Flasim shumë për arsimin: për reforma, ligje të reja, investime në shkolla, bursa dhe digjitalizim. Sa herë hapet një debat për të ardhmen e sistemit arsimor, një nga përgjigjet e para është se duhet të investojmë më shumë.

Por para se të kërkojmë edhe më shumë para, ndoshta duhet të pyesim diçka më të thjeshtë: çfarë po marrim në këmbim të asaj që tashmë po shpenzojmë?

Në buxhetin për vitin 2026, Ministrisë së Arsimit dhe Shkencës i janë planifikuar rreth 45,8 miliardë denarë, ose afërsisht 744 milionë euro. Një pjesë e rëndësishme e këtyre mjeteve shkon edhe për arsimin e lartë.

Ndërkohë, numri i nxënësve nuk po rritet. Përkundrazi. Në fund të vitit shkollor 2024/2025, në arsimin fillor kishte 178.918 nxënës, 1,3 për qind më pak se një vit më parë, ndërsa në arsimin e mesëm 65.476, ose 0,8 për qind më pak. Në vitin akademik 2025/2026, në ciklin e parë të arsimit të lartë u regjistruan 55.036 studentë.

Në pamje të parë, më pak nxënës, student, mund të nënkuptojë edhe një mundësi “për një sistem më të mirë”: më shumë hapësirë, më shumë vëmendje për secilin nxënës dhe më pak presion mbi shkollat. Por realiteti është më i ndërlikuar.

Sipas UNICEF-it, 90 për qind e nxënësve në Maqedoninë e Veriut mësojnë në vetëm 30 për qind të ndërtesave shkollore. Kjo do të thotë se një pjesë e objekteve janë të mbingarkuara, ndërsa të tjerat kanë shumë pak nxënës. Dy të tretat e shkollave qendrore funksionojnë me dy ndërrime dhe disa edhe me tre, kurse deri në moshën 14-vjeçare, nxënësit në Maqedoninë e Veriut kanë marrë gati 900 orë më pak mësim krahasuar me mesataren e OECD-së.

Kjo tregon se problemi nuk është vetëm numri i shkollave, por mënyra se si është organizuar i gjithë rrjeti. Mbyllja e një shkolle rurale nuk është thjesht mbyllje e një objekti. Për një familje mund të nënkuptojë kilometra shtesë çdo ditë, transport, kohë të humbur dhe, në disa raste, më pak mundësi që fëmija të ketë të njëjtën qasje në arsim si një bashkëmoshatar i tij nga qyteti.

Prandaj, riorganizimi i rrjetit shkollor nuk mund të bëhet vetëm duke parë tabelat e numrit të nxënësve. Duhet parë edhe se çfarë ndodh me fëmijën pasi shkolla mbyllet apo kur ai duhet të udhëtojë më larg për të mësuar.

Por kostoja e arsimit nuk mbaron aty.

Ndërsa shteti llogarit miliarda denarë për arsimin, një pjesë e kostos qëndron jashtë buxhetit publik dhe bie drejtpërdrejt mbi familjet.

Një studim i Friedrich-Ebert-Stiftung për kostot e rritjes së fëmijëve në Maqedoninë e Veriut llogarit një shpenzim mesatar vjetor prej 196.833 denarësh për një fëmijë të moshës 15–18 vjeç, pra për një nxënës të arsimit të mesëm. Shifra është një vlerësim indikativ, i bazuar në familjet e përfshira në hulumtim, dhe nuk mund të interpretohet si kosto zyrtare për çdo familje në vend.

Brenda kësaj shume hyjnë edhe shpenzime që shpesh i harrojmë kur themi se arsimi publik është falas: furnizimet shkollore, ushqimi, materialet mësimore, transporti, aktivitetet shkollore, mësimet private dhe kurset e gjuhëve. Sipas studimit, vetëm këto kategori arrijnë në rreth 103.600 denarë në vit.

Por barra financiare vazhdon edhe pas arsimit të mesëm. Për studentët që duhet të udhëtojnë drejt universiteteve, transporti mund të bëhet një tjetër shpenzim i rëndësishëm për familjen.

Në disa modele të transportit studentor në Evropë, kostoja që paguan studenti është dukshëm më e ulët. Në Gjermani, për shembull, Deutschland-Semesterticket në disa universitete kushton rreth 37,80 euro në muaj dhe vlen për transportin lokal dhe rajonal në të gjithë vendin. Në Slloveni, bileta mujore e subvencionuar për studentët varion nga 25 në 55 euro, në varësi të distancës, ndërsa diferenca subvencionohet nga shteti.

Në Maqedoninë e Veriut, ndërkaq, një student nga Tetova mund të paguajë mbi 105 euro në muaj vetëm për të udhëtuar drejt Shkupit. Nga Kumanova, rreth 100 euro, ndërsa nga Gostivari, rreth 130 euro. Pra, në një vend ku standardi i jetesës dhe pagat janë dukshëm më të ulëta, kostoja e arritjes deri te universiteti mund të jetë disa herë më e lartë se ajo që përballon një student në disa sisteme evropiane.

Kjo është arsyeja pse kostoja e arsimit nuk matet vetëm me tarifën e shkollës apo universitetit. Ajo përfshin edhe rrugën deri te institucioni arsimor, kohën e kaluar në udhëtim dhe shpenzimet që duhet t’i përballojë familja në mënyrë të vazhdueshme.

Studimi i FES-it gjen gjithashtu një shpenzim mesatar prej 19.516 denarësh për blerjen e një pajisjeje digjitale. Prindërit e përfshirë në fokus-grupe kanë theksuar se laptopët dhe kompjuterët janë bërë pjesë e nevojave të zakonshme për detyra, prezantime dhe qasje në materialet online.

Pra, kur themi se arsimi publik është falas, kjo është e vërtetë në kuptimin formal të shërbimit publik, por jo domosdoshmërisht në kuptimin e kostos reale që e përballon një familje.

Dhe këtu kthehemi te vetë sistemi.

UNICEF-i e lidh kohën e humbur të mësimit me mënyrën se si është organizuar rrjeti shkollor dhe me përhapjen e mësimit me turne. Kur 90 për qind e nxënësve janë të përqendruar në vetëm 30 për qind të objekteve, sistemi nuk po përdor domosdoshmërisht në mënyrë efikase as hapësirat, as personelin, as kohën e nxënësve.

Kur pastaj shohim rezultatet e të nxënit, problemi bëhet edhe më i dukshëm.

Në PISA 2025, 15-vjeçarët nga Maqedonia e Veriut morën mesatarisht 380 pikë në matematikë, 357 në lexim dhe 378 në shkencë. Mesatarja e OECD-së ishte 463 në matematikë, 461 në lexim dhe 482 në shkencë. Në shkencë, 64,3 për qind e nxënësve u konsideruan me performancë të ulët, pra nuk arritën nivelin bazë të kompetencës, Nivelin 2.

PISA nuk e përshkruan të gjithë arsimin dhe nuk mund të përdoret si matës i vetëm i një sistemi. Por rezultatet tregojnë se një pjesë shumë e madhe e 15-vjeçarëve nuk po arrin nivelin bazë të njohurive dhe aftësive që duhet t’i përdorin në situata reale. Vetëm 36 për qind arritën të paktën Nivelin 2 në shkencë, krahasuar me 74 për qind në OECD. Në matematikë, kjo përqindje ishte 32 për qind, ndërsa në lexim 26 për qind.

Edhe kushtet në të cilat mësojnë mbeten problem. Në PISA 2025, drejtuesit e shkollave raportuan se për 52 për qind të nxënësve mungesa e materialeve arsimore, përfshirë tekstet, pajisjet IT, bibliotekat ose materialet laboratorike, pengonte mësimin të paktën deri në një masë. Për 17 për qind të nxënësve, problem ishte edhe infrastruktura fizike.

Por problemi nuk mbaron me arsimin parauniversitar.

Pastaj vjen universiteti, ku kostoja për familjen bëhet edhe më konkrete. Në vitin 2023, vetëm 62,3 për qind e të diplomuarve të rinj të moshës 20–34 vjeç në Maqedoninë e Veriut ishin të punësuar, krahasuar me 82,4 për qind në BE. Ky tregues mat të diplomuarit e rinj që kanë përfunduar arsimin e tyre brenda një deri në tre viteve të fundit dhe nuk janë më në arsim ose trajnim. Universiteti nuk është, sigurisht, faktori i vetëm që përcakton punësimin, por një hendek i tillë ngre një pyetje të arsyeshme për lidhjen mes asaj që mësohet dhe asaj që kërkohet në tregun e punës.

Për familjen, diploma nuk është vetëm një dokument. Janë vite të tëra shpenzimesh për transport, materiale, pajisje, banim për ata që studiojnë larg shtëpisë dhe, shpesh, mbështetje financiare deri në përfundimin e studimeve.

Për shtetin, ndërkohë, arsimi është edhe më shumë se kaq: janë shkollat, universitetet, pagat, infrastruktura, financimi publik dhe koha e administratës. Pra, kostoja reale është më e madhe se ajo që shohim në një rresht të buxhetit.

Dhe nëse pas gjithë kësaj një pjesë e të rinjve përfundojnë jashtë arsimit dhe tregut të punës, kostoja vazhdon.

Në vitin 2024, rreth 22,6 për qind e të rinjve 15–29 vjeç në Maqedoninë e Veriut nuk ishin as në punë, as në arsim apo trajnim. Të dhënat e Kombeve të Bashkuara për vendin e paraqesin këtë si një nga treguesit e rëndësishëm të gjendjes sociale dhe ekonomike të të rinjve.

Prandaj, debati për arsimin nuk duhet të mbetet vetëm te pyetja nëse duhet të japim më shumë para.

Sigurisht që shkollat duhet të rinovohen, mësuesit duhet të paguhen, universitetet duhet të financohen dhe nxënësit duhet të kenë pajisjet dhe kushtet që u nevojiten. Por paratë janë vetëm mjeti. Ajo që ka rëndësi në fund është se çfarë arrijnë të bëjnë nxënësit dhe studentët me mundësitë që u krijon sistemi.

Në fund, sa po na kushton arsimi?

Nuk është vetëm shifra në buxhet.

Është edhe ajo që paguan familja, koha që humbet një nxënës, orët e mësimit që mungojnë, njohuritë që nuk përvetësohen, diploma që nuk përkthehet lehtë në punësim dhe vitet e një të riu që mbetet jashtë arsimit dhe tregut të punës.

Prandaj, pyetja më e rëndësishme ndoshta nuk është vetëm sa po investojmë në arsim, por sa nga ajo që investojmë po shndërrohet realisht në dije, aftësi dhe mundësi për të rinjtë tanë.

Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësim për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.

Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese.

Duke kujtuar periudhën kur vendosi të largohej për studime, ajo thekson se konteksti ishte krejtësisht ndryshe nga ai i sotmi.

“Unë kam studiuar jashtë vendit shumë vite më parë, në vitin 2009, në një kontekst krejtësisht ndryshe nga ai i sotmi”.

Në atë periudhë, sipas saj, mundësitë për të studiuar jashtë vendit sapo kishin filluar të hapeshin për studentët nga Maqedonia.

“Në atë kohë, Maqedonia ishte ende një vend shumë i mbyllur dhe ne kishim nevojë për viza për të udhëtuar në vendet e Bashkimit Evropian”, thekson Janeva.

Ajo kujton se pikërisht në atë periudhë filluan të krijoheshin mundësi të reja përmes bursave të ofruara nga ambasadat dhe organizatat ndërkombëtare.

“Studimet jashtë vendit sapo po bëheshin një mundësi për studentët maqedonas, pasi në atë periudhë shumë ambasada dhe organizata ndërkombëtare filluan të ofronin bursa për studime jashtë vendit”, thotë ajo.

Një nga arsyet kryesore që e bëri të veçantë përvojën e saj ishte vetë programi i studimit. Ajo thotë se universiteti ku studioi ofronte një profil që në atë kohë nuk gjendej në universitetet e vendit.

“Ai ofronte programe studimi që në atë kohë nuk ekzistonin fare këtu. Për të qenë e sinqertë, nuk e di nëse ekzistojnë as sot”, thotë ajo.

Bëhej fjalë për një program të specializuar në menaxhimin e programeve evropiane, ndërsa një tjetër element i rëndësishëm ishte mundësia për të studiuar në një gjuhë të huaj.

“Ishin studime të specializuara për menaxhimin e programeve evropiane. Gjithashtu ofronte mundësinë për të studiuar në një gjuhë tjetër”, thekson Janeva.

Sipas saj, studimet në gjuhë të huaja sot mund të jenë më të pranishme edhe në universitetet e vendit, por në atë periudhë një mundësi e tillë ishte pothuajse e padisponueshme.

“Mendoj se koncepti i studimeve në gjuhë të huaja ndoshta ka filluar të zhvillohet edhe në disa universitete të vendit, por në atë kohë nuk ishte aspak një opsion”, thekson ajo.

Në program ligjëronin profesorë jo vetëm nga Franca, por edhe nga Belgjika dhe Kanadaja. “Vetë programi, përveç profesorëve universitarë që vinin jo vetëm nga Franca, por edhe nga Belgjika dhe Kanadaja, përfshinte edhe ligjërata nga profesionistë me përvojë”, thotë ajo.

Një nga shembujt që ajo veçon tregon pikërisht këtë ndërthurje mes akademisë dhe përvojës profesionale.

“Në një nga ligjëratat tona ishte drejtuesi që kishte punuar së bashku me ish-presidentin francez Nicolas Sarkozy në zbatimin e reformës së madhe të administratës publike në Francë”, thotë Janeva.

Kjo përvojë, sipas saj, e bëri studimin jashtë vendit jo vetëm një mundësi për të marrë një diplomë, por edhe një mënyrë për të parë nga afër modele, programe dhe përvoja profesionale që në atë kohë mungonin në vend.

Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësim për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.

Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese.

Janevska thekson se ARNO, organizata ku punon, prej 13 vitesh mbështet bizneset sociale dhe të gjelbra dhe se, nga përvoja e saj, niveli i inovacionit në vend mbetet shumë i ulët.

Një pjesë e problemit, sipas Janevskës, lidhet drejtpërdrejt me arsimin. Universitetet, vlerëson ajo, duhet të jenë shumë më të hapura ndaj bashkëpunimit me sektorin civil dhe me aktorët e tjerë të shoqërisë.

Në këtë drejtim, ajo propozon krijimin e më shumë qendrave kërkimore-shkencore, por edhe hapësirave praktike ku idetë mund të shndërrohen në produkte konkrete.

“Jo vetëm qendra kërkimore, por edhe hapësira ku mund të zhvillohen prototipe dhe të organizohen hakatone”, thekson Janevska.

Sipas saj, universiteti nuk duhet të kufizohet vetëm në prodhimin e njohurive teorike, por duhet të krijojë kushte që studentët, studiuesit dhe inovatorët të mund t’i testojnë idetë e tyre dhe t’i zhvillojnë ato deri në produkte ose zgjidhje të zbatueshme.

Janevska e sheh rolin e universiteteve në rritjen ekonomike si të padiskutueshëm.  “Universitetet përgatisin kuadro që më pas hyjnë në tregun e punës dhe këto duhet të jenë kuadro cilësore, e jo vetëm diploma që nuk kanë asnjë vlerë”, thotë ajo.

Megjithatë, ajo vë në dukje mospërputhjen ndërmjet arsimit universitar dhe nevojave reale të tregut të punës.

Sipas Janevskës, hulumtimet dhe testimet që realizon organizata ku ajo punon tregojnë se ekziston një hendek ndërmjet asaj që ofron arsimi universitar dhe asaj që kërkohet realisht nga tregu i punës.

Kjo mospërputhje, sipas saj, e dobëson rolin e universiteteve në zhvillimin ekonomik dhe e bën më të vështirë kalimin e të diplomuarve nga arsimi në punësim të qëndrueshëm.

Sipas saj, nga Maqedonia e Veriut po largohen njerëzit që kanë aftësi dhe profesione të kërkuara. “Absolutisht po, dhe jo vetëm të rinjtë. Kushdo që ka ndonjë aftësi po largohet”, thekson ajo.

Si shembull konkret ajo përmend edhe profesionet e zanateve. ARNO punon me një Qendër Riparimesh dhe, sipas Janevskës, edhe këtu është gjithnjë e më e vështirë të gjenden mjeshtër të kualifikuar.

“Ne punojmë në një Qendër Riparimesh dhe është shumë e vështirë të gjejmë mjeshtër. Kushdo që ka një aftësi të tillë ndodhet jashtë Maqedonisë”, thotë Janevska.

Në vizionin e Janevskës, universiteti i vitit 2035 duhet të jetë një hapësirë shumë më dinamike, praktike dhe e orientuar drejt studentit.

“Universiteti në vitin 2035, sipas meje, duhet të jetë një hapësirë e madhe ku në qendër të gjithçkaje është studenti”, thekson ajo.

Përveç programeve cilësore studimore, universitetet e së ardhmes, sipas saj, duhet të kenë hapësira ku zhvillohen prototipe, ku studentët punojnë me mentorë dhe ku funksionojnë qendra kërkimore.

Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësim për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.

Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese.

Autor: Enis Shaqiri

Përsëri PISA. Dhe ndoshta është e nevojshme të flasim përsëri për këtë temë.

Jo sepse një renditje ndërkombëtare duhet të përcaktojë se sa i mirë apo i keq është një sistem arsimor, por sepse rezultatet e PISA 2025 na japin një tjetër mundësi për të parë më thellë atë që po ndodh me sistemin arsimor në Maqedoninë e Veriut.

Në raportin e vitit 2025, nxënësit 15-vjeçarë nga vendi arritën mesatarisht 380 pikë në matematikë, 357 në lexim dhe 378 në shkencë. Në të tria fushat rezultatet mbetën nën mesataren e OECD-së. Krahasuar me vitin 2022, matematika shënoi rënie, ndërsa rezultatet në lexim dhe shkencë mbetën afërsisht në të njëjtin nivel.

Por, në vend që të ndalemi te pyetja “sa pikë kemi marrë?”, pyetja më e rëndësishme është: Pse po i marrim këto rezultate dhe kush është fajtori për këtë?

Dhe këtu fillon problemi i vërtetë.

PISA nuk na jep një fajtor të vetëm. Nuk thotë se rezultatet janë pasojë vetëm e mësuesve, vetëm e nxënësve, vetëm e prindërve, vetëm e teksteve shkollore apo vetëm e politikave arsimore. Testimi mat njohuritë dhe aftësitë e 15-vjeçarëve, por përmes pyetësorëve mbledh edhe të dhëna për mjedisin në të cilin ata mësojnë. Pikërisht këto të dhëna janë ndoshta pjesa më interesante e rezultateve për të gjetur diagnozën.

Mungesa dhe kushtet në shkolla

Sipas OECD-së, 52 për qind e nxënësve në Maqedoninë e Veriut ndjekin shkolla ku drejtorët e po atyre shkollave kanë raportuar se mungesa e materialeve arsimore, si tekstet shkollore, pajisjet IT, materialet e bibliotekës ose të laboratorit, e pengojnë mësimin, të paktën deri në një masë.

Po ashtu, 17 për qind e nxënësve janë në shkolla ku mungesa e infrastrukturës fizike, ndërtesat, hapësirat, sistemet e ngrohjes dhe ftohjes, ndriçimi apo akustika perceptohen si pengesë për mësimnxënien. Megjithatë, krahasuar me vitin 2022, këto dy tregues kanë shënuar një përmirësim të lehtë: nga 55 në 52 për qind për materialet arsimore dhe nga 23 në 17 për qind për infrastrukturën fizike.

Vetëm 13 për qind e nxënësve ndjekin shkolla ku drejtorët e po atyre shkollave raportojnë se mungesa e stafit mësimdhënës e pengon mësimin deri në një masë. Pra, në rastin e Maqedonisë së Veriut, PISA 2025 nuk na lejon që problemin ta reduktojmë thjesht në mungesën e mësuesve.

Është e lehtë të thuhet se nxënësit duhet të lexojnë më shumë, të mësojnë më shumë matematikë, të zhvillojnë mendimin kritik dhe të jenë më të përgatitur për tregun e punës.

Por një sistem nuk mund t’u kërkojë vazhdimisht nxënësve rezultate më të mira pa pyetur njëkohësisht nëse u ka krijuar kushtet për t’i arritur ato rezultate.

Nuk është e mundur të presësh laboratorë më të mirë, pa laboratorë funksionalë. Nuk mund të kërkosh përdorim më të madh të teknologjisë, pa pajisje dhe infrastrukturë të përshtatshme. Dhe nuk mund të flasësh për një arsim të orientuar drejt së ardhmes nëse një pjesë e konsiderueshme e nxënësve vazhdon të mësojë në kushte ku mungojnë materialet bazë.

Kjo, natyrisht, nuk do të thotë se mungesa e një teksti ose e një pajisjeje shpjegon automatikisht një rezultat të dobët në PISA. Vetë të dhënat e OECD-së tregojnë se rezultatet ndikohen nga një kombinim faktorësh, përfshirë prejardhjen socio-ekonomike, mjedisin shkollor dhe faktorë të tjerë.

Në Maqedoninë e Veriut, për shembull, nxënësit nga grupet më të favorshme socio-ekonomikisht kanë shënuar në shkencë mesatarisht 63 pikë më shumë se nxënësit nga grupet më të pafavorizuara. Pra, nuk kemi një problem me një shkak. Kemi një sistem me shumë hallka.

Një gjeneratë që mëson në dy realitete

Ka edhe një tjetër kontrast interesant në rezultatet e PISA 2025.

Në shkolla, 44 për qind e nxënësve në Maqedoninë e Veriut raportojnë se përdorin chatbotë me inteligjencë artificiale për t’i ndihmuar në të mësuar të paktën një herë në javë.

Rreth një e treta i përdor ato për kërkime fillestare, për përmbledhje tekstesh ose për hartimin e detyrave me shkrim. Vetëm 10 për qind deklarojnë se i përdorin pak ose pothuajse fare për detyrat e përfshira në anketë.

Pra kemi një situatë pothuajse paradoksale.

Teknologjia po hyn në jetën e nxënësve me një shpejtësi që sistemi arsimor mezi e ndjek, ndërsa 52 për qind e nxënësve janë në shkolla ku mungesa e materialeve arsimore ende raportohet si pengesë për mësimin.

Në njërën anë kemi inteligjencën artificiale. Në tjetrën, kemi probleme me materialet bazë.

Dhe PISA 2025 jep edhe sinjale të tjera që nuk mund të anashkalohen. Rreth 35 për qind e nxënësve raportuan se kishin munguar të paktën një ditë në shkollë gjatë dy javëve para testit, 41 për qind kishin humbur të paktën një orë mësimore, ndërsa 57 për qind kishin ardhur me vonesë. Të tre treguesit janë më të lartë se mesatarja e OECD-së.

Kjo tregon se diskutimi për arsimin nuk mund të kufizohet vetëm te programet mësimore. Duhet të flasim edhe për marrëdhënien e nxënësit me shkollën, si dhe me profesorët e tyre, pasi jemi të vetëdijshëm se një problem veçanërisht i rëndësishëm është edhe politizimi i punësimeve në arsim, kur kriteret profesionale dhe meritokracia shpesh zëvendësohen nga afërsia partiake, e cila ka pasoja jo vetëm në nivelin e menaxhimit të institucioneve, por edhe në cilësinë e mësimdhënies dhe, rrjedhimisht, në rezultatet e nxënësve.

PISA dhe Ligji i Ri për Arsimin e Lartë

Në pamje të parë, PISA dhe Ligji i Ri për Arsimin e Lartë duken si dy tema të ndryshme.

Njëra flet për 15-vjeçarët. Tjetra për universitetet.

Por në të vërtetë ato janë pjesë e të njëjtit zinxhir, pasi bëhet fjalë për nxënësin e sotëm dhe studentin e së nesërmes.

Studenti i sotëm është profesionisti, studiuesi, mësuesi, inxhinieri, mjeku, juristi apo gazetari i së ardhmes. Prandaj nuk mund të diskutojmë seriozisht për cilësinë e arsimit të lartë pa folur për bazën mbi të cilën ata ndërtohen.

Kjo është edhe arsyeja pse rezultatet e PISA duhet të hyjnë në debatin për reformën universitare. Jo si argument për të fajësuar universitetet për rezultatet e nxënësve, pasi universitetet jo domosdoshmërisht janë përgjegjëse për atë që ndodh gjatë gjithë arsimit parauniversitar.

Por ato janë pjesë e vazhdimësisë së sistemit.

Së këndejmi, nëse një nxënës përfundon arsimin e mesëm me boshllëqe të mëdha në lexim, matematikë apo shkencë, universiteti nuk e nis punën nga zero, por e merr studentin me një bagazh të caktuar arsimor.

Ligji mund të ndryshojë rregullat, por jo realitetin

Kjo është pika ku dua të rikthehem te tema për të cilën kam shkruar edhe më herët.

Propozim-ligji i ri për arsimin e lartë është paraqitur nga Ministria e Arsimit dhe Shkencës si një reformë që synon ngritjen e cilësisë akademike, forcimin e kritereve për zgjedhjen në thirrje akademike, riorganizimin e programeve studimore dhe futjen e modularitetit, dhe pritet të kalojë në Kuvend. Ministria e lidh gjithashtu reformën me praktikën, ndërkombëtarizimin, bashkëpunimin me biznesin dhe përmirësimin e pozitës së universiteteve në renditjet ndërkombëtare.

Këto janë objektiva që, në parim, tingëllojnë të arsyeshme.

Por këtu qëndron pikërisht pyetja që kemi ngritur edhe më herët: çfarë ndodh kur standardet rriten më shpejt se kapacitetet që duhet t’i mbështesin ato?

Një profesor mund të ketë kritere më të larta për avancim akademik. Por kërkimi shkencor kërkon laboratorë, literaturë, qasje në databaza ndërkombëtare, financim, kohë për kërkim dhe bashkëpunim akademik.

Një student mund të ketë program studimi më modern. Por programi duhet të shoqërohet me laborator, praktikë, pajisje dhe staf që mund ta zbatojë atë.

Një universitet mund të kërkojë më shumë publikime shkencore. Por publikimi nuk prodhohet nga një nen ligjor.

Dhe kjo është pika ku ligji duhet të matet jo vetëm me atë që shkruan, por me atë që shteti është i gatshëm të bëjë për ta zbatuar.

PISA na jep rezultatin, tani duhet ta bëjmë diagnozën

Në fund, rezultatet e PISA-s nuk duhet të shërbejnë vetëm për të konstatuar se ku renditet Maqedonia e Veriut.

Ato duhet të na detyrojnë të pyesim se çfarë po ndodh në klasë, në çfarë kushtesh mësojnë nxënësit, çfarë aftësish marrin me vete në universitet dhe nëse universitetet kanë kapacitetet për t’i përgatitur më mirë.

Në fund të fundit, ligji i ri mund të vendosë kritere, struktura dhe procedura të reja.

Por cilësia e arsimit nuk matet vetëm në tekstin e ligjit.

Matet te ajo që mëson nxënësi, te ajo që fiton studenti dhe te ajo që profesori është në gjendje të ofrojë.

Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësimi për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga qeveria e zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.

Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese. 

Duke folur për rolin e universiteteve në rritjen ekonomike, Bojaxhiev vlerëson se ndikimi duhet të jetë i konsiderueshëm, por në praktikë ai mbetet i pamjaftueshëm.

“Duhet të ndikojnë, por për fat të keq ndikojnë pamjaftueshëm“, thotë Bojaxhiev.

Ai e lidh këtë çështje me nevojën për investime më të mëdha në shkencë dhe arsim, duke iu referuar edhe diskutimeve në nivel evropian për konkurrueshmërinë ekonomike dhe teknologjike.

Sipas tij, investimet në arsim dhe shkencë janë të domosdoshme nëse synohet që ekonomia të ndjekë ritmin e zhvillimit industrial dhe inovativ në botë.

Një nga problemet që ai veçon është largimi i kuadrove më të mira të reja nga vendi. Bojaxhiev e konsideron këtë një pasojë edhe të politikave të mëparshme, kur shteti financoi studimet e të rinjve në universitetet prestigjioze jashtë vendit.

“Pjesërisht po. Fatkeqësisht, kemi pasur një politikë shumë të çuditshme“, thotë ai. Sipas Bojaxhievit, investimi në arsimimin e këtyre të rinjve nuk u shoqërua me mekanizma të mjaftueshëm për kthimin e tyre në vend.

“Që nga koha e Gruevskit u financuan studime në universitetet më prestigjioze të botës. Problemi është se ata njerëz u larguan, u punësuan në kompani të mëdha dhe shumica nuk u kthyen“, thekson ai.

Prandaj, sipas tij, shteti duhet të krijojë politika konkrete për rikthimin e kuadrove.

“Duhet të gjejmë një mënyrë për t’i stimuluar të rinjtë të kthehen. Vetëm përmes stimulimit mund të arrihet kjo“, vlerëson Bojaxhiev.

Për sa i përket raportit mes autonomisë universitare dhe kontrollit shtetëror, Bojaxhiev thekson se autonomia në vend është relativisht e gjerë.

“Mendoj se autonomia tek ne është mjaft e gjerë“, thotë ai, duke sjellë edhe përvojën e tij personale si student në periudhën e socializmit.

Sa i përket kritereve të Scopus dhe Web of Science, Bojaxhiev e sheh çështjen përmes dy këndvështrimeve.

Ai ngre pyetjen nëse kompanitë private duhet të kenë rol në përcaktimin e standardeve të cilësisë akademike.

“Këtu ekzistojnë dy qëndrime. Njëri është se kompanitë private nuk duhet të vendosin për cilësinë akademike“, shpjegon ai.

Bojaxhiev vëren se Scopus dhe Web of Science janë kompani private dhe pikërisht kjo ngre një dilemë parimore rreth rolit të tyre në vlerësimin akademik.

Nga ana tjetër, ai pranon se indeksimi mund të shërbejë si një tregues i rëndësishëm.

“Nga ana tjetër, çdo indeksim përfaqëson një tregues të caktuar të cilësisë“, thotë ai.

Por, sipas tij, publikimi i punimeve dhe prezantimi në konferenca lokale nuk janë të mjaftueshme për një sistem të fuqishëm shkencor.

“Nuk mjafton vetëm të shkruhen punime dhe të prezantohen në konferenca lokale“, thekson Bojaxhiev.

Duke folur për mënyrën se si mund të duket universiteti pas dhjetë vitesh, Bojaxhiev parashikon një sistem shumë më fleksibil të arsimit të lartë.

“Me siguri do të jetë shumë më fleksibil“, thotë ai.

Në këtë drejtim, ai veçon zhvillimin e mikrokualifikimeve dhe mikroakreditimeve, të cilat po bëhen pjesë gjithnjë e më e rëndësishme e arsimit bashkëkohor.

“Tashmë po hyjmë në konceptin e mikrokualifikimeve dhe mikroakreditimeve“, thekson Bojaxhiev.

Një tjetër zhvillim që ai e konsideron të rëndësishëm është arsimi dual. Sipas tij, Oda Ekonomike, ku ai është nënkryetar, prej kohësh po punon në zhvillimin e këtij modeli sipas shembullit gjerman.

“Oda Ekonomike, ku unë jam nënkryetar, prej kohësh po zhvillon konceptin e arsimit dual sipas modelit gjerman“, thotë Bojaxhiev, duke shtuar se ky model po përhapet gjithnjë e më shumë edhe në Francë.

Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësim për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.

Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese.

Sipas Tahirit, universitetet nuk mund të shihen vetëm si institucione që ofrojnë arsimim formal dhe diploma. Misioni i tyre lidhet drejtpërdrejt me nevojat e shoqërisë dhe të ekonomisë, veçanërisht përmes përgatitjes së kuadrove që mund të kontribuojnë në tregun e punës.

“Sigurisht që universitetet ndikojnë në rritjen ekonomike”, thotë Tahiri, duke theksuar se ky ndikim buron nga vetë misioni shoqëror i universiteteve.

Sipas tij, universitetet kanë detyrë parësore që të krijojnë kuadro të cilët do të jenë të gatshëm të kontribuojnë në tregun e punës. Kjo, sipas tij, nuk ndikon vetëm në punësimin e të diplomuarve, por edhe në produktivitetin dhe zhvillimin ekonomik.

Një nga problemet më të mëdha me të cilat përballet vendi është largimi i të rinjve, veçanërisht i atyre që kanë potencial profesional dhe akademik. Tahiri vlerëson se kjo nuk është një dukuri e re.

“Maqedonia e Veriut moti kohë i humb të rinjtë”, thotë ai, duke e lidhur këtë fenomen me migrimin e trurit jashtë vendit.

Sipas tij, largimi i të rinjve ndodh kryesisht për arsye ekonomike. Kjo nënkupton se çështja e migrimit nuk mund të trajtohet vetëm si një problem demografik, por edhe si një problem i zhvillimit ekonomik dhe i funksionimit të tregut të punës.

Për Tahirin, çështja e autonomisë universitare nuk duhet të shihet si një privilegj institucional, por si një parim themelor i funksionimit të sferës akademike.

Në pyetjen nëse duhet të ketë autonomi universitare apo kontroll shtetëror, përgjigjja e tij është e prerë: “Patjetër, autonomi universitare.”

Ai e ndërlidh këtë qëndrim me traditën historike të institucioneve akademike dhe me nevojën që universiteti të ruajë pavarësinë e tij.

“Koncepti i pavarësisë së sferës akademike është i ndërtuar me shekuj në botën e civilizuar”, thekson Tahiri.

Në lidhje me universitetin e së ardhmes, Tahiri e vendos theksin te përshtatja me tregun e punës dhe te digjitalizimi.

Sipas tij, universiteti i së ardhmes duhet të jetë një universitet i cili i përshtatet kryesisht tregut të punës dhe njëkohësisht një universitet i digjitalizuar.

Por ndryshimi më i rëndësishëm, sipas tij, duhet të ndodhë në mënyrën se si përgatiten studentët. Universiteti nuk duhet të prodhojë diplomantë që vetëm kanë memorizuar materiale dhe ligjërata, por profesionistë që dinë ta zbatojnë atë që kanë mësuar.

“Një universitet i cili prodhon kuadro që nuk do të memorizojnë thjesht mësimet apo ligjëratat, por do të jenë të aftë të praktikojnë, pra të zbatojnë aftësitë e tyre në jetën profesionale”, shprehet Tahiri.

Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësim për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.

Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese.

Sipas Topalovës, ndikimi i universiteteve në zhvillimin ekonomik është i drejtpërdrejtë, sepse universitetet nuk duhet të kufizohen vetëm në përgatitjen e kuadrove.

“Absolutisht. Universitetet nuk përgatisin vetëm kuadro”, thotë ajo. Topalova thekson se universitetet duhet të krijojnë njerëz dhe inovacione që mund të përballojnë konkurrencën në treg. “Universitetet krijojnë njerëz dhe inovacione që duhet të jenë konkurruese në treg”, thekson ajo.

Pikërisht për këtë arsye, sipas saj, lidhja ndërmjet arsimit të lartë dhe ekonomisë duhet të jetë sa më e ngushtë. “Sa më e ngushtë të jetë lidhja ndërmjet universiteteve dhe ekonomisë, aq më të mira do të jenë rezultatet”, thekson ajo.

Një nga sfidat më të mëdha për vendin, sipas Topalovës, është largimi i kuadrove të reja dhe të talentuara. Ajo e konsideron këtë një realitet që nuk mund të anashkalohet.

Megjithatë, sipas saj, problemi nuk përfundon vetëm te fakti që të rinjtë largohen nga vendi. Pyetja kryesore është nëse shteti krijon kushte që ata të kthehen ose të mos largohen fare.

“Pyetja është se sa ne, si shtet, përpiqemi të bëjmë gjithçka që është e nevojshme që ata të mund të kthehen, ose të mos mendojnë fare të largohen”, thekson Topalova

Duke folur për kriteret ndërkombëtare të vlerësimit të punës shkencore, Topalova i konsideron të rëndësishme bazat si Scopus dhe Web of Science, por paralajmëron se ato nuk duhet të shndërrohen në kriterin e vetëm për matjen e cilësisë së shkencës.

“Ato janë të rëndësishme, por në asnjë mënyrë nuk duhet të jenë kriteri i vetëm”, thekson ajo.

Sipas saj, numri i punimeve të publikuara nuk mund të jetë i barasvlershëm me cilësinë e kërkimit shkencor.

“Mendoj se shkenca nuk duhet të matet vetëm me numrin e punimeve”, thekson ajo, duke vënë theksin te cilësia dhe jo vetëm te sasia.

“Shkenca është shumë më tepër cilësi sesa thjesht një numër”, thekson ajo.

Duke folur për universitetin e së ardhmes, Topalova thekson se ai duhet të jetë në hap me ndryshimet dhe trendet e reja, por njëkohësisht duhet t’u krijojë të rinjve më shumë liri për të menduar dhe vepruar në mënyrë kreative.

“Thjesht duhet të ndjekë trendet, të sigurojë mjaftueshëm liri që të rinjtë të jenë kreativë dhe të mos i vendosë brenda kufijve”, thekson Topalova.

Për të, universiteti nuk duhet të jetë një hapësirë që kufizon potencialin e gjeneratave të reja, por një mjedis që e nxit atë.

Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësim për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.

Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese.

Sipas saj, cilësia e kuadrove që dalin nga universitetet dhe mungesa e tyre në sektorë të caktuar duhet të jenë një sinjal për fakultetet që të angazhohen më shumë në këtë drejtim.

Ajo vlerëson se universitetet duhet të kontribuojnë në krijimin e kuadrove që do të mundësojnë funksionimin më cilësor dhe më efikas të institucioneve.

“Në përgjithësi mendoj se kjo është pjesë e një tabloje më të gjerë“, thotë Kargovska.

Sipas saj, përgatitja e kuadrove nuk duhet të shihet vetëm si çështje akademike, por edhe si pjesë e funksionimit të përgjithshëm të shtetit dhe shërbimeve që u ofrohen qytetarëve.

Një nga temat kryesore që Kargovska veçon është largimi i kuadrove të reja dhe të talentuara nga vendi. Sipas saj, ky nuk është më një fenomen sporadik, por një problem i thellë shoqëror.

“Absolutisht. I ka humbur, po i humb dhe do të vazhdojë t’i humbasë“, thotë ajo.

Kargovska e lidh këtë drejtpërdrejt me nivelin e lartë të korrupsionit dhe partizimit në shoqëri.

“E gjithë shoqëria është tepër e ngarkuar me korrupsion dhe partizim“, thekson ajo.

Sipas saj, mundësitë nuk shpërndahen gjithmonë në bazë të meritës, ndërsa më shumë favorizohen personat që kanë status më të lartë shoqëror ose qasje më të mirë në burime financiare.

Në debatin për autonominë universitare dhe kontrollin shtetëror, Kargovska nuk e sheh zgjidhjen në zgjedhjen e njërës palë kundrejt tjetrës. Sipas saj, nevojitet një ekuilibër ndërmjet autonomisë dhe mekanizmave që garantojnë zhvillimin e vazhdueshëm të universiteteve.

“Mendoj se zgjidhja më e mirë do të ishte një simbiozë mes të dyjave“, shprehet ajo.

Kargovska thekson se autonomia universitare është e rëndësishme, por paralelisht duhet të ketë një proces të vazhdueshëm të rinovimit të stafit akademik.

Një tjetër dobësi që ajo identifikon është niveli i ulët i inovacionit. Sipas Kargovskës, problemi nuk lidhet vetëm me universitetet, por me një kulturë më të gjerë shoqërore që shpesh e ka të vështirë t’i pranojë ndryshimet.

“Në përgjithësi, si shoqëri e kemi të vështirë të pranojmë ndryshimet dhe nuk i përqafojmë lehtë gjërat e reja“, thekson Kargovska.

Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësim për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.

Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese.

Sipas Lefkovit, një nga problemet më të mëdha me të cilat përballet Maqedonia e Veriut është niveli i ulët i inovacionit. Ai e vendos vendin në një pozitë veçanërisht të pafavorshme në kontekstin evropian.

“Në fushën e inovacionit, nuk besoj se ka ndonjë vend në Evropë që renditet më poshtë se Maqedonia”, thotë Lefkov, duke nënvizuar nevojën për ndryshime më të thella në sistemin që prodhon dije, aftësi dhe kuadro profesionale.

Duke folur për ndikimin e universiteteve në rritjen ekonomike, Lefkov e shpjegon këtë marrëdhënie përmes një shembulli të thjeshtë. “Nëse doni të ndërtoni një shtëpi diku, ju duhet infrastructure, duhet të sigurohen ujë, energji elektrike e të ngjashme. E njëjta gjë vlen edhe për universitetet”, thekson ai.

Sipas tij, universitetet duhet të jenë një nga shtyllat kryesore të kësaj infrastrukture zhvillimore. Nëse një kompani dëshiron të zhvillohet dhe të zgjerojë aktivitetin e saj, ajo ka nevojë për njerëz me njohuritë dhe aftësitë e duhura.

“Universitetet duhet të përgatisin kuadrot. Kompania do t’i marrë këto kuadro, do t’i trajnojë më tej dhe ata do t’i shërbejnë si kompanisë, ashtu edhe gjithë shoqërisë”, thekson Lefkov.

Lefkov shprehet qartë në favor të autonomisë universitare. “Jam shumë më tepër për autonominë universitare”, thotë ai. Sipas Lefkovit, shteti mund të sigurojë një nivel të caktuar stabiliteti dhe financimi, por përfshirja e tij nuk garanton domosdoshmërisht edhe rezultate të mira.

“Në teorinë ekonomike, shteti në parim konsiderohet një pronar i keq. Ai mund të ofrojë njëfarë sigurie dhe financimi, por rezultatet nga shteti shpesh mungojnë”, vlerëson ai.

Në këtë kuptim, autonomia universitare shihet si një mundësi që institucionet e arsimit të lartë të kenë më shumë hapësirë për të përshtatur programet, politikat akademike dhe mënyrat e funksionimit me ndryshimet në shoqëri dhe ekonomi.

Duke folur për mënyrën se si duhet të duket universiteti në vitin 2035, Lefkov thekson nevojën për një transformim të mënyrës tradicionale të arsimit universitar.  “Universiteti në vitin 2035 duhet të jetë një institucion interaktiv”, thotë Lefkov. Sipas tij, krahas njohurive teorike duhet të integrohen në mënyrë shumë më të madhe njohuritë praktike, teknike dhe profesionale.

Lefkovit e vendos universitetin në një dimension ndërthurjeje mes arsimit, ekonomisë dhe tregut të punës.

Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësim për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.

Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese.

Sipas Nikolovskit, ndikimi i universiteteve në rritjen ekonomike është veçanërisht i dukshëm në fushat teknike dhe teknologjike, ku universitetet mund të kontribuojnë drejtpërdrejt në zhvillimin dhe aplikimin e teknologjive të reja.

Por, përtej dimensionit ekonomik, ai e sheh universitetin para së gjithash si një hapësirë ku duhet të zhvillohet mendimi kritik, të cilin e konsideron themel të një shoqërie demokratike.

“Përfundimisht autonomi universitare”, thotë ai, duke vënë në dukje se pikërisht në universitet zhvillohet mendimi kritik, të cilin e konsideron themel të demokracisë liberale.

Në këtë kuptim, sipas tij, ndërhyrja dhe kontrolli i drejtpërdrejtë shtetëror mbi universitetet do të kishin pasoja negative për zhvillimin e tyre. Kontrolli i tillë, vlerëson Nikolovski, do të sillte mbyllje dhe stagnim dhe do të krijonte paralele me modele të tjera politike, në vend që të kontribuonte në ndërtimin e shtetit demokratik që synohet.

Për të, autonomia universitare nuk është vetëm një parim formal institucional, por një parakusht që universiteti të mund të përmbushë funksionin e tij shoqëror, të prodhojë dije, të nxisë debat kritik dhe të krijojë hapësirë për mendime të ndryshme.

Një tjetër çështje që prek drejtpërdrejt cilësinë dhe vlerësimin e punës akademike është përdorimi i indeksimeve ndërkombëtare, veçanërisht SCOPUS dhe Web of Science.

Nikolovski i konsideron këto kritere të vlefshme, por njëkohësisht vë në dukje një problem të rëndësishëm, pabarazinë në burimet që kanë në dispozicion studiuesit dhe institucionet akademike në vende të ndryshme.

Sipas tij, këto sisteme shumë shpesh favorizojnë vendet ekonomikisht më të fuqishme dhe studiuesit që kanë qasje në më shumë burime financiare, institucionale dhe akademike.

Ai thekson se kjo krijon një paradoks për vendet me kapacitete më të kufizuara kërkimore. “Edhe kur kemi kërkime cilësore këtu, pa burimet e duhura nuk mund t’i prezantojmë dhe promovojmë ato mjaftueshëm që të botohen në këto indekse”, thekson ai.

Duke e zhvendosur vëmendjen drejt së ardhmes, Nikolovski e përshkruan universitetin e vitit 2035 si një institucion me dimension të fuqishëm ndërkombëtar. Ai e sheh universitetin e ardhshëm si një “hapësirë shumë serioze ndërkombëtare” për shkëmbimin e përvojave, mendimeve dhe njohurive.

Por ndërkombëtarizimi, sipas tij, nuk duhet të nënkuptojë vetëm mobilitet akademik apo bashkëpunim me universitete të huaja. Universiteti duhet të ruajë edhe funksionin e tij kritik dhe shoqëror.

Ai vë në dukje se universiteti duhet të jetë institucion që kultivon frymën kritike, por njëkohësisht edhe një hapësirë që kontribuon në kohezionin shoqëror, një nevojë që, sipas Nikolovskit, është veçanërisht e rëndësishme në shoqërinë e sotme.

Teksti është zhvilluar në kuadër të projektit “Përfaqësim për zhvillim gjithëpërfshirës”, i mbështetur financiarisht nga Qeveria e Zvicrës përmes programit Civica Mobilitas.

Përmbajtja e këtij teksti është përgjegjësi e vetme e Forumit për Politika të Arsyeshme, IOHN dhe BIRC dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet se pasqyron pikëpamjet e Qeverisë së Zvicrës, Civica Mobilitas ose organizatave të saj zbatuese.