəmbərin öz ümmətinin tərbiyəsi ilə məşğul olduğu və rəsul göndərildiyi işi layiqincə yerinə yetirdiyi üçün Allahdan aldığı mükafatların ən yaxşısı ilə mükafatlandırsın. Atam-anam sənə fəda olsun, ey Allahın Rəsulu! Səni, haqqını tanıyıb fəzilətlərini etiraf etdiyim, sənə və Əhli-beytinlə müxalifətçilik edənlərin zəlalətini gördüyü və sənin insanlara hidayətçi olduğunu tanıdığım halda ziyarət etdim. Atam, anam, ailəm, malım və övladlarım sənə fəda olsun! Allah-Tala və mələklər, Onun peyğəmbər və elçiləri sənə salam göndərdiyi kimi, mən də sənə ardıcıl, arası kəsilmədən, vaxtsız və məhdud vaxtı olmayan bir salam göndərirəm. Allahın salamı olsun sənə və sənin pak-pakizə Əhli-beytinə! Necə ki, siz ona (Allahın salamına) layiqsiniz! (“Məfatihul-cinan”, səh.750-754.)

Aşağıda həmin müəlliflərdən bəzilərinin əsərlərində Peyğəmbər (s) haqqında söylədikləri fikirlər təqdim olunur.

1. Maykl H. Hart — Peyğəmbər (s) tarixdə ən təsirli şəxs

Amerikalı fizik və tarix müəllifi Michael H. Hart 1978-ci ildə nəşr etdiyi The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History kitabında Hz. Məhəmmədi (s) tarixdə ən çox təsir göstərmiş şəxs kimi 1-ci sıraya yerləşdirib.

Hart yazır ki, Hz. Məhəmmədi (s) siyahının birinci pilləsinə yerləşdirməsinin səbəbi onun həm dini, həm də dünyəvi sahədə qeyri-adi dərəcədə uğurlu olmasıdır. Onun fikrincə, Məhəmməd (s) böyük dinlərdən birini formalaşdırmaqla yanaşı, son dərəcə təsirli siyasi lider də olmuşdur.

Mənbə:
Michael H. Hart, The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History, Hart Publishing Company, 1978; yenilənmiş nəşrlər 1992 və sonrakı illər.

Hartın yanaşmasının xüsusilə diqqətçəkən tərəfi budur ki, o, insanları “ən yaxşı” və ya “ən müqəddəs” hesab etdiyi üçün deyil, dünya tarixinin gedişinə göstərdikləri təsirə görə sıraladığını bildirir.

2. Tomas Karlayl — Hz. Məhəmməd (s) haqqında

Məşhur şotland tarixçisi və filosofu Thomas Carlyle 1840-cı ildə Londonda verdiyi mühazirələrdən birini Hz. Məhəmmədə (s) həsr etmişdir.

Bu mühazirə sonradan On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History adlı kitabda “The Hero as Prophet. Mahomet: Islam” başlığı altında nəşr olunmuşdur.

Karlaylın məqsədi Məhəmmədi (s) “peyğəmbər” kimi tarixi şəxsiyyət kontekstində araşdırmaq və onun insanlıq tarixindəki rolunu izah etmək idi.

Mənbə:
Thomas Carlyle, On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History, Lecture II: “The Hero as Prophet. Mahomet: Islam”, 1840; kitab nəşrləri 1841 və sonrakı illər.

3. Alfonse de Lamartine — “Əgər böyüklüyü nəticə ilə ölçsək…”

Fransız yazıçısı, tarixçisi və siyasi xadimi Alphonse de Lamartine Hz. Məhəmmədin (s) tarixi təsirini olduqca yüksək qiymətləndirən müəlliflərdəndir.

Onun Histoire de la Turquie əsərində Məhəmmədin (s) tarixi rolundan bəhs edilir. Lamartine İslamın sürətlə yayılmasını və Peyğəmbərin (s) yaratdığı tarixi dəyişikliyi böyük bir hadisə kimi təqdim edir. Əsərin Google Books-da saxlanılan mətnində İslamın dünyanın müxtəlif xalqları arasında yayılması və bunun tarixi əhəmiyyəti haqqında geniş mülahizələr yer alır.

Mənbə:
Alphonse de Lamartine, Histoire de la Turquie, I cild, 1854–1855-ci illər nəşrləri.

4. Annie Besant — “Möhtəşəm ərəb müəllimi”

İngilis yazıçısı və ictimai xadim Annie Besant The Life and Teachings of Muhammad adlı əsərində Hz. Peyğəmbərin (s) həyatını və xarakterini araşdırmışdır.

Besant belə yazır:

“It is impossible for anyone who studies the life and character of the great Prophet of Arabia … to feel anything but reverence for that mighty Prophet.”

Yəni müəllifin fikrincə, Peyğəmbərin (s) həyatını və xarakterini, onun necə yaşadığını və necə öyrətdiyini araşdıran insan onun şəxsiyyətinə böyük ehtiram hiss etməyə bilməz.

Mənbə:
Annie Besant, The Life and Teachings of Muhammad, Madras, 1932, s. 4.

Bu fikir xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çünki Besant müsəlman müəllif deyil və onun əsərindəki qiymətləndirmə Peyğəmbərin (s) şəxsiyyətinə tarixi baxımdan verilmiş müsbət münasibəti göstərir.

5. William Montgomery Watt — “Onun əsas dürüstlüyünü inkar etmək daha çox problem yaradır”

Şotlandiyalı məşhur İslamşünas və Ərəb dili və İslam araşdırmaları üzrə Edinburq Universitetinin professoru William Montgomery Watt Hz. Məhəmməd (s) haqqında ciddi akademik araşdırmalar aparmışdır.

Onun məşhur əsərlərindən biri Muhammad at Mecca, digəri isə Muhammad at Medina kitabıdır.

Watt Peyğəmbərin (s) təqiblərə qarşı dözümünü, onun ardıcıllarının yüksək əxlaqi keyfiyyətlərini və nəticədə əldə etdiyi böyük uğuru qeyd edərək belə bir nəticəyə gəlir:

“To suppose Muhammad an impostor raises more problems than it solves.”

Yəni: “Məhəmmədi (s) saxtakar hesab etmək, həll etdiyindən daha çox problem ortaya çıxarır.”

Watt həmçinin Qərbdə Məhəmmədin (s) tarixdəki rolunun lazımi səviyyədə qiymətləndirilmədiyini qeyd edir.

Mənbə:
W. Montgomery Watt, Muhammad at Mecca, Oxford University Press / Clarendon Press, 1953, s. 52.

6. Reginald Bosworth Smith — “Sezar və Papa bir insanda”

İngilis din xadimi və tarixçisi Reginald Bosworth Smith Mohammed and Mohammedanism əsərində Hz. Məhəmmədin (s) həm dini, həm də siyasi liderliyinə diqqət çəkir.

O yazır:

“He was Caesar and Pope in one…”

Yəni: “O, Sezar və Papanın bir insanda birləşməsi kimi idi…”

Smith burada Peyğəmbərin (s) eyni zamanda dini rəhbər və siyasi lider olmasını nəzərdə tutur. Daha sonra onun daimi ordusu, sarayı və böyük maddi hakimiyyət vasitələri olmadan böyük bir cəmiyyətə rəhbərlik etdiyini vurğulayır.

Mənbə:
Reginald Bosworth Smith, Mohammed and Mohammedanism, London, 1874/1889 nəşrləri.

7. Edward Gibbon — İslamın uzunmüddətli təsiri haqqında

İngilis tarixçisi Edward Gibbon, Roma imperiyasının tarixini yazdığı məşhur The History of the Decline and Fall of the Roman Empire əsərində Hz. Məhəmməd (s) və İslamın meydana gəlməsinə ayrıca yer ayırmışdır.

Gibbon Məhəmmədin (s) meydana gətirdiyi dəyişiklikləri dünya tarixinin mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi təqdim edir. Onun əsərində Məhəmmədin (s) Ərəbistanda dini və siyasi rəhbər kimi yüksəlişi və bunun sonrakı tarixi hadisələrə təsiri geniş şəkildə müzakirə olunur.

Mənbə:
Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, Chapter L — “Description of Arabia and Its Inhabitants. Birth, Character, and Doctrine of Mahomet…”

Gibbonun əsəri bəzi məsələlərdə İslam haqqında XVIII əsrin Avropa tarixşünaslığının yanaşmalarını da daşıyır. Buna görə onun bütün dini qiymətləndirmələrini İslamın öz mənbələri ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz. Lakin əsərin tarixi baxımdan əhəmiyyəti böyükdür.

Nəticə

Hz. Məhəmməd Peyğəmbər (s) haqqında Qərb tarixçiləri və alimlərinin fikirlərinə nəzər saldıqda maraqlı bir mənzərə ortaya çıxır.

Michael Hart onu dünya tarixində ən təsirli şəxs kimi birinci sıraya qoyur.

Thomas Carlyle onu özünün “peyğəmbər qəhrəman” anlayışı çərçivəsində araşdırır.

Annie Besant onun həyatını araşdıran insanın Peyğəmbərə (s) ehtiram hiss etməməsinin mümkün olmadığını bildirir.

W. Montgomery Watt Məhəmmədi (s) saxtakar hesab etməyin tarixi faktları izah etməkdə daha çox problem yaratdığını vurğulayır.

Bosworth Smith onun dini və siyasi liderliyinin qeyri-adi birləşməsinə diqqət çəkir.

Bütün bunlar göstərir ki, Hz. Məhəmmədin (s) şəxsiyyəti yalnız dini baxımdan deyil, tarix, sosiologiya, siyasət, əxlaq və sivilizasiya tarixi baxımından da dünya miqyasında böyük araşdırma mövzusu olmuşdur.

Ən mühüm məqam isə budur: bu müəlliflərin hamısı eyni fikirdə deyil və onların İslam haqqında bəzi mülahizələri bir-birindən fərqlənir. Lakin müxtəlif dünyagörüşlərinə sahib tarixçilərin belə Peyğəmbərin (s) tarixi təsirini, liderliyini və şəxsiyyətinin böyüklüyünü ayrıca qeyd etməsi diqqətəlayiqdir.

Əsas kitab mənbələri

1. Michael H. Hart — The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History, 1978.

2. Thomas Carlyle — On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History, 1841.

3. Alphonse de Lamartine — Histoire de la Turquie, 1854–1855.

4. Annie Besant — The Life and Teachings of Muhammad, Madras, 1932, s. 4.

5. W. Montgomery Watt — Muhammad at Mecca, Oxford University Press, 1953, s. 52.

6. Reginald Bosworth Smith — Mohammed and Mohammedanism, 1874/1889.

7. Edward Gibbon — The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, Chapter L.

Qurani-Kərim Hz. Məhəmmədin (s) peyğəmbərliyini yalnız bir qövmə və ya müəyyən bir dövrə aid etmir. Allah-Təala onun göndərilməsini bütün aləmlərə rəhmət olaraq təqdim edir.

Uca Allah buyurur:

Ənbiya surəsi, 107-ci ayə

Ərəbcə:

وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ

Oxunuşu:

Və mə ərsəlnakə illə rahmətən lil-aləmin.

Tərcüməsi:

“Biz səni aləmlərə yalnız rəhmət olaraq göndərdik.”
(Ənbiya, 21:107)

Bu qısa, lakin çox böyük məna daşıyan ayədə Allah-Təala Peyğəmbərin (s) göndərilməsinin əsas xüsusiyyətlərindən birini açıqlayır: rəhmət.

Rəhmət nə deməkdir?

“Rəhmət” yalnız mərhəmət göstərmək mənasında deyil. Rəhmət insanı xeyirə çatdırmaq, onu zərərdən qorumaq, doğru yola yönəltmək, bağışlanmağa və Allahın razılığına aparmaq mənalarını da əhatə edir.

Hz. Məhəmməd (s) insanları cahillikdən elmə, şirkdən tövhidə, zülmdən ədalətə, düşmənçilikdən qardaşlığa və günahdan Allaha itaətə çağırdı.

O Həzrət (s) insanlara yalnız dünya həyatının deyil, əbədi axirət həyatının səadət yolunu göstərdi.

Buna görə Quranın:

“Biz səni aləmlərə yalnız rəhmət olaraq göndərdik”

buyurması Peyğəmbərin (s) bütün insanlığa gətirdiyi ilahi hidayətin böyüklüyünü göstərir.

Quran Peyğəmbərin (s) mərhəmətini başqa ayədə necə təsvir edir?

Allah-Təala başqa bir ayədə buyurur:

Tövbə surəsi, 128-ci ayə

Ərəbcə:

لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ

Oxunuşu:

Ləqəd caəkum rəsulum min ənfusikum, əzizun ələyhi ma ənittum, hərisun ələykum, bil-mumininə rəufur-rəhim.

Tərcüməsi:

“Həqiqətən, sizə özünüzdən elə bir peyğəmbər gəlmişdir ki, sizin əziyyətə düşməyiniz ona ağır gəlir. O, sizin iman gətirməyinizə çox hərisdir. Möminlərə qarşı şəfqətli və mərhəmətlidir.”
(Tövbə, 9:128)

Burada Peyğəmbərin (s) üç mühüm xüsusiyyəti vurğulanır:

1. İnsanların çətinliyinə laqeyd deyildi.
Başqalarının əziyyət çəkməsi Peyğəmbərə (s) ağır gəlirdi.

2. İnsanların hidayətini istəyirdi.
O Həzrət (s) insanların iman gətirib doğru yola gəlməsini arzulayırdı.

3. Möminlərə qarşı şəfqətli və mərhəmətli idi.

İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan bir rəvayətdə də bu ayənin Peyğəmbərin (s) möminlərə olan rəhmət və şəfqətini ifadə etdiyi bildirilir.

Peyğəmbər (s) özü rəhməti necə izah edirdi?

Peyğəmbərdən (s) belə bir hədis nəql edilmişdir:

إِنَّمَا أَنَا رَحْمَةٌ مُهْدَاةٌ

“Mən yalnız hədiyyə edilmiş bir rəhmətəm.”

Bu hədis “əl-Kafi”də nəql olunan rəhmət mövzusundakı rəvayətlər arasında da qeyd edilir.

Bu ifadə Qurandakı “rəhmətən lil-aləmin” ayəsi ilə çox gözəl uyğunlaşır.

Quran buyurur:

“Biz səni aləmlərə rəhmət olaraq göndərdik.”

Peyğəmbər (s) isə öz missiyasını belə ifadə edir:

“Mən yalnız hədiyyə edilmiş bir rəhmətəm.”

Deməli, onun gətirdiyi risalətin əsas məqsədlərindən biri insanları Allahın rəhmətinə, hidayətinə və əbədi səadətinə çatdırmaqdır.

Peyğəmbərin (s) mərhəməti yalnız insanlarla məhdudlaşmırdı

Hz. Məhəmməd (s) insanlara, uşaqlara, yetimlərə, yoxsullara, heyvanlara və bütün canlılara qarşı mərhəmətli davranmağı öyrədirdi.

İmam Əli (ə) və Əhli-beyt məktəbində nəql olunan rəvayətlərdə də rəhmət və mərhəmətin möminin əxlaqının mühüm hissəsi olduğu vurğulanır.

İmam Sadiqdən (ə) Peyğəmbərin (s) belə buyurduğu nəql edilir:

الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ اللَّهُ، ارْحَمُوا مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمْكُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ

“Mərhəmət edənlərə Allah mərhəmət edər. Yer üzündəkilərə mərhəmət edin ki, göydəki sizin üzərinizə mərhəmət etsin.”

Bu rəvayət “əl-Kafi”də nəql edilmişdir.

Bu hədis bizə mühüm bir dərs verir: Peyğəmbərin (s) rəhmət yolunu davam etdirmək istəyən insan özü də mərhəmətli olmalıdır.

Peyğəmbərin (s) rəhməti düşmənlərinə belə çatırdı

Hz. Məhəmmədin (s) həyatına nəzər saldıqda onun mərhəmətinin yalnız onu sevən insanlara qarşı olmadığını görürük.

Məkkədə illərlə ona və səhabələrinə zülm edildi. Ona qarşı müxtəlif təzyiqlər göstərildi, təhqirlər edildi və mübarizə aparıldı. Lakin Məkkənin fəthindən sonra Peyğəmbərin (s) qarşısında onu illərlə incidən insanlar dayandıqda o, intiqam yolunu deyil, bağışlama və mərhəmət yolunu seçdi.

Bu davranış “aləmlərə rəhmət” ifadəsinin canlı nümunəsidir.

Çünki rəhmət yalnız dostlara yaxşılıq etmək deyil. Əsl rəhmət insanın gücü çatdığı halda belə zülm və intiqam əvəzinə bağışlamağı seçə bilməsidir.

Peyğəmbərin (s) əxlaqı Quranın canlı təcəssümü idi

Allah-Təala Peyğəmbər (s) haqqında buyurur:

Qələm surəsi, 4-cü ayə

Ərəbcə:

وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ

Oxunuşu:

Və innəkə ləəla xuluqin əzim.

Tərcüməsi:

“Həqiqətən, sən böyük əxlaq sahibisən.”
(Qələm, 68:4)

Peyğəmbərin (s) rəhməti onun əxlaqında, danışığında, davranışında və insanlarla münasibətində özünü göstərirdi.

O, insanlara Allahı tanıtdı, onları tövhidə çağırdı, yetimə sahib çıxmağı, yoxsula yardım etməyi, qonşuya yaxşılıq etməyi, valideynlərə hörmət etməyi və insanlara zülm etməməyi öyrətdi.

Rəhmət — yalnız söz deyil, həyat tərzidir

“Rəhmət” sözünü sadəcə Peyğəmbərin (s) bir sifəti kimi oxumaq kifayət deyil. Bu ayə bizim üçün də bir məsuliyyət daşıyır.

Əgər biz həqiqətən Hz. Məhəmmədi (s) seviriksə, onun rəhmət əxlaqını həyatımıza gətirməliyik.

Ailəmizə qarşı mərhəmətli olmalıyıq.

Yetimə və yoxsula sahib çıxmalıyıq.

İnsanları təhqir etməməliyik.

Günah edən insanı alçaltmaq əvəzinə onu doğru yola dəvət etməliyik.

Bizə qarşı pislik edən insanlara belə ədalətdən kənara çıxmadan davranmalıyıq.

Çünki Peyğəmbər (s) yalnız sözləri ilə deyil, rəhmətli davranışı ilə də insanlara Allah yolunu göstərirdi.

Nəticə

Qurani-Kərimin:

وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ

“Biz səni aləmlərə yalnız rəhmət olaraq göndərdik.”

ayəsi Hz. Məhəmmədin (s) peyğəmbərliyinin böyük həqiqətlərindən birini açıqlayır.

O Həzrət (s) insanları Allahın rəhmətinə dəvət edən, onları hidayət edən, cəhalətdən qurtaran və əbədi səadət yolunu göstərən Allah Rəsuludur.

Ona görə də Hz. Məhəmməd (s) yalnız bir dövrün və ya bir millətin Peyğəmbəri kimi deyil, “Rəhmətül-lil-aləmin” — “aləmlərə rəhmət” olaraq tanınır.

Allah Quranda onun göndərilməsini rəhmət adlandırır, Peyğəmbər (s) isə öz missiyasını “hədiyyə edilmiş rəhmət” kimi ifadə edir.

Bu səbəbdən Peyğəmbəri (s) sevməyin ən gözəl yollarından biri onun əxlaqını yaşatmaqdır:

Mərhəmət etmək, bağışlamaq, ədalətli olmaq, insanlara yaxşılıq etmək və onları Allaha yaxınlaşdırmaq.

Salavat

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ

“Allahım, Məhəmmədə və Məhəmmədin Əhli-beytinə salavat göndər.”

Bu ayələrə diqqət etdikdə görürük ki, Quran Peyğəmbəri (s) yalnız adı ilə tanıtmır, eyni zamanda onun Allahın Rəsulu, peyğəmbərlərin sonuncusu, insanlara hidayət gətirən elçi olduğunu bildirir.

1. “Məhəmməd” — Allahın Rəsulu

Ali-İmran surəsi, 144-cü ayə

Ərəbcə:

وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ ۚ أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ ۚ وَمَن يَنقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ فَلَن يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا ۗ وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ

Oxunuşu:

Və mə Muhəmmədun illə rəsulun, qəd xalət min qəblihir-rusul. Əfə in mətə əv qutilə inqələbtum alə əqabikum. Və mən yənqəlib alə əqibəyhi fələn yədurrəllahə şeyən və sə yəczillahuş-şakirin.

Tərcüməsi:

“Məhəmməd yalnız bir peyğəmbərdir. Ondan əvvəl də peyğəmbərlər gəlib-getmişlər. Əgər o ölsə və ya öldürülsə, siz geriyəmi dönəcəksiniz? Kim geriyə dönsə, Allaha heç bir zərər verə bilməz. Allah isə şükür edənlərə mükafat verəcəkdir.”

Bu ayə çox mühüm bir həqiqəti göstərir: Peyğəmbərin (s) vəfat etməsi onun gətirdiyi dinin haqq olmasına xələl gətirmir. Çünki İslam Peyğəmbərin (s) şəxsi varlığına deyil, Allahın vəhyinə və ilahi risalətə əsaslanır.

2. Məhəmməd (s) — peyğəmbərlərin sonuncusu

Əhzab surəsi, 40-cı ayə

Ərəbcə:

مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِكُمْ وَلَٰكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ ۗ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا

Oxunuşu:

Mə kənə Muhəmmədun əba əhədin min ricalikum və lakin rəsuləllahi və xatəmən-nəbiyyin. Və kənəllahu bikulli şeyin alimə.

Tərcüməsi:

“Məhəmməd sizin kişilərinizdən heç birinin atası deyildir. Lakin o, Allahın Rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusudur. Allah hər şeyi biləndir.”

Bu ayədə Peyğəmbərin (s) ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri açıq şəkildə bildirilir: “xatəmən-nəbiyyin” — yəni peyğəmbərlərin sonuncusu.

Beləliklə, İslam etiqadında Hz. Məhəmməddən (s) sonra yeni bir peyğəmbərin gəlməsi yoxdur. Onun gətirdiyi şəriət Qiyamət gününə qədər davam edəcək ilahi risalətdir.

3. Məhəmmədə (s) nazil edilən vəhyə iman

Məhəmməd surəsi, 2-ci ayə

Ərəbcə:

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَآمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَهُوَ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بَالَهُمْ

Oxunuşu:

Vəlləzinə amənu və amilus-salihatı və amənu bimə nuzzilə alə Muhəmmədin və huvəl-həqqu mir-rabbihim, kəffərə anhum səyyiatihim və əsla-hə bələhüm.

Tərcüməsi:

“İman gətirib yaxşı işlər görənlər və Məhəmmədə nazil edilənə — onun Rəbbi tərəfindən gələn haqq olduğuna — iman gətirənlərin günahlarını Allah bağışlayar və onların vəziyyətini islah edər.”

Diqqət yetirsək, ayədə iki mühüm məsələ birlikdə qeyd olunur: iman və saleh əməl, həmçinin Məhəmmədə (s) nazil edilən vəhyə iman.

Bu, Peyğəmbərin (s) gətirdiyi Quranın Allah tərəfindən nazil edilmiş haqq kitab olduğunu göstərir.

4. “Məhəmməd Allahın Rəsuludur”

Fəth surəsi, 29-cu ayə

Ərəbcə:

مُحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ ۚ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ ۖ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا ۖ سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ السُّجُودِ ۚ ذَٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ ۚ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَىٰ عَلَىٰ سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ ۗ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا

Oxunuşu:

Muhəmmədur-rəsulullah. Vəlləzinə məəhu əşiddau aləl-kuffari ruhəmau bəynəhum. Tərāhum rukkəən səccədən yəbtəğunə fəzlən minəllahi və rizvanə. Simahum fi vucuhihim min əsəris-sucud…

Tərcüməsi:

“Məhəmməd Allahın Rəsuludur. Onunla birlikdə olanlar kafirlərə qarşı sərt, öz aralarında isə mərhəmətlidirlər. Sən onları rüku və səcdə halında, Allahın lütfünü və razılığını diləyərkən görərsən. Onların üzlərində səcdənin izindən olan əlamət vardır. Bu, onların Tövratdakı vəsfidir. İncildəki vəsfləri isə belədir: torpaqdan çıxan, qüvvətlənən, qalınlaşan və öz gövdəsi üzərində möhkəm dayanan əkin kimidirlər…”

Ayənin başlanğıcındakı ifadə xüsusilə diqqətəlayiqdir:

مُحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ

“Məhəmməd Allahın Rəsuludur.”

Bu, Quranda Peyğəmbərin (s) məqamını ifadə edən ən aydın cümlələrdən biridir.

5. “Əhməd” adı — İsa Peyğəmbərin (ə) müjdəsi

Qurani-Kərimdə Peyğəmbərimizin (s) adı yalnız “Məhəmməd” olaraq deyil, “Əhməd” olaraq da gəlir.

Səff surəsi, 6-cı ayə

Ərəbcə:

وَإِذْ قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُم مُّصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِن بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ ۖ فَلَمَّا جَاءَهُم بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا هَٰذَا سِحْرٌ مُّبِينٌ

Oxunuşu:

Və iz qalə İysəbnu Məryəmə ya bəni İsrailə inni rəsulullahi iləykum musaddiqən limə bəynə yədəyyə minət-Tövrati və mubəşşiran bi-rəsulin yəti min bədi ismuhu Əhməd. Fələmmə caəhum bil-bəyyinati qalū həzə sihrun mubin.

Tərcüməsi:

“Xatırla ki, Məryəm oğlu İsa dedi: ‘Ey İsrail oğulları! Mən Allahın sizə göndərdiyi elçiyəm. Məndən əvvəl nazil olmuş Tövratı təsdiq edirəm və məndən sonra gələcək, adı Əhməd olan bir elçi ilə sizi müjdələyirəm.’ Lakin o, onlara açıq-aşkar dəlillərlə gəldikdə dedilər: ‘Bu, açıq-aydın sehrdir.’”

Beləliklə, Qurana görə Hz. İsa (ə) özündən sonra gələcək bir elçini “Əhməd” adı ilə müjdələmişdir.

“Əhməd” sözünün Quranda bu formada işlənməsi də xüsusi diqqətəlayiqdir; Quran üzrə söz axtarışında “Əhməd” adı 61:6-da bir dəfə keçir.

Hz. Peyğəmbərin (s) adları haqqında hədis

Əhli-beyt (ə) məktəbinin hədis mənbələrində də Peyğəmbərin (s) müxtəlif adları haqqında rəvayətlər nəql olunmuşdur.

İmam Cəfər Sadiqdən (ə) nəql olunan rəvayətlərdə Peyğəmbərin (s) Məhəmməd və Əhməd kimi adları qeyd edilir. Bu adlar onun Allah tərəfindən seçilmiş elçi olmasının və yüksək məqamının ifadələrindəndir.

Peyğəmbərin (s) adının “Məhəmməd” olması təsadüfi bir adlandırma deyil. “Məhəmməd” sözü çox təriflənən, çox həmd edilən mənasını daşıyır. “Əhməd” isə həmd mənası ilə bağlı olub, ən çox həmd edən və ya ən çox təriflənən mənalarını ifadə edə bilər.

Bu baxımdan Qurandakı iki ad arasında mənəvi uyğunluq vardır.

Quranın Peyğəmbərə (s) hörmət çağırışı

Quran Peyğəmbərin (s) adını çəkməklə kifayətlənmir, möminlərə onun qarşısında ədəb və ehtiram göstərməyi də öyrədir.

Allah buyurur:

إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ ۚ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا

“Həqiqətən, Allah və Onun mələkləri Peyğəmbərə salavat göndərirlər. Ey iman gətirənlər! Siz də ona salavat göndərin və tam şəkildə salamlayın.”

— Əhzab, 33:56

Bu ayənin mənası bizə göstərir ki, Hz. Məhəmmədin (s) adı çəkildikdə ona salavat göndərmək mömin üçün böyük bir ədəb və ehtiramdır:

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ

“Allahım! Məhəmmədə və Məhəmmədin Əhli-beytinə salavat göndər.”

Hz. Məhəmməd (s) — Quranın təqdim etdiyi Peyğəmbər

Quranda Peyğəmbərimizin (s) adı keçən ayələri birlikdə nəzərdən keçirdikdə çox gözəl bir mənzərə ortaya çıxır:

• Ali-İmran 3:144 — Məhəmmədin (s) Allahın elçisi olduğunu bildirir.

• Əhzab 33:40 — onun Allahın Rəsulu və peyğəmbərlərin sonuncusu olduğunu bildirir.

• Məhəmməd 47:2 — ona nazil edilən vəhyə imanı vurğulayır.

• Fəth 48:29 — “Məhəmməd Allahın Rəsuludur” buyurur.

• Səff 61:6 — İsa Peyğəmbərin (ə) ondan sonra gələcək “Əhməd” adlı elçini müjdələdiyini bildirir.

Deməli, Qurani-Kərim Hz. Məhəmmədi (s) sadəcə tarixi bir şəxsiyyət kimi təqdim etmir. O, Allahın seçdiyi Rəsul, peyğəmbərlərin sonuncusu və ilahi vəhyin daşıyıcısı kimi təqdim olunur.

Nəticə

Hz. Məhəmməd (s) bəşəriyyətə Allahın son risalətini çatdırmış böyük ilahi elçidir. Onun adı Quranda açıq şəkildə “Məhəmməd” və “Əhməd” olaraq qeyd edilir.

Quranın bu ayələri bizə Peyğəmbərə (s) yalnız ad olaraq deyil, risalətinə iman, sünnəsinə itaət və Əhli-beytinə (ə) məhəbbət baxımından yanaşmağı öyrədir.

Allah-Taalanın salavatı və salamı olsun Həzrət Məhəmmədə (s) və onun pak Əhli-beytinə (ə).

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ

Allahım, Məhəmmədə və Məhəmmədin Əhli-beytinə salavat göndər!

– bəzi əhli-sünnə alimləri imam Mehdiyə (ə) etiqadı müdafiə etmiş…

İmam Mehdinin (ə.c) dünyamiqyaslı qıyamı və inqilabı şiə mənbələri ilə yanaşı, digər İslam məzhəblərinin etiqad mədəniyyətində də geniş şəkildə bəhs edilmişdir. Onlar da imam Mehdinin (ə) Peyğəmbərin (s) pak nəslindən və həzrət Fatimeyi-Zəhranın (ə) övladlarından[1] olduğuna və vaxtı çatdıqda da zühur edəcəyinə inanırlar. Əhli-sünnənin gözlənilən Mehdiyə (ə) nə qədər etiqad bəslədiklərini anlamaq üçün alimlərinin yazdıqları kitablara müraciət etmək lazımdır. Fəxri-Razi və Qurtubi[2] kimi bir çox əhli-sünnə təfsirçiləri öz kitablarında bəzi Quran ayələrinin imam Mehdinin (ə) axır zamanda zühur edəcəyinə açıq-aşkar toxunmuş, eyni zamanda da, əhli-sünnə mühəddisləri o həzrətlə əlaqədar hədisləri də bir çox mötəbər kitablarında nəql etmişlər. Bu mötəbər qaynaq kitablara əhli-sünnənin altı “Səhih”[3] və Hənbəli məzhəbinin banisi Əhməd ibn Hənbəlinin “Müsnəd” əsərlərini nümunə olaraq göstərə bilərik. Həmçinin həm keçmişdə, həm də indiki zamanda bir çox əhli-sünnə alimləri imam Mehdiyə (ə) aid ayrıca kitablar da yazmışlar. Əbu Nəim İsfahani “Məcmueyi-Ərbəin” (Qırx hədis), Süyuti “Əl-ürfül-vərdi fi əxbari əl-Mehdi (ə)” kitablarında bu mövzunu geniş şəkildə araşdırmışlar.

Diqqəti cəlb edən odur ki, bəzi əhli-sünnə alimləri imam Mehdiyə (ə) etiqadı müdafiə etmiş, onu inkar edənlərin əleyhinə müxtəlif kitab və məqalələr yazmış, elmi sübutlar və mötəbər hədislərlə bu inancının haqq olduğunu və inkarının mümkün olmadığını müdafiə etmişlər. Buna Məhəmməd Siddiq Məğribinin İbn Xəldunun sözlərinin rəddinə və onun tənqidinə dair yazdığı kitabi misal göstərmək olar. (Qeyd edək ki, böyük əhli-sünnə sosioloqu İbn Xəldun imam Məhdi (ə) haqqında olan bəzi hədislərin səhih (düzgün) olduğunu etiraf etməklə yanaşı, bəzi hədisləri də tənqid edərək onların zəif olduğunu bildirmiş və nəticədə mehdişünaslıq məsələsində şəkkə düşmüşdür. Məhəmməd Siddiq Məğribi “İbrazul-vəhmil-məknun min kəlami-İbni Xəldun” adlı bir kitab yazaraq onun bu məsələ ilə əlaqədar fikirlərini rədd etmişdir. Eyni zamanda Əbdülmöhsin ibn Həmd İbad “Ər-rədd əla mən kəzibə bil-əhadisis-səhihətil-varidə fil-Məhdi (ə)” adlı məqaləsində İbn Xəldunun şübhələrinə cavab vermişdir.)

Bunlar əhli-sünnənin imam Mehdi (ə) haqqında inanclarından ibarət bir neçə nümunədir və biz burada yüzlərlə hədisdən yalnız ikisini nəql etməklə kifayətlənirik. Bu hədislər əhli-sünnənin ən mötəbər kitablarında nəql edilmişdir.

İslam Peyğəmbəri (s) buyurur: “Əgər dünyanın sonuna yalnız bir gün qalsa belə, Allah o günü nəslimdən adı mənim adımla eyni olan bir şəxsin zühuruna qədər uzadacaqdır.”[4]

Başqa bir hədisdə də buyurur: “Vaxtı çatdıqda, nəslimdən əxlaqı və adı mənə bənzəyən bir şəxs qiyam edəcək və yer üzünü zülm və haqsızlıqla dolduğu kimi haqq-ədalətlə dolduracaqdır.”[5]

Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, zühur edib dünyanı ədalətlə dolduracaq islahatçı və xilaskara inanmaq dünyamiqyaslı bir anlayış və hamı tərəfindən qəbul edilən bir görüşdür. Sözsüz, bütün səmavi dinlərin həqiqi ardıcılları dini kitabların təlimi sayəsində vəd edilmiş böyük xilaskarın qıyamını gözləyirlər. Zəbur, Tövrat və İncil kimi müqəddəs kitablarda, eləcə də hinduların, zərdüştlərin və bərəhmənlərin kitablarında böyük xilaskarın zühurundan söz açılmışdır. Əlbəttə ki, onların hər biri ona müəyyən ləqəblər vermişlər; zərdüştlər onu “Suşyanis” (dünyanın xilaskarı), xristianlar “Məsihi-Moud” (vəd edilmiş Məsih), yəhudilər isə “Süruri-Mikaili” adlandırmışlar. Zərdüştlərin müqəddəs kitabları “Camasibnamə”də belə göstərilir: “Məkkə dağları arasından zühur edən ərəbdilli peyğəmbəri sonuncu peyğəmbərdir. Kölələri ilə birlikdə yemək yeyəcək və onlar kimi oturacaq… Onun dini bütün dinlərdən üstün olacaq və kitabı bütün kitabları batil edəcək… Dünya günəşi və zamanın şahı adlanacaq və peyğəmbər qızının ovladlarından dünyaya gələcək bir şəxs Allahın icazəsi ilə dünyaya rəhbərlik edəcək. O, həmin peyğəmbərin son xəlifəsidir… Onun hakimiyyəti qiyamətə qədər davam edəcəkdir…”[6]

İmam Mehdinin (ə) həyatı üç dövrdən İbarətdir

Hicri-qəməri təqvimi ilə Rəbiül-əvvəl ayının 9-u bəşəriyyət aləminin xilaskarı, imam Zamanın (ə.c) imamət məqamına çatdığı gündür. Bu günü Əhli-beyt (ə) yolunun yolçuları o həzrətin bu illahi məqama sahib olduğu üçün bayram kimi qeyd edirlər. Biz də bu mübarək gün münasibətilə Əhli-beyt tərəfdarlarını təbrik edir və Allah-Taaladan istəyirik ki, gözlərimizi o həzrətin mübarək camalı ilə işıqlandırsın, bizi, o həzrətin vəfalı dostları və fədakar əsgərlərindən qərar versin! Bu fürsətdən istifadə edib, o həzrətin imaməti ilə bağlı atası imam Həsən Əskərinin (ə) rəvayətini əziz oxucularımızın diqqətinə çatdırırıq:

İmam Həsən Əskərinin (ə) xidmətçisi Əbülədyandan belə nəql edilir: “Bir gün imam Həsən Əskəri (ə) məni çağırıb buyurdu: “Bu məktublar mənə yazılmış məktubların cavabıdır, onları Mədainə çatdırmalısan.” Sonra əlavə edərək buyurdu: “On bеş gündən sonra qayıdıb, mənim şəhadətə yetdiyimi görəcəksən.” Soruşdum: “Еy Peyğəmbər (s) övladı! Səndən sonra vəsi və imam kimdir?” İmam (ə) buyurdu: “Mənim məktublarımı səndən soruşacaq şəxs məndən sonrakı imamdır.” Soruşdum: “Bundan başqa, onun nə kimi əlaməti var?” Buyurdu: “Cənazəmə namaz qılan şəxs məndən sonrakı imamdır.” Yenə soruşdum: “Əlavə əlamət verə bilərsinizmi?” İmam (ə) buyurdu: “Xurcundan xəbər verən şəxs məndən sonrakı imamdır.” İmamın (ə) hеybəti-əzəməti məni tutdu və daha bundan artıq sual soruşa bilmədim. Mən məktubları götürüb Mədainə gеtdim. On bеş gündən sonra qayıdıb, imam Həsən Əskərinin (ə) şəhaətə yetdiyini və o həzrətə qüsl vеrildiyini gördüm. Az sonra İmamın (ə) qardaşı Cəfərə dеdilər ki, gəlib imam Həsən Əskərinin (ə) cənazəsinə namaz qılsın. Mən bilirdim ki, Cəfərin imamət məqamına ləyaqəti yoхdur. Mən hеyrət içində qalmışkən, birdən bir uşaq (imam Mehdi (ə.c.)) gəlib Cəfəri kənara çəkdi və cənazəyə namaz qılmağa başladı. Namaz qurtardıqdan sonra o, üzünü mənə tutub buyurdu: “Məktubların cavabını vеr.” Bir az sonra Qum şəhərindən neçə nəfər gəlib, imam Həsən Əskərinin (ə) vəsisinin kim olduğunu soruşdu. Cəfər dеdi ki, imam Həsən Əskərinin (ə) vəsisi mənəm. Onlar dеdilər: “Biz özümüzlə pul və məktub gətirmişik və əgər həqiqətən, sən imam Həsən Əskərinin (ə) vəsisisənsə, dе görək, məktublar kimdən gəlib, xurcunların içində nə qədər pul var və o pulların sahibi kimdir? Çünki imam Həsən Əskəri (ə) həmişə bеlə еdərdi.” Cəfər hirslənib dеdi: “Təəccüblüdür, insanlar məndən qеyb soruşurlar!” Bu zaman imam Həsən Əskərinin (ə) еvindən bir xidmətçi çıхıb, “Fılankəslərin məktubları sizdədirmi? (Məktubların sahiblərinin adları və xüsusiyyətlərini də söylədi.) Həm də sizdə min dinar pul olmalıdır və on dinarının üzərindəki şəkil və yazılar pozulmuşdur!” – dedikdə, məktubları və malları ona verib dedilər: “Bunları almaq üçün səni göndərən şəxs imamdır…” (“Kəmalud-din”, c.2, fəsil 43, h.25, s.223.)

Qeyd edək ki, imam Mehdinin (ə) həyatı üç dövrdən ibarətdir:

1. Gizli həyat dövrü: Həzrətin gizli həyat dövrü doğum günündən atası imam Həsən Əskərinin (ə) şəhadətinə (beş yaşına) qədər müddəti əhatə edir.

2. Qeyb dövrü: İmam Həsən Əskərinin (ə) şəhadətindən başlayıb, imam Mehdinin (ə) Allahın icazəsi ilə zühur edəcəyi dövrə qədər müddəti əhatə edir. Əlbəttə, qeyb dövrü iki hissəyə bölünür:

a) Kçik (qısamüddətli) qeyb dövrü: 260-cı hicri-qəməri ilində imam Həsən Əskərinin (ə) şəhadətə yetməsi ilə imam Mehdinin (ə) imamlıq dövrü və bu tarixdən etibarən, o həzrətin kiçik qeyb dövrü də başladı. Kiçik qeyb dövrü 329-cu hicri-qəməri ilinə qədər, təxminən, 70 il davam etdi.

b) Böyük (uzunmüddətli) qeyb dövrü: Bu dövr 329-cu hicri-qəməri ilindən başlanmışdır və Allahın əmri və iradəsi ilə qeyb buludlarının çəkilib dünyanın vilayət günəşi ilə işıqlanacağı günə qədər davam edəcək.

3. Zühur dövrü (əsri): Qeyb dövrü bitdiyi zaman on ikinci imam (ə.c.) Allahın icazəsi ilə zühur edəcək və dünyanı yaxşılıq, gözəllik, haqq və ədalətlə dolduracaqdır. Heç kim o imamın (ə.c.) nə vaxt zühur edəcəyini bilməz və rəvayətlərdə onun zühur zamanını təyin edənlərin və “zühur vaxtını bilirəm” deyənlərin yalançı olduqları nəql edilmişdir.

Allahdan istəyirik ki, o həzrətin zühurunu tezləşdirsin, o həzrətin zühuru ilə dünyanı haqq-ədalətlə doldursun və möminlərin qəlblərini sevindirsin!

Tarixçilərin qeydlərinə əsasən, şiələrin on birinci imamı həzrət Həsən ibn Əli Əskəri (ə) 232-ci hicri-qəməri ilinin Rəbiüs-sani ayının 8-ci, yaxud 10-cu günü dünyaya gəlmiş və 28 il həyat sürmüşdür. Həmçinin əksər tarixçilər imam Həsən Əskərinin (ə) 260-cı h.q. ilinin Rəbiül-əvvəl ayının 8-də şəhadətə yetdiyini qeyd etmişlər. Atası imam Hadinin (ə) 254-cü ildə vəfat etdiyini nəzərə alaraq, imam Həsən Əskərinin (ə) imamət müddəti Şeyx Müfidin rəvayətinə əsasən, altı il və Səd ibn Abdullahın rəvayətinə görə isə, beş il səkkiz ay olmuşdur. (“Əl-irşad”, Şeyx Müfid, s. 335.) O həzrətin (ə) anasının adının “Hədis” və ya “Hadisə”, bəzi qaynaqlarda isə “Susən” olduğu qeyd edilmişdir. “Uyunul-mucizat” kitabının müəllifi imam Həsən Əskərinin (ə) anasının düzgün adının “Səlil” olduğunu demiş və onu “O, arif və saleh kəslərdən idi!” ibarəsi ilə mədh etmişdir. (“Biharul-ənvar”, Əllamə Məclisi, c. 50, s. 238.)

İmam Həsən Əskərinin (ə) ləqəblərinin Samit, Hadi, Rəfiq, Zəki, Nəqi və Xalis olduğunu qeyd etmişlər. O həzrət Abbasi xəlifəsinin əmrilə məcburi şəkildə Samirrada Əskər adlı bir yerdə saxlanıldığı üçün Əskəri adlandırılmışdır. (“İləlüş-şəraye”, c.1, səh.230.) Həm imam Cavad (ə), həm də imam Həsən Əskəri (ə) “İbnur-Rza” künyəsi ilə məşhur olmuşlar. Necə ki, imam Hadi (ə) və imam Həsən Əskəri (ə) “Əskəriyeyn” ləqəbi ilə tanınmışlar.

Əhməd ibn Übeydullah ibn Xaqan imam Həsən Əskərini (ə) “qaragözlü, qədd-qamətli, gözəlçöhrəli və qamətidüz” – ibarələri ilə vəsf etmişdir. (“Kəmalud-din”, c. 1, s. 40.)

Təəssüflər olsun ki, imam Həsən Əskərinin ömrü ya zindanda, ya da sürgünlərdə kеçmişdir. O, iki, ya üç yaşında ikən, atası imam Hadi (ə) ilə birlikdə sürgün olunaraq ömrünün iyirmi ilini atası ilə yanaşı sürgün və zindanlarda kеçirmişdir. Atasından sonra altı il imamlıq dövrünü də şiddətli məhdudiyyətlər altında yaşamışdır.

O həzrətin atası imam Hadi (ə) 254-cü ildə şəhadətə çatdıqdan sonra, o həzrətin öz buyruğuna əsasən, oğlu imam Həsən Əskəri (ə) şiələrin imamı oldu. O həzrət iyirmi iki yaşında ikən atası şəhadətə yetmiş, altı il şiələrin imamı olmuş və ümumilikdə isə, iyirmi səkkiz il həyat sürmüşdür.

İmam Həsən Əskərinin (ə) cəmiyyətdə nüfuz və hörmətinin günbəgün artmasından nigaran olan Abbasi xəlifəsi Mötəmid camaatın o həzrətə olan diqqətinin artdığını, eləcə də zindanın, təzyiq və işgəncələrin mənfi nəticə verməsini gördükdə, öz köhnə kələklərinə əl atıb İmamı gizli şəkildə zəhərləyir və İmam (ə) 260-cı hicri-qəməri ilinin Rəbiül-əvvəl ayının 8-də şəhadətə yetir. Dördüncü əsrin (hicri tarixi ilə) alimlərindən olan Məhəmməd ibn Cərir ibn Rüstəm Təbəri də qeyd edir ki, imam Həsən Əskəri (ə) zəhərlənmə nəticəsində şəhadətə qovuşmuşdur. (“Dəlailül-imamə”, səh.223.)

İmam Həsən Əskərinin (ə) xidmətçisi Əbülədyandan belə nəql edilir: “Bir gün imam Həsən Əskəri (ə) məni çağırıb buyurdu: “Bu məktublar mənə yazılmış məktubların cavabıdır, onları Mədainə çatdırmalısan.” Sonra əlavə edərək buyurdu: “On bеş gündən sonra qayıdıb, mənim şəhadətə yetdiyimi görəcəksən.” Soruşdum: “Еy Peyğəmbər (s) övladı! Səndən sonra vəsi kimdir?” İmam (ə) buyurdu: “Mənim məktublarımı səndən soruşacaq şəxs məndən sonrakı imamdır.” Soruşdum: “Bundan başqa, onun nə kimi nişanəsi var?” Buyurdu: “Cənazəmə namaz qılan şəxs məndən sonrakı imamdır.” Yenə soruşdum: “Əlavə nişanə verə bilərsinizmi?” İmam (ə) buyurdu: “Kisədən xəbər verən şəxs məndən sonrakı imamdır.” İmamın (ə) hеybəti-əzəməti məni tutdu və daha bundan artıq sual soruşa bilmədim. Mən məktubları götürüb Mədainə gеtdim. On bеş gündən sonra qayıdıb, imam Həsən Əskərinin (ə) şəhid еdildiyini və o həzrətə qüsl vеrildiyini gördüm. Az sonra İmamın (ə) qardaşı Cəfərə dеdilər ki, gəlib İmamın (ə) cənazəsinə namaz qılsın. Mən bilirdim ki, Cəfərin imamlığa ləyaqəti yoхdur. Mən hеyrət içində qalmışkən, birdən bir uşaq (imam Mehdi (ə.c.) gəlib Cəfəri kənara çəkdi və cənazəyə namaz qıldı. Namaz qurtardıqdan sonra o, üzünü mənə tutub buyurdu: “Məktubların cavabını vеr.” Bir az sonra Qum şəhərindən neçə nəfər gəlib, imam Həsən Əskərinin (ə) vəsisinin kim olduğunu soruşdu. Cəfər dеdi ki, imam Həsən Əskərinin (ə) vəsisi mənəm. Onlar dеdilər: “Biz özümüzlə pul və məktub gətirmişik və əgər həqiqətən, sən imam Həsən Əskərinin (ə) vəsisisənsə, dе görək, məktublar kimdən gəlib, kisələrdə nə qədər pul var və o pulların sahibi kimdir? Çünki imam Həsən Əskəri (ə) həmişə bеlə еdərdi.” Cəfər hirslənib dеdi: “Təəccüblüdür, insanlar məndən qеyb soruşurlar!” Bu zaman imam Həsən Əskərinin (ə) еvindən bir xidmətçi çıхıb, “Fılankəslərin məktubları sizdədirmi? (Məktubların sahiblərinin adları və xüsusiyyətlərini də söylədi.) Həm də sizdə min dinar pul olmalıdır və on dinarının üzərindəki şəkillər pozulmuşdur!” – dedikdə, məktubları və malları ona verib dedilər: “Bunları almaq üçün səni göndərən şəxs imamdır…” (“Kəmalud-din”, c.2, fəsil 43, h.25, s.223.)